Skip to main content

Full text of "Hugonis Grotii Annotationes in Novum Testamentum. Emendatius ed. [by P. Hofstede de Groot]."

See other formats 


Google 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world’s books discoverable online. 


It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A publie domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover. 


Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 


Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 


We also ask that you: 


+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 


+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


+ Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can°t offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 


About Google Book Search 


Google's mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 


atlhttp://books.google.com/ 


1010. 146 


4 


HUGONIS GROTII 


ANNOTATIONES 


NOVUM TESTAMENTUM. 


DENUO EMENDATIUS EDITAE, 


VOLUMEN II. 


CONTINÈENS ANNOTATIONES 
_ AD 


MATTH. XIV-XXVIII. 


AI" III PO MP Me 


GRONINGAE, 
Ex officina W. ZUIDEMA, Bibliopolae. 


MDCCCHKX VII 


I/O. CG, 40. 


Wer 


artnr 


Ta 
a Ad 
nê 


et 


RS 





VERVOLG or vpe NAAMLIJST 


DER 


/ 


INTEEKENAREN. 
=D 


A. 


d'Almaras, (F. H. C. Exalto) Theol. Stud. te Utrecht. 
Ameren , (l. van) Predikant te Oudcarspel. 


B... 


Bachiene , (Jac.) S. S. Theol. Stud. te Utrecht. 

Barends, (T.) Boekhandelaar te Harderwijk , twee exempl, 

Benten , (Á. van) Boekhandelaar te Leyden. 

Bentford , Theol. Stud. te Leyden. 

Benthem, (S. van) Boekhandelaar te. ans: ‚ twee 

exempl. 

Berg, (I. G.) ‘Theol. Cand. te Leyden. 

Bierhaus, (J. G. G.) S. S. Theol. Cand. te Utrecht. 

Blussé en Van Braam, Boekhandelaars te Dordrecht. - 

Boekeren , (W. van) Boekhandelaar te Groningen, seven 

exempl. - 

Boers, (B.) S, S. Theol. Stad. te Utrecht. 

Bogaard , (F.) te Weesp. 

Boland, (G. W.) Litt. Ham. Stud. te Deventer. . 

Bosch , (A. ten) Predikant te Vlaardingen. . 

Bouten, (H.) Theol. Stud. te Utrecht. | 

Brave Jr., (W.) Boekhand. te Amsterdam, éwee exempl, 

Bruins, (B.) Boekhandelaar te Delft. 

Buscher , (G.) Theol. Stad. te Groningen. : 
| C, 


iv. NAAMLIJST 
C, 


Cardinaal, (Cs.) Litt. Hum. Stad. te Amsterdam. 

Cate, (S. B. ten) Student te Amsterdam, 

Claasen, (H.) Theol. Cand. te Utrecht. 

Cloux , (A. P. A. du) Litt. Ham. Stud. te Groningen. 

Colenbrander , (H.) Theol. Stud, te Utrecht, 

Conradi, (W. C. Slingerland) S. S, Theol. Stud. te 
Utrecht. 

Covell, (I.) Predikant in de beide Avezaathen. 


D. 


Damsté, (J. S.) S. S. Theol, Stud. te Groningen. 
Dermout, (J.) Predikant aan de Vuursche. 
Doedes , (D.) Predikant te Ingen. 


F. 


Feenstra, (J.) S. S. Theol. Stud, te Franeker. 
Florison, (P. Conradi) Predikant te Oosterwierum. 
… Folpmers, (F.) S. S. Theol. Stad. te Groningen. 


G, 

Geer, (B. R. Baron de) Hoogleeraar te Franeker. 
Gelderman , (G. J.) Predikant te Lopiker-Kapel. 
Gerritzen, (S. H.) Theol. Stud, te Utrecht. . 
Gewin, (H. Ledeboer) ‘Theol. Stad, te Utrecht. 
Goeman, (M.) Theol. Stud. te Groningen. 


Gooszen, (H.) Theol. Stud. te Groningen. 
Groebe , (T. B.) Boekhandelaar te Amsterdam. 


H. 


_Haak en .Comp., Boekhandelaars te Leyden, tswee en 
twintig exempl. 
Hazelhoff, (A.) Boekhandelaar te. Groningen. 
Hazenberg Jr., (H. W.) Boekh. te Leyden, zes exempl. 
Heldringh, (O. G.) te Utrecht. 
Henrij, (L. F.) Predikant te Shus in Vlaanderen. 
Hen- 


pan INTEEKENAKEN. me 


Henrij, (l: M.) S. 8. Theol. Stad, te Utrecht. : 
Hissink, (A.) Theol. Cand. te Utrecht. 


Hoeve, (A. H. van der) Theol. Stud. te Utrecht. .  … 
Hoffman, (A.) Predikant te Velsen. W 
Homan, (M.) Landbouwer te Noordhorn. ak: 


Hoog, (I.) Theol. Doet. en Predikart te idsstimonder: 
Hoogstraten Jr., (A. van) Boekhandelaar te ’s Dn 
Houten , (M. C. van) Theol. Stud. te meden 

Hubner, (W. D.) te *s Gravenhage. | 
Huisinga, (E. J.) Predikant te Eexta (in- den Olaamipte): 
„Huizingh, (H. y) — te hid 


IT. . 
Idema, (E.) Litt, Hum. Stud. te-Groningen, 
Immink ‚.(P.) Predikant te Ootmarssum. . 


Janssonius , (T.) Predikant in den Andel, 
Jong, (Arns de) te Leeuwwarden, 
| K. | 
Kamp, (E. van der) Boekhandelaar te Groningen. 
Kasteel , (J; van) Boekhandelaar te Utrecht, drie exempl. 
Kemink en Zoon, Boekhandel. te Utrecht, twee exempl. 
Kerkhoff, (J. P.) 8. S. Theol. Stud. te Utrecht. zt 
Klein, (K.) S. S, Theol. Stud, te Groningen. e 
Koning, (K. de) S. S. Theol. Cand, 
Koning, (R. J.) S. S. Theol. Stud. te Utrecht. 
Kruijt, (S. F.) Theol. Cand. te Leyden, 
bo —— L. — 

Lagerweij, (J.) Theol. Stud. te Utrecht. 
Lam, (A.) Predikant te Marssum. 
„Lambrechts Bz., (I. R. T.) Theol. ‘Stud..te Utrecht. 
Ledeboer, (L.G. C.) Theol. Stud, te Leydef. 
Leeuwen, (J. W. — — te eden, „zeven 

— 
Lieftinck, (I. W.)- Theol. Stud. te Gabin: KE 


Linden, (J. Over de) Boekhandelaar te Enkhuizen, zes 
exempl. Lix- 


— 


wr. _ NAAMLIJST 


Lix-Raaven , (W. G. S.) Theol. Stad. te Utrecht, 

Lobrij, (L. M.) Predikant te Zwammerdam. 

Loeff, (A. Schim van der) Predikant te Groningen , twee 
ezempl. | 

Loon, (H. M. van) Theol. Stud, te Leyden. 

Lorichs, S. S. ‘Theol, Stud. te Utrecht. 


Maas, (Gerard Brandt) Remonstr, Predikant te Zwammerdam. 
Metelerkamp , (J. J.) Theol. Stud. te Utrecht. 
Middelhoven , (M. G.) S. S. Theol. Stud. te Utrecht. 
Moerchew , (C.) Theol. Stud. te Leyden. 

Molengraaff , (G. 1.) Theol. Stud. te Utrecht. 

Molenkamp , (G.) Theol. Stud. te Utrecht. 

Müller en Comp., (J.) Boekh. te Amsterdam, drie exempl. 


N. 
Noman , (J.) Boekhandelaar te Zalt-Boemel. 
P. 


Paré, (C.) S. S. Theol. Stud. te Utrecht. 

Paré, (J.) S. S. Theol. Stud. te Utrecht, twee exempl. 
Patijn , (D. T. F.) Theol. Stud, te Leyden. 

‘Pauw, (H. J.) S. S, Theol. Stud. te Utrecht, 

Peters, (B) Theol. Stud, te Leyden. 

Peters , (P. R.) Predikant te Gaastmeer. 

Pigeaud, (D.) Theol. Stud. te Leyden. 

Pijzel, (D.) Theol, Stud. te Utrecht. 


R. 


Radink, (I.) Boekhandelaar te Amsterdam. 

Reigersberg , (L. A. C.) S. S. Theol, Stud. te Groningen. 

Reitsma, (A. T.) Theol. Stud. te Utrecht. 

Remij, Student te Utrecht. 

Reneman , (A.) Boekhandelaar te Groningen. 

Rodenburg, (R.) Predikant te IJlst. 

Roemer, (Van de, S. S. Theal. Stud. te Utrecht. 
| Ro- 


pzn INTEEKENAREN. vi 


Römelingh, (J.) Boekhandelaar te Groningen. 

Roo, (D. W. de) S. S. Theol. Stud. te Leyden. 
Rösingh, (G.) S. S. Theol, Stud. te Utrecht. elf 
Roy, (C. le) S. 8. Theol. Stud. te Utrecht. ee 
Ruitenschild, CE) 1 Theol. Stad, ta Leyden. 


S. F 


Saar, (Wedw. D. u). Boekhandeleres te Leyden ‚ (wer 
en twintig ezempl.. P 

Saffrie, (J.) S. 8. Theol. Stad.. fe ‘Utrecht. 

Schalekamp van de Grampel , Boekhandel. te. — 

Schetsberg, (H. C.) Boekhandelaar te Lesnwarden. 

Schevichaven , (J. vaa) Theol. Stad. te Utrecht. „er 

Schierbeek , (R.J.) Boekhend, te Groningen, twee — 

Schipper, (J.). Theol. Stud. te Utrecht. 

Sluiter, (J. G.) Predikant te Lage. 

Smetzer, (S. C.) 8. S. Theol, Stud. te Leyden. 

Snethlage „ (H. C. S.) Theol. Stud. te Utrecht. +: 1 

Soelen , (J. van) Theol, Stud. te Utrecht. 

Spandaw , (P.) Student te Groningen. 

Suringar, (G. T. N.) Boekhandelaar te Leeuwarden … 
: ' * 3 X 

Talma, (S.) Predikant te Leermens. 

Tenckink, (I.) Predikant te Renswoude. 

Terveen, (J. G. van) Boekhandelaar te Utrecht. 


Thomas, (I, R.) Evang. Lutersch Predikant te Utrecht. 
Tonkens, (I. L.) Theol. Stud, te Groningen. 


V. 


Velden, (P. van) V. D. M. te Oldemarkt. 

Veldwijk, (H. J.) Candidaat. 

Verhoeven, (H. P. Timmers) Theol, Stud. te Leyden. 

Vermande, (Jan) Boekhandelaar te Hoorn, vier exempl. 

Visser , (S. de) Boekhandelaar te ’s Gravenhage. 

Voltelen , (H. J. H.) Theol, Stud. te Groningen. 

Vorstman, (M. A. G.) 8. 8. Theol, Cand. te Leyden. 
ie W. 


ttr, NAAMLIJST, 
w. 
Waller, (G.) Predikant te Bolsward. 
_ Wansleven, (W. C.) Boekhandelaar te Zutphen. 
Weijers, (H. E.) Theol. Cand. te Leijden. 
Weijers, (I. H.) Predikant te Bennebroek. 
Weijland, (C.) Theol, Stud, te Utrecht. 
Wesselink , (S.) Theol, Stud. te Utrecht. 
Westerhoff , Cand, in de H. Godgeleerdheid. 
Wetter, (J. F.) 8. $ Theol. Stud. te Utrecht. 
Wilde,’ (H. de) Predikant te Spankeren. 
Willigen, (F. de) Predikant te Vlaardingen. 
Winter ,-(J.-E.) Predikant-te Zuidhorn. 
Wintgens , (J. P. A.) Predikant te Groningen, 
Wolff, (F. H. E.) Theol, Stud. te Leyden. 
IJsseldijk „(E. van)'S. S, ‘Theol. Stud. te Amsterdam: 
— 2. | . — | : 
Zaalberg ;:(P. I.) S. S. Theol. Cand. te Leyden. - 
Zillesen , (W. I.) Rector der Latijnsche School te Ams 
sterdam. | 


—*RX 


A N- 


ANNOTATIONES 
IN BUANGELIUM 
KÂTA mATÒArON 


OISÈCUNDUM MATTHAEUM). 





te 'Ey datives 5 ucig, Èllo berpore) Qut tam zero 
Hetodi lesus innotdit? Nimirum raro tyranmis dicuntur 
quae aüdire ebs nún {uvat, Sed credo pleraque Christi 
miracula contigisse dum: Herodes in Romano esset itineves 
Mox Arabici bellì négotia illum distinuere, | 

O vergöoyns, Tetrardha) Distingaantar interdum Roges 
a nen, ut Horatio : 

„Modo Reged atqus Tétrarchas, 3 
Omnia magna loquênd: 

modo Tetrarchae ipsi; ut Deiotarúë Ciceroni, Roger ep” 
pellantur. Sic et Marc, 6t 14, Origo nominis ex Gala 
tia, cuins tres partes singulae quatuor habebant Princi- 
pes. Inde ad alios gentis alicuins parti imperantes nos 
men transiit, s 

Tiſ cixoqv] ·Ita Hellenistee transferunt Hebraeum voe , 
quod famam significat, ut apparet Exod. 23: 1. Neque 
tantum aadientí sed et ſamam vulganti ea vox aptatur, 
ut Esai, 53 1. Simili ferme modo audtionem Ree jens 
dizit Taertus. 

sE. A 3. 





8 AD MATTHAEI 


a. To's rraialy aúroù, pueris suis) Aulae mânciplis haec 
dixit liberius, neque asseverans, sed dubitans an quod 
quidam, dicebant, lohannem- revixisse verum esset, Non 
tentere .Mictda illtd-a Virgilio : fj 

Omnibus umbra locis adero: dabis , improbe, poenas. 
Et apud Euripidem Orestes exclamat: 

2 wijvee’s breve dé, ‘ij 'nicud mo 

Tas aiaronovs. wal dourovrwders Hopag. 

[Ah parce mater , neg mihi precor incute 

Ïllai* cYuêntas ‘ore vipereo’ Deas;] — 
Dubitari non debet quin sanctissimi et innocentissimi viri 
per scelus. trucidati. imago, noctu diuque Herodis animo 
oberraverit. Conscientiae stimulis’ accessit comes indi- 
vulsus tyrannorum metus. Zo quoque tempore, inquit 
Seneca, quo non captantur peti se iudicant, nullumgue 
momentum imwune a. metw habent. Utramque coninngit 
Sapiens Hebraeus 17: 11. Merdop yap ìÖlp mrovnpla uuorvoe 
saradixabonérn* del OE srpooeldnpe Ta yahena ovveyonirn Tij 
ovvadijoer [Timida res est naguitia, interno damnata 
beste ; semperque sdeva pratsùinit ‚"cofscientia vexante). 

O Bæœrmricijs, Baptista] Ita et Iosephus 'Zwayvov toö 
dowennchovget Aar Bantegoö blohenyds eius qui diaabatur Bap- 
Siesta} vaar Hebraeis: nam quin ibi Niphal git positum pro 
Piel, ut;a Rabbinis saepe, dubitari non debet: ita apud 
Zecharfam , 9:.g , ven3 LXX: vertunt ober [vadvator].. Vocant 
eundem Iohannem Hebraedrum Magistri van po [ Sacer- 
doterh Magnum) ‚unde árbifrari. liceet Zachariam fuisse 
familiae suae principem: sed cum nunquam id dicat Sacra 
historia , imo, vontrarium: potias;indicet, cum sortito Za- 
chariae Aetos (ministersum } dicit…ebtigisse „inducor 
ut.credam Idhannemi PW, ad est, Sacerdatem ‚dictum zeen 
vafopsinds [per abusionem), ut intelligeretar excellens 
| Dei minister, quomodo et Moses in ‘Psalmo jo vocatur. 
Nam et--Chaldaeus Paraphrastes haud,dubie ex Iudaeo- 
rum consuetudine Eliam et Teremiam vocat: Sacerdotes 
Magne :, Bliam quidem. in paraphrasi NN 
Jerevifam:autem in titulo Thremorum. 

‚ atsrog úréeên ano Tv venger ; ipse surrexit‘ a mortuis} 
Inter verian, Hebraeorum de. anima sententias credo an- 
tiquitus fuisse (nam nunc a multis Cabalistis. id deſendi 
F 8 non 


GAPUTE XIV: 8 


son: dubinm est) ‚ qui tramsiticnene in alia Totpers doen. 
rent „ atquo inde haustum Pythagorioum döype stederyere- 
gis [ placitum renascentiae). Nam quod quidam Iohan- 
nem satis sibi notum (erat enim e gehte Sacerdotali) cum 
adhuc viveret esse putarunt Eliam, alii leremiam, mon 
potest me dudice ad dydgeor [resurrectionem), aut etiam 
ad spiritus aimilitudinem referri, sed ostendit creditam 
animarum gmesesoegeroser [traneincorporatienem). Quin 
et Hebraeprum nonnulli tradiderunt Phineae et Elac ean- 
dem faisse animam; alit eandem Adami, Davidis, et 
Mesie, atque eam quam Graeci vocant peverewuetswder 
ipei apellent mwa hun [volutationem animarum]. losoyphi 
famen locum eo trehendum non arbitror::agit enim nom 
de quibúsvis ex plebe Iudaica, sed de Pharisaeis ‚qui, . 
ut et scripties: Apostolicis alibi doeemur, orediderant mou 
sradey version sed oydsaarr. … Ipse Tosephus æalibi il eoruum 
dogma exprimie: °AOdvasor zé odypy vais wepiy zigeg ode 
zorg dv, wal Oto gOovòs. Ötnarradesd Te nod vigag oës dperis 
dà waentas dniogdevois dr vd Piep jlyode: wat Toko mdr eloypen 
elDvor reoeorbbeedar , vol; Òd Gpacoryr Tou dreads [Creduns 
enimis vim esse aoternam, et pro studie virfbutis aut 
vitië in hac: olta sub terra praomia ct paenams hie 
guèdens carearems porennems , blie vero facultatens rursum 
vivendi} Videtur igitur losephus ita accepisse rhentem 
Pharisaeorum, non cadem corpora animis reddi, sed 
alie eas corpors a Deo vestirf, mon ut hic. vivaat, sed 
in locis noſtram notitiam fagientibas. Et hoc esse quod 
dâeit, pops. dl bar mir opdworor, merafalvap dd eig 
stoor ode wijs vOr dyaböp péviyy [omnem animam ires 
mortale f-eed. tobas bornorkmt. animae in alia transire 
corpora]; -Quod -etiam meanifestras facit Belli Indaici libro 
ME, ubi swegl wijz advoyeiptes [de sm interfectione) dispu- 
tens ite popwiares suos atloguitur: Aqu eux ige bri w@s 
gën Eure 165 Od z0lòs davivorrer, over ò dou zo= 
glooidar BiA; Mos wép ateivsow , oinor 88 zoe yesend Blfosoe, 
medagel de dorijnoor uévovaer àl woyel zöeor otgured Aayoöons 
vor dyuóratop , dyubev de “tioeederrijg aiesvosr. dyvoïg. zak 
@rsevountborvor obpaoty ; [Am neseitis morientium gui Dee 
debitum exsòlvunt repetentt quod dederdt, laudem essa 
hr skai. donk vubolemgue frmam::ánimae enten 
A 3 Pie 


4 AD MATTHAEI 


Purae ‘as felicee manent in sanctissima coeli parte, unde 
per seculorum lapeue rursum mittuntur ad habitanda corpo- 
ra sancta?). Et libro altero adversus Appionem: “Ore zoîg 
Sous vouovs eapviakao:, zÄr et dlor Ovsjoner Orio aurùr, 
vpobvuess drrobavoüo, Edwxer ò Oos pevéadau Te nadir 
Hal Bior duelreo hagers èn nsgeroonijs (lis qui leges serva- 
runt et pro iis, si ita res ferat, mortem oppetierunt 
dat Deus nasci iterum et ex temporum intervablo vitam 
‘adipisci meliorem), Sic ex sua et aliorum quorundam 
sententia: David Kimchi ad Malach, 4 Elam ait ven- 
turam in: novo corpore, vetere pridem resoluto, Caete- 
rum illa Herodis atque etiam aliorum e vulgo opinio 
{nam ab aliis ortam docet nos Lucas) ad sradiyyepeoiar 
pertinere. non: potest, quia ex illa sententia. animae non 
fam adultis sed nascentibus insinuantar. Sequitur igitur 
ut: crediderint Iohannis animam aut novum assumsisse 
Corpus, aut etiam rediisse in corpus illad quod a disci- 
pulis erat sepultum. Neque id novum adeo videri debet, 
cum resuscitatorum ab Elia et Elisaeo corporum veteres 
historiae exstarent, Suaspicionem hanc auxit quod audi- 
retur idem esse usjpvypa-[praedicatia] Iesu quod lohan- 
nis fuerat, de poenitentia et Regno coelesti, 

gs svöro, ideo] Scilicet quia Deus eo modo testatam 
welit Tohannie innocentiam et Herodis sceleratum faci- 
nus. te SN i * 
Ai Bwvduerg , virtuter) Ita vocantur hie non ipsa mirar 

. Sula, ut saepe, sed dona miraculorum efiectricia. 

« 'Esesyoöur) Vim suam exserunt. Ita enim duerafarimds 
… {dntransitive] haec vox ùenrpatur Gal, 2: 8, Eph, 2: 2. 

8. O ydg ‘Howdys, Herodes enim] Est rrageugohsj [serma 
nterisctus)-ex occastone narrans quod ante erat gestum, 
.dseeor soóreror, ‘Ousorg [dictum non suo ordine, more 
Homerico} , ut inquit Cicero; quam figuram Rhetores 
etiam una voce srgoôvgepon [Praeposterum] vocant. Ne- 
que: dubiam est quin multa passim sint talia in Veteris 
et Navi Federis scriptara, etsi non ubique tam conspicua; 
ut non. immerito dixerint Iudaei in sacris literis non 
esse vO srqorepon zal TO Ösegor [prius et posterius), hoe 
est, ordinem illum temporum non exacte observari, sed 
tults uarrari ut se tulit occatio. Minus cutem obscuri- 
— ta. 


CAPUT XIV, 8 


tatie inesset figuris talibus, ai haberent Hebraei diecrie 
miria transacti temporis, ut habent Graeci et Latini im- 
perfectum, perfectum et plusquamperfectum, Nunc illa 
omnia apud ipsos eundem habent sonum. Hic etiam 
noster Interpres vice plusquamperfecti posuit dogssop (terme 
pus indefinitum). Sic Geu, 12: 1 WW vertendum deze 
rat, apparet ex eo quod praecesserat 11: 51 et ex loco 
Act. 7: 3. Sic et Ps. 33: 7, lob, 28: 8, 

dua “Hgeodiadae , propter Herodiadem) In eius gratiam, 
Quanguam Iosephus alteram causam rèfert, quod me- 
tuerit Herodes defectionem populi, non arbitror qued 
ITohannem hominem seditiasum erederet, cuius tota vita 
ad pietatem erat composita, sed quia oderuut et metaunt 
mali Principes quicquid vitis inimicum est, Moni, ine 
quit ille, quam malë suspectiores sunt , sempergue aliena 
virtus formidolosa est, \ta videmus a pessimis quibusque 
Imperatorum pulsos urbe Iudaeos, Christianos , etiamgue 
Sapientiae professores, ne quid usquam honestum oculis 
occurreret, Nam ut virt boni quam makime taceant, 
quod tamen non semper fas est, tamen ipsa illorum 
vita tyrannis sua flagitia exprobat, Cui rei. non aliud 
inveniunt. remedium quam ut magna BE: meguo metu 
compescant. 

Pilinnov] Cum nomen hoc exstet in Marci — 
bus omnibus, in antiquissimis etiam Matthaei et Lucae, 
atque omnibus istis locis apud Syrum et Latinum In. 
terpretem, et in Latino Marci, sollicitanda lectio nom 
est. Neque errare hic potuisse eos Scriptores facile, ut 
arbitror, vel a non Christiano evicerim, Primum enim 
consentiunt tres Scriptorea qui illia ipsis temporibua, aut 
oerte propius ea tempora quam quisquam alius, rem 
istam mon obscuram neque ignobilem sed, ut rea suart 
„Regum, omnibus notissimam memoriae mandarunt, Adde 

quod Iudaeoram non unua huius feminae maritum Phi 
lippum nominet, Iosephi autem summa fides et .diligentig 
et quae passim in eo apparet intima cognitio rerum fa- 
miliae istius meretur, ne quid temere contra eum pro= 
nuntiemus. Quare verissimum credo inter Herodis Magni 
filios, qui novem faere, duos appellatos fuisse Philippos; 
sed horum alierum, qui natus erat ex Simonis Pontilicis 
B 


®- 


8 AD MATTHAEI 


Alta, Mtwm fifists Philippum Herodem, Gquomode et 
iste de quo haec nerratur historia Antipater ant Antipas 
Herodés dictbatur; atque isto additamento Philippum 
Mano ntitorem distinotum ab altero maiore, qui Tracho- 
nitidis fuit Tetrarcha. Neque duos in tot liberlm nu- 
mero diotos fuisse Philippos magis mirum videri debet 
qnam duos ìtidem eodem fn nnmero dictos Antipatros: 
nam Antipatri et Antipae idem est nomen. Neque du- 
bio quin inter Herodie Magui progenitores Philippus 
aliqnie faerit, unde id nomen ín multos eius gentis pro- 
pagatum est 

- 8" Obs tEesi oor] Nefaa eat tibi, utpote circumciso a 
proinde obligato ad observationem Legis per Mosem 
datae. Ins Romanum Principem legibus solutum pronun= 
tiats at Most Lex Regi non magis quam privato suf 
gratiam facit: quanquam illud Herodis flagitium, tune 
Werte cùm petrari coepit, non Mosis tantum sed et na- 
turae legibus adversabatar, quae omnes utique gentes et 
gentium Reges tenent, Bene Euripides: 

Od zous sparoörtug pop zoareid à pij zoer. 
Ie [Non fas potentes posse quod facere est nefas.} 
*Eyeiw worry, habere eam] “Eyey significat hic habere 
in matrimonio, quod expressit Syrus, non ut ëyeey AottÔoe 
{habere Laidem],, et, ga keri Chrysidem habuit ? 
Nam Herodes 
Coniugium vocat: hoe praetexit nomine culpam. 

Ed enim: et aperte Iosephus et Marcus significant. Scriptor 
wöp pêtk v&s warypoolas [Borum quae post praedicamenta) 
ânter opera Áristoteles: Alyezar zal ö dvijg yvvaïkd dye, 
sel Á yvvi) Evdoa * ëouze 8& dÀAorgwotaros ó vöv Óndels 
reoros oddir yág &llo TP êyciv onuatvouer ú Ore duvorzeïp 
{Dicitur et vir uxorem hâbere et utor virum; sed mi- 
nime proprium est hoc loquendi genus: nihil enim aliud 
habere hie signiflcat nisi’ cohabitare}. Atqui minor est 
ebusio cum vif dicitur mulferem habere quam cum mulier 
virum. Nam pleratnmgqùe gentinm legibus atque insti- 
tutis uxor in manu est mariti, certe Hebraeorum iure 
qui proptefen maritum Vd vocant, ut sugeor (dominum) 
Attici. Causam cur nefas Herodi fuerit Marcus explicat, 
cum ita lòhanncu logaontem facit: Od desi: oor — 


vijv 


“GAPUT KIV. ’ 


se puuddea coIJ dBelgo5 eo9 {Non dieet 4351: häbord.urve 
mom: fratnis bui]. Qaibus verbis cum digitum ittendere 
mideatur Baptista in legem eam quae exstet Lev. 16: 
16, quam LXX hanc in modum verterant: Aoxnuo- 
oóryv yuvainds aBehpod on erronahdwes [‘Turpitudinens 
uzxoris fratris tui non revelabis], facile ‘addacor ut cre 
dam maritum Herodiadis cum ista Iohannes ‘diceret de- 
functum faisse, Videmus enim etiem in Lege zwratwa 
(ussorem] dici eam quae non amplius sit Orsaerdgos [sub 
viri potestate], relatione facta ad id quod faerat. Im 
abdncenda Herodiade duplex fuit Herodis Tetranchae 
vragavoube [transgressio legio]. Nam viventi marito uxoe 
rem, mon «ab ipso Äinrissam, abdncere raptus etque 
adulterium erat, hoc insigniove inturia quod in fratrem 
eommittebatur. Acoedebat adultorio crimen ‘inoesti ex 
dege Mosis quam diximus, Mam’en lex unam duntaxet 
Jhabebat exeeptionem: Si maritus mortuus esset illfberie, 
Herodiadig autem maritus et. vivebat eo tempove,'et iam 
ex ipsa habebat Salomen, cuius hfc fit mentio. Breviter 
utrumqne delictum perstrinxit Iosephus cum diit: Med” 
óp (Eadaduss) vas povas “Houduis , del ovygbars poovgeasa 
zöy mrarotor (legem Levitici indicat), Hoody pauetsar vol 
dr8oos TH óporarolw diehyd dsastaa Lörros: [Post cuïius 
(Salormes) nativitatems illa spretis patriae legibue Herodi 
nubit fratri viri sui prioris; a quo vino. discesserat, 
fratri inguam ex patre eodem). Apparet:-hac ex: loap 
felli Tertullianum et qui eum sunt secuti, cam existi- 
mant Herodiadem Tetrarchae Herodi mupsisse past mor- 
stem demum mariti prioris. Videntur praetersaà illa verba 
dragäaa dorroß [a quo vivo discesserat)] hac ännucre, 
maritum priorem non diu supervixisse isti divortio. Et 
‚sane lokannes' non initium-accusat,; sed-ipsam vo èyeey. 
‘David contra Legem uxorem Uriae usurpaverat; at mofe 
tuo Uria' uxorem eam ‘habuit optimo iure: quia soluto 
matrimonio priore nulla lex erat alia quae nupttas im- 
pediret, At hîc etiam mortuo merito priore, ant etiam 
dum viveret testato se eam uxorem sibi esse noe, ob. 
stabat lex alia, ea nempe quae vetat êen zij puwaïnce 
waö. ddehpoö [Aabere uxorem quae fratris fuerit). Ad- 
wersus hanc Jegem faceze erst ouyyvels en mang {in 

A4 Frin- 


ë AD. MATTHAEI 


Jringere patrias leges), quod nec Regi licebat, ut iem 
diximus. Notat idem crimen in Archelao Tosephus qui 
fratris Alezandri mortui uxorem daxit Glaphyram liberos 
habentem, edrouavon ón 'Zovdaioss yaueras ddehpör Äyeato 
[eum qpud Judaeos res detestanda sit fratrie habere 
usorem}, Addit Lucas reprehensum fuisse Tetrarcham a 
Baptista non huius tantum delicti nomine sed ssepl zrarter 
eer drolnae scornoön [da omnikus malie quae faciebat}. 
S. Older adrar drozzeivar, volens illum occidere) Non 
definita voluntate, sed amhiguus animi, Oderat liberum 
gastigatarem; nam, ut verissime dixit Josephus, fagv 
eois dÄmeiy FOlÀovar ze cuvegdös vovbersis (grave male 
agere volentibus reprahepsor assiduus). . Practerea famae 
ipsius invidebat. Sed nondum pervenerat ad ultimam 
impraokitatis lineam quae voluptatem ponit in magnitur 
dine infamiae. Reverebatur populi de se iudicia si talen 
virum occideret; reverebatur suam quoque conscientiam , 
solitug alim ipstus monitis auscultare, antequam illicitus 
amor mentem transversam ageret. Ita in dubio fluctuane 
fem animum leve momentum in partem peiorem impulit. 
Ws roopgenv avror eiyovr) Ut hominem a Deo missume 
Ita anim haec vox infra explicatur 21: 25, 26, 
6. Fenseloar Òë dyoutvar zoù ‘Homdou, die autam na- 
talì Herodie} More Regum Orientis. Herodotus: Toörp 
d Betrvor mapaaxevalerat Grak vod Eviavrod 1jubon zij yévero 
auhevs [Jala epylum eemel anno instruitur qua die 
natus fuit Rax]. Antiquissimum exemplum eius moris 
in Aegypto habemns ‚ Gen. 40: 20, losephus de Rege 
Agrippa; “Hpigau auw dopraben aïroùü yent@dcon, Ove mäarp 
or Hoyer epoootrais walisarro Oaks [Cum diem cele 
braret natalem, quo omnibus qui sub eius erant imperto 
laeta convivia agitabantur} Videtur Scriptor secundi 
Maccabaearum dicere ab Antiocho actum natalem non 
guotannis, ut mos erat aliis, sed quot mensibus, 
-‘Peysoaro, saltahas) Motibus Fonicis, ut inquit Hora- 
us; non rudi illa atque ineomposìto aaltandi genere 
quod in publicis gaudiis matronis virginibnsqua Iudaeis 
antiquitys userpetum diximus, A finitimis Regnis mos 
iste in aulam ludaicam pervaserat. Sic in Aegyptii Regis 
eonviviusy iniraduelam òozúsaLder euzraenij (pulchy ai sal 


da 


: OAPUT AIV.. 9 


eatrtcom] mrrat Toeephue. Originum XII, Dion, de Rege 
Edessae Treiani temporibus: Kal eiglaaer avzós* èp ve sj 
Belsroo aide davroù doynoapever Bagage news sractyare 
EE convivio eum excepit: et dum coenatur flim sutem 
ëntroduzit barbarice ritu ealtantem]. 

'Er ploi) Anspeotantibus convivis, ut recte intarpre: 
tatur Syrus, 

Kal Hoese, et placebat] Sic in veteri — Sa- 
tovit et placuit. 

7. Med’ doxou cigodoryaer) Turato — Vide quo 
tandem inrandi facilitas evaserit, non ism apud profsnas 
dico gentes, sed spud eas ipsos qui Mosis legibua teneri 
se profitebantar, Philo libro Teol vr dy sidee vouop 
[de legibus specialibus): Eiol zag oë ouvvovorr ar vuyn 
sores zal iegogvhias, 4 poryelas zal phopas, jj zeuvpara 
zal opayas, ij ze ry òuororgoror waxòr éoydoasdar, zal 
grurtegdlroos aura Öpâioe, zrovovpdvor orpdpaars TOU evogreip 
[Sunt qui iurant, si ita res tulerit, furta et sacrilegia, 
aut adulteria et virginum corruptelas, aut vulnera et 
caedes ; aut alta eiusmods mala se facturos, et statim 
exsequuntur hoe praetextiut, ut insiurandum servent]. 
Ubi etiam exemplum addit divitis adolescentis, qui iura- 
verat se de fgcultatibus suis nemini quicquam benefactu- 
rum, Tales et illi erant Act. 23; 12, qui diris. se ob- 
gtrinxerant ni Paulum interficevent. - 

°O day aisyogvar, gee — Sic apud 
Ovidium : 

mi Elige, ait, nullam — — 
Metamorph. III, Sic Philippus Macedo Satyro histrioni 
OreBepaupjoaro nwûv Ô vi äv:alsvon yagioaadas [promisit se 
ei praestiturum quicquid petiisset] apud Diodorum Sicu- 
Jam libro XVI, Sio Syrus quidam Rex Musonio, ayn 
sovror, èpy, aìrgoop ri Bouder pe [pro hac re, inquit, 
pete me quicquid volueris]. Paria verba hic Marcus ex- 
primit: °O êar ge alvsjone Òedow oor , éoas sjelaaus Tijs Baoidelas 
gov [Quidquid petieris dabo tibi, licet dimidium Regni 
mei}. . Quod lognendi genus sciendum est esse prover- 
biale Regibus usitatym, ubi liberrimam optandi facultatern 
cuiquam faciunt, Vide Estheris historiam 5: &, ubi LXX 
eadem habent verbá ee sjntaous sijn. Badchelgs moú [usque 
ad. dimidium Regni mei]. ge 


go AD: 'RATTHAEI 


„rg Wlowsbn, vonsrietalsatar) Eroempluin sbigusteg (in- 
gontinentiae). Dactat ratio nom oecidendum innooentem. 
Ab altera parte memoria liberge castigationis iram insti- 
gat: accedit amor hoc fervidior quod veritus:s illa ini- 
micum ulcisci, hic uxori morem gerere imperat. Rei in- 
konestao speceiem aliquam honesti addit indefinita polli- 
citatio et pudor ne metuere plebem videretur. Ha ani- 
saus. dudam assuctus sequi peiora, eiecto rationis fraeno 
permisit se raptandum concitatis affectibus, Netarunt 
Christiani weteres admodum :diligenter in Poëtis horum 
motuum descriptiones.: Celebre prae caeteris illnd Medeae : 
Kol uevtarw wies ole Öojy pill zane * 
Ouues BE npelaowr rr dmv Bovdevpareor.: 
[Nec me dates nuno quam cruenta cogitem; 
Sed vincit ira sanitatom pectoris.) 
Qrod ita expressst ‘Ovidius : 
Video meliora — 
Deteriora sequor. 
Einsdem est : | 
Odi, nec possum cupiens non eese quod odi: 
Heu quam quod studeas ponere ferre grave est! 
‚Nam desunt vires ad me mihi iunque regendi: 
‚___dluferor ut rapidd concita puppis aqud. 
Senecae autem:ex Phaedrae persona : 
Quae memoras scio, 
>. … Vera esse, mutrix: sed furor cogit sequi 
Peiora: vadit animus in praeceps sciens, — 
‚ Hemeatque, frustra sane consiléa appetens. 
. Sie cum gravatam navita aduersáâ ratem 
. Propellit undd, cedit in vanum labor 
Bt victa prono puppis aufertur vado. 
Selent ad éxcusanda facinora eiusmodi nrulta homines 
praetexere , modo- Deum, ut ille: 
„At at zo d' Ön Beïtov apBoorsois Kaxor, - 
… %Ozar zie iön # dyaBovr, docion öe us. 
‚ [Bheu malum ilbud advenit Divinitus, 
Cum quis videt meliora nec — tamen.] 
8nodo naturam, ut alter: | E 
And odder zöv Öl w op ov voudereis 


Fens Öèyoura u’ sj ploi Prosevar. 








_[Quae 


CAPUT KIV- pn 

[Qune ‚me mones honesta nil me harum fugit 3 

Sed sontiemkem me ieta, naturg abripit.} 
Sed causam non aliam vult aguosci Clemens Alexandrie 
nas. quam quod ipai nos prodimus de8crevg cpâs aukong 
Ensdorves Ovuc ze wal drridumig [dedontos nosmet-insos iree 
et cupidini]. Caeterum quomodo alternis ratio et afectug 
huc atque illuc hominem trabant optime mihi in eius 
guam dixì Medeae persona descripaisse videtur Tragions 
Neophron : 

Elies , vi oaoes , Ovt ; Bodewes æe acõ⸗ 

How iᷓ ‘Saparter, wal va zoeopdicaza 

“EyOisa lobus: moi woz’ dEijkas sakag ; 

Karuoye Aijpa nat e9tvos Deosuyig * 


did 
TIoòs op Eze» —XRX pahornol 8d U, 
Totaöra viyvóneoba waojovess Koek o, 
OÙ ge wgoBwons, Gvud, oavror de naxoïg. 
7 GOluoi, Bédozvrae * veades ênvòs Opuarer 
> AntiOere Wôn roo me gowia uiyar 
Aldune doon Gvmor* w ylges, vlees, 
Foòs otor èoyor dEondeboneota; pet 
Te aceivee vól; s % sodvp óver Bouyer 
AapBepoöaa cbr Ewôv boyomar voorep. 
[Quid adeo properas, anime? consulta.anbegquam 
Tam foeda peragis, capitaque kaec carissima 
Tibi sumis hoetes. Misera quo tendas vide ; 
Saevi furorie reprime conatum impium- 
Sed, heu! quid ista pectorë moesto queror, . ° 
Deserta et his contemta , praesidium miké 
Ouos decuit esse? Cordis ignavi est nimis 
Flagitia tanta posse inuita perpeti. 
Sed, anime, re tu te-quogue his prods in malis. 
Proh constitutum est! fupite conspectus moos, 
Tam fugite, pueri: pectus implevit mihi 
Cruenta rabies. O manus, ambas manus, 
In quale facinus nester armatuur furor? 
Audacia 6 miseránda, quam longas mees 
Perado labores ipsa momento bresò !} 


Ebi 


12 AD MATTHAEI 


Confer cum Îis quae--súnt apud Senecam Medene acta 
quinto: ut recte intelligas quale sit hoc Avrreio@ar [con- 
$ristari} de quo hic agitur. Est autem saepe etiam in 
hominibus non tam rationis cum uffectibus quam affe- 
ctaum inter se pugna, qualem in Herode Magno circa 
Mariamnen prudenter notat Iosephus. 

Awa dè vous doxoup, propter iuramentum autem] Erant, 
ut dixi, causae veteres: sed haec quoque species arrepta 
est, infirmissima alioqui per se. Nam quid faciliuns dictu 
quam inramenti verba generaliter enuntiata ita esse in- 
terpretanda ut illiciti nihil comprendant. Neque dabito 
quin ita votum suum ‘interpretatus sit lephthes, eoque 
filiam non mactavermt ut quidam volunt, sed ut rem sa- 
eram Deoque dictam ab hominum commercio seposuerit. 
Deinde vero quid si. dragóndyy [diserte] pollicitas esset 
Herodes insontis caedem ? nonne cogitare debuit id quod 
per se illicitum est interposito inreiurando licitum fieri 
non posse? Praetermittere non possun quin hic appo- 
nam disertissimìi scriptoris Philonis looum insignem de 
id genus iuramentis: “Zew dè zräg êvooporvos &Òuwa dor, 
Ore edopsoer pèv od, zor Òë zrodhijs pvlanijs zal. repedelas 
&Etor Boxoy dvarpbne, @ ra kala wel dinara irwopgeriberar' 
aoogiderar pag Orrelria Omouziorg èy od Öéoyze yevouirors 
Öpxous , oïg zrodv BéÀrior jv govyabendar, npaterg nragavdgous” 
dreeyouevos our zoö ddssongayeïy srorviadoo rar Oeov, iva 
perad vijs Teo Övvaueog aur ovuypevoög èp-ois dfovhia 
gonocuevos Opooe* Öurddore pap aigeïotar ward, Övvapevor 
zijv ijuioear adrön dmropoeriaaatar, paria wal poewophapgein 
dvotaros [Norit quisgquis iuratus mala patrat, non se 
observantem esse iurisiurandi, sed -a-se dusiurandum , 
rem magna diligentique cura dignam et ad obsignanda 
iusta et honesta repertam, everti. Addit ergo culpam 
cuipae ad iuramentum illicitum, quo abstineri oportuit, 
actus iniustos. Potius cavens sibi ab actione mala Deum 
precetur ut misericordiam, sibi naturalem, ipsi imper- 
tiat de iuramento improvide facto. Nam dupla sumere 
mala, cum dimidso defungi liceat , dementia eat et in- 
sania immedicabilis]. ‘Neque hoc iguoratum vira sapien 
tissimo Iosuae in mentem mihi potest venire’, quanquam 
video Augustinum atque alios quesdam ita existimare, 

| per- 


: CAPUT XIV: :3 


perindten -iurisinpandi religiond fecisse eum contrá legem 
Divinam quae Chananaeae possessores internecioui devor 
vebat. Plane enim verissimum puto, quod dixi ad caput 
5, legem illam collatione legis alterius quae in Deutero- 
nomio est ita tdmperandam, ut in eos demum yaleret qui 
bello. rite .denuntiato dedere se Hebraeis in servitutem 
recasassen f. 

… Kal :zovs ovvavausuivous, et eos — pariter — 
bant] Qui, ut mog est aulae, captantes Herodiadie gra- 
tiam, -labantem Herodis animdm impellebant. Similis 
historia apud Herodotum, uba Amestris Xerxis uxor in 
couvivio petit a marito Masistis uxorem, Addit scriptor 
invitum annuisse Regem, ôze evvysjour vor yosjbovra où ops 
Övrarov èss BadiÀntov Òeirvov zrponsulsov [quod precoe a 
se in mensa regals non.debuerint repudiari]. , 

10. Téupas drenegadaoe) Misit per quem deoollaret; 
Ita enim Hebraismi vim recte exprimi puto: ita supra 
2: .x6, armrogetdas evathe, migit per quos occideret, infra 
27:19, dmégerhe MÉyovoa, misit per quem. diceret. Theo- 
phanes in Vita Iustixú Imperatoris , mrtgyas drenepdhioen 
avzóy [cum misisset . decollavit eum]: Sed in Hebraeo 
haad dubie fuit misit et decollavit, misit et occidit, 
misit et dixit. Nam ita Hebraei loquuntur , seguentibus 
etiam LXX, ut Ps. ô7: 4, dBamigerder dE ovoaroö nad 
ëowaé ue, id est, misit e coelo qui ine liberaret, Ps: 105 
20, drégesden Baarheug wal èÀvaer. avror, misit per quem 
eum. eximeret. vinculde, Arrianus Epicteto IV, 10, où 
nbumeg wal &ÀÀya naarsjy dyogaless [non mittie ut aliam 
novam emas |. 

‘Ev zij — ‚ in carcere] Apparet Machaerunte eele- 
bratum hoe convivium, Trucidatur vir sanctus ne iadi= 
ciorum quidem ordine servato. Nam soutes populo omni 
iuspectante plecti lex: Mosis iubet. Romae Flaminias 
.accusatus est imminuti magistratus crimine,.quaod hoini- 
nem haud dubie nocentem non more Kamin sed in 
convivio iussisset interfici. 

13. "dAnovaag ò 'Iyooös, oum audisset Jesus) Ex di- 
vorticulo redit unde abierat. Audivit, inquit, Jesus qat 
de se sermones in aula haberentur. 

— inde) Ex locis Galilacag frequentioribus in 


8 OQ 


— AD.ATTHAEI 


geliteldhréne sessdie, ut sine allo drspendio mandats ma 
veris imminentem sibi Herodem evítaret. Vide gtae 
dupra dicta sunt ad cap. 13. 

zh. 'Bonkayyolo0n , misertus est} Amant uti Hellenistse 
hate voce, «t etponant Hebraeum verbum om, euies 
origo est & nomfäe Bm quod oïrkayyra (viscera] aient: 
cat, quanquam pleramque pro utero ponitur. Lucas, r:78, 
onhdyyva dlovs (viscera misericordiae} dixit, Esafam 
stoutus apud quem Pyp, id est, ad verbum za ondeyyra 
Gov: significat ofnrignods [miserationes], ut vertant LXX. 
Estque idem usus vocis ondayyrowp apud Euripidem et in 
— Aesopois: tondæyyrison autem ideo hic est addi- 

tiem quia Christus quietem reſovendo corpori — 
Nlorum causa neglexit. 

15. 'Owiag 8è pevonbyns, verpère autem facto} Cum 
infee post eîbeim amtam et secesseam Christi iterum le- 
zamus : dlp BE pevopirijs, negari non potest duasfaisse 
êiptus Hebrecis, hoe est, WIV, inter quas duas dplág 
edt debnit Pasche,-ut in Exodo et Levitico legïmus, 
Gaeterwm non debere duas istas diplag crepuseuli spetio 
&efisiei et hoe loco mihi videtur epertissitum. Nem 
qune wartanter hic'facta post priorem et ante posterio- 
Bernt ópldp aliquot Horarum spatiem exigunt. Quare cer= 
bissirmam puto diitep priorem ineipere simul atqwe sol « 
ikeridie ad oceasum coepit vergere maiore diei parte 
exneta, posteriorem autem a sole occaso: îta illad tyxvn pa 
finter: vesperas] interpretantar Rabbini Sadaias, Simeon 
Silius Iohai et Salomo. Quin et in Mechilta legimus hanc 
esse sragddoap [traditionem] antiquissimam, a qua rece- 
denduftt- non: puto. Precandi igitur tempus vespertinum 
mediatn: ferme. fuit inter initium an ———— a 
— posteriorem. 

HE doa Hy agpo j — iam Eeen Prandii 
din — 

‘ig. Avcæxieræœi] Collocari, nemipe a disciputie; p. Mare. 
6: 39, Luc. g: 14, oh, 6: 10, 

Enmt vous vóorovs] Per herbam, ut saepe Poötae. Kem 
id quoque yógzov voce signifieatet, et alibi annotardum 
est: et Marcus — dicens — Eid — 
fionum). 

—* 


GAPUT: MV _ zi 


Huâeysgae »: -benedinië) Bozaolsyee [gratias opis} inqui 
— Probat Christus ut alios ritus Indaicos a Sar 
pientibns introductos ita et hunc benedicendi eibis, Vide 
quae dicenda sent infra ad cap. 26, 

20,. “Egpayoy navng , comederunt — Ut — 
tur aigno eonspieno adesse iam. tempus quo impleretur 
illud Es, 56; 2. 

rè awegeode op , veliguiae) var a Reg. 4: 43, Plus: hoe 
est quam aut LORE in manna — aut. in fa. 
rine: Elies, 

doden — „duodecim cophinos] Singeli Apostoli, 
ut videfur, cophinum attulerant, more ludapis ueitato s 
quoties longius ab. oppidis iter facerent, Ita cum cophino 
ihaxt Judaei Romd.ad prosenchas, quae erant in memore 
Aricino ad decimum lapidem, et quidem cum foeno quad, 
esaet. lecti vice. Vide Tuvenalis satyram tertiam et ibi 
Sohòliasten. Im his. cophimis. aut etiam sportulis-ferre 
secum panem solebant, ut apperet-infra 26: 7, Marc. 55 
Zes KX Intérpretes =m Hebraeum, quod alibi sadctftor 
vertant, in Ps. 81: 7 verterunt end Est haec. ven 
et apud Pollueem. - * 

A 'Hveysader, sompuiit) — ‘alibi, aixit —— 
drekdeip [inssit ire], 8: 18, Noluit Christas discipulos 
suds in pertem veuire eius molitionis qua plebs khen 
ipsi destinabat. 

ak. Miéooy ts Baldooys Beavis In — 

dactabatur, ut ad lacum transferamus quod dici de mari 
steh. … … 
‚df Tetdaen 30 pete ijs vunros, guard — — 
æilid Roctis] Indaei veteres dum penes ipsos ius armorum 
fuit noctemm in ternas vigilias diviserunt, quod a Davide 
Kimehi aliisque recte est notatum; Romani ín quaternass 
cui meri iam a Pompeii temporibus Iudaei assueverant , 
Graeoorum votustiore exemplo: nam serpepouop vuxroo 
pgevoar. [guaternam noctis vigiliam) Euripides dixite 
Qaare qaed hic dieitur ex Romano non ex ludaico more 
interpretandum. 

Hegsrazör érl sijg Padaars ‚…ambulans super mare} 
Gravitatem corporis inhibente vi Divina, an solidato 
Squad summó, an natuxra qaadam. inconspicua dutor, cor, 

5 pus 


6 AD MATTHAEI 


Pua aquamqus iotërposita, etidin veteres ostoridant sibi 
non constare. Videtnrque mihi rerum eiusmodi libera: 
éise coniectura, definitio autem temeraria,. Cacterum 
hoc quoque facto insigniter Christus Divinam suam po- 
tentiam ostendit. Nam de Deo dictum est; lob. gs 8, 
Ö- wegeratir ; os dl ddapods, drtl Gahaaons [qui graditur 
super mare, velut super pavimentum]. Et sane pleraque 
de Deo dicta in libris Prophetarum Christus visibiliter 
Janplevit. 

26, Dartaoud ieu ; — est] xidolo- [spectrum], 
ut alii appellabast, Vide Ciceronis epistolam ad Cassium 
libro-V. Opinio haec ex Phatisaeorum disciplina, qui 
Spiritas ut existere per se putabant, ita et indutos hu- 
mana figdra hominibus apparere, . Quia autem: mali Spi- 
fitus noctu potias quam interdiu ostentare se creduntur , 
imde sibi metaebant Apostoli. Hebraeis spectrum nocturs 
vun nr dicitar:: de quo non minus protentosa fabulans 
tur quam de Strige' Latini vetores. 

"80: ——— merg] Sic Grasci vertunt 720 
Beod. 15: 4: : * 

31. 'Odsyortuge, eis ad lcaa⸗ ‚ parum fidens ‚ quare 
dubitasss?] Opponitur bile digaber TÔ smgevery ſdubi- 
fare credendo}; quontodo apud Tacob. 1: 6 et infra aa: 
. 21, 22 stie. [fldes] opponitur r& Örämoivsodae [verbo 
haesitare). Id ipsum quod Rabbini dicunt ‘Wm post 
Chialdteum Parapkrasten Num. 16: 39. Clemens in epi- 
stola: Of Ötyvyoe sal. digabovreg weol vijg toö OGeod 
Övvapeos cie zoiga wal eis onmelooouwr oraoaus zais yesvecis 
plvorrar [Altérhantes et haeditantes de potentia Divina 
in iudicium et signum omnibus seculis ſiunt]. Sic et 
Philo libro De herede: rertm Divinarum: Tò gér ya 
&toneiy Epôorkborros ; vo Oe wyjsdrr Cyteip neiigevnros Eojov 
evar (Dubitare haèsitantis, nihil ultra quaerere creden- 
bis est}. Idem segt pvrovgylas [De plantatione] sic ait: 
Ta dè Öóynara oùx brragporeorborzdor vuüt dew, adda zr 
BeBata zige zarerggêroov [Haec sunt dogmata non alter- 
— sed firma praeditorum fide). Et alibi: Hg 
vag oùn duedder, el Todaüra xol Tykeneöra Oeaaaperor, 11005 
pêr ras mubayds wal edhóyovs puvraslas dÔvvara neuydijvar, 
vilitobiyea d' edpagds drepgoouvars Oebus, ouw drdouilovos 

Î 


po 


CAPUT XIV. %, 


póvov; alde wat angoöoir, ol Bvouadlgaros sryror [Quide 
Bi? cum ië qui tot ac talia conspexerant, quae secun= 
dum: probabiles opiniones habebantur factu impossibilia, 
attamen facile effecta erant Divinis consiliis, illi non 
haesitabant tuntum, sed et manebant sncreduli , omnium 
hebetissimi]. Idem. ergo sale, draxpiveodar, èrappo- 
. megtbeuw, èvÒordberw [dubitare, fluctuare , alternare, hae- 
sitare) Unde intelligimus credere nihil hic esse aliud 
quam potentiae Dei in Christo confidere: quod cur Chris- 
tus plerumque ante beneficia sua exegerit, coeptum est 
dicì ad cap. 8. Insigne fiduciae suae argumentum Petrus 
dederat, cum ostendit credere se, solo Christi verbo fieri 
posse quod per naturam fieri non poterat; sed quod de 
se nesciebat promtus ille semper et calens animus, non 
parum adhuc sibi deesse ad plenum fdei robur, id 
Christus ipsum experimento discere voluit: ut quod dee- 
rat, supplici prece ac nisu impetrare contenderet. . Hano 
òdiyoruciay [tenuitatem fidei) multis in locis discipulis 
suis Christus obiicit, quae comparata ad solidam fidem 
drugia [incredulitas] etiam nominatur, ut ab illo qui 
dicebat: Ilugevoe, Kvgie, Bondee pou zij arusig [Credo , 
Domine , adiuva incredulitatemn meam}, Marc. 9: 24. 
In libro qui Ecclesiasticus dicitur et Hebraeorum veterum 
sententias Graece expressas continet ita legimus, 1: 28. 
Mij dmesdsorns popw Kvoiov èvdeijs av, val uy srpoofhdyg 
aùrö èr xagdig Òeooij [Ne sis incredulus timori Domini, 
si quo egeas, et ne accesseris ad eum duplicë corde], 
nbi sagdta daor est wagdla dugabovoa inter fidem ac diffiden- 
tiam fluctuans. In Clementis Constitutionibue VII. 12. My 
vivou Öipvyos ér srgoceuyij cou, el èsar, et où [Ne sis ale 
ternans in prece tua, an res sit futura, nec ne}. 

3a. 'Exórace, cessavit] Aut Pu, ut alii notarunt, aut 
etiam Vpy, Nam ita quod ìn Numeris est 11: 2, UN vpen 
versum est a LXX èxomaoe zo mrüg [cessavit ignis). Ver 
bam hoc de lacu usurpat Scriptor Problematum quae 
exstaunt sub. Aristotelis nomine XXIII. 34. 

33. Oi òë év TÔ hoi, qui autem in navicula ges, 
Nautae Apel: 

Oeoü vis ci, Filius Dei es] Apparet hoc cognomen 
vulgo Messiae datum, Nam Nathanael, Ïoh. 1: So; 
II. 5 Rabe 


‘6 AD MATTHAEI 
Habbi, inquit, tu es Filius Dei, tu ee Rox ille Feraelis, 


Nimirum ex Psalmo sectndo, qucm Hebraei veteres xard 
so MUSIXWTEPOV [secundum abstrusiorem sensum)] de Messia 
interpretabantur. Itaque infra ubi apnd Matthaeum Iesus 
a Petro dicitur esse Christus Vilius Dei viventis, Marcus 
et Lucas contenti fuerunt Christi vocabulo. Adde quae 
infra 26: 63 et Hebr. 5: 4, 5. 

34. Tevvyoagèr, Gennesaret] Origenes ad hunc locum: 
Pervenerunt ad terram Gennesaret, cuius interpretatio- 
nem si cognosceremus, et hinc nonnihil iuvaremur ad 
huius interpretationem loci: ad inveniendas scilicet 
&MAnyoplag (locutiones aliud innuentes], quarum supra 
modum foecundus est. Hoc ipsum puto voluisse Hiero= 
nymum cum dixit: Si sciremus quid in nostra lingua 
tonaret Gemnesereth, intelligeremus quomodo Jesus per 
typum Apostolorum et navis, Eeelesiam de persecutio- 
num. naufragio liberatam transducat in littus. Hoc est: 
Si notum esset zo êrvuov [origo]; ita ut id Latine 
gossimus interpretari, Fatetar igitur ignorare se vocis 
istius originem. Neque id mirúum, non est enim He- 
braeum vocabulum , sed prava pronuntiatione corruptum 
ex Hebraeo Mua (Cinnereth]: quod nomen multi inditum 
Tacui putant ex eo quod citharae imaginem referret, 
quasi ex lacu terra deinde nomen acceperit; contra sen= 
tiente losepho qui ita ait: H Òë AMlury Tevvnoag uéy dro 
Sijs mooseyoög ywoas kaheirar [Lacus autem Gennesar ab 
adiacente terra nominatur]. Sed maxime probabile est 
tum lacui tum regioni nomen factum ab antiquissima 
urbe quae in losuae Tibro modo plurali numero’ mus 
[Ceneroth] vocatur, ut cap. 11: 2, modo mud [Cenereth] 
cap. ig: 35. Lacus vocabulum postera aetas emolliens 
Ginotär maluit dicere, quod apud Chaldaeum Inter- 
pretem Veteris Instrumenti aliquoties occurrit pro Hee 
braeo MD. Fevvyoag scribit auctor primi Maccabaici, 

' 36. Tod xoaortdov, fimbriam) Vide supra g: 20, 

“Ooort jwavro, quicunque tetigerant) Cum fiducia reci- 
piendae sanitatis.: Ita enim ex circumstantiis restrin= 
gendae sunt particulae universales, 


C A= 


CAPUT XV. | 19 
CAPUT XV. 


1. Oi dro “Teposodvpwor yoepparers nad Bagraatos, Hie 
rosolymis Scribae et Pharisaei} Non missi a Synee 
drio; sicut nec discipuli illi Pharisaeorum et Herodiano= 
rum, quorum infra fit mentio 22: 16, a Synedrio erant 
missi. Nusquam enim legimus in Synedrio fuisse Hero- 
dianos; et, ut fuerint, constat maiorem fuisse Saddu- 
caeorum quam illorum auctoritatem. Atqui a Sadducaeig 
nemo mittitur. Fuit igitur privata exploratio, sed ab 
illis instituta qui Scholarum habebant principatum. Nam 
doctissimi quique, ut diximus, ygauuareig vocabantur. 
Horum autem auctoritatem sequebatur Pharisaeorum fam 
milia hoc tantum distincta a caeteris, quod super come 
munia praecepta peculiares sibi #OsdoOggonetag (cultus 
eponte susceptos] iniunxerat, Ideo autem ab Hierosoly- 
mis venerunt, quia in primaria urbe habitabant nobilis. 
simi Magistrorum et partium istarum duces. | 

2. Tijv maoddoorr, traditioneimn] TTapadooug nihil alind 
est quam quod Graeci Philosophi vocant doypa [placitum], 
Christus ipse, infra 16: 12, dedayijy (doctrinam]; nam 
sragadidópar [tradere] est drödoner [docere], ut et Latinis 
gradere : velut cum Caesar ait, Druides multa de Deorum 
vi ac potestate iuventuti tradere: unde et traditionig 
vocem jeffinxit Gellius ad exemplum Graeci vocabulë 
„sragaddoeos. Ita Paulus et verbum. magadudvrar et nomen 
saguddoews usurpat agens de dogmatis Christianismi, 
a Cor, 11: 2, 13. 15: 3, quod alibi explicat dicens 
sagadooers ds iÒudayOyre [traditiones. quas didicistis] , 
a Thess. 2: 15, mrapedodyre [traditam accepistis} dixit 
Rom. 6: 17. Sic Iudae srapadotetaa miss [trudita fides]. 
Et dyrisgopop [reciprocum] huic est np” Aijwis [acceptio) 
pro dogiate quatenus admittitur. Sic Ovidius: 

Pro magno teste vetustas 
Creditur : acceptain parce movere / idem. 

Aópuara cum dico non ita stricte accipio vocem, quo= 

modo sumi solet cum oppouitur zaîg sraguuvéoeowr (Jore 


tationibus), sed ita ut eas quoque comprehendat, Tam 
Bâà enim 





90 AD MATTHAEI 


enim qute agenda quam quae credenda praescribuntar 
eo nomine veniunt, ut apparet dictis locis, addito eo 
qui est 2 Thess. 3: 6. Commenta ergo mere humana vox 
ista per se non signìficat, sed co quoque vocis istius, 
ut et doyudroy, latitudo se extendit. Ideo addi plerum- 
que aliy“id solet; ut cam dicuntur sraoadoders dy Opwrroor 
{traditiones hominum), Coloss. 2: 8, aut rõvr nrpeofuréows 
ISeniorum], ut hic atque alibi. At Hebraei posteriores 
nap [traditionem)] dixerunt non quamvis srao«doouw , sed 
&yoagoy (non scriptam). Nunc autem ne omnis gien 
Byoapos Trapúdoowg sed ea demum quae est musuxoirepos 
(snagis mystica) hoc vocabulo appellatur. Alioqain origo 
vocis latius patet:‘est enim a Jap, id est, sragadau gevo 
{accipio traditum), quod dvriggëgerat Tö nagadidovar [re- 
ciprocuin est voci tradere}, ut apparet 1 Cor. 11: 23, 
26: 12, 3, Galat, 1: 9, 12, Philipp. 4: 2, Coloss. 2: 6, 
2 Thess. 2: 13. 4: 1, 2 Thess. 3: 6, Sed et veleres 
Christiani lexius usurpant; ut Cyprianus: Unde est ista 
traditio, utrumne de Dominica et Euangelica auctori- 
tate descendens, an de Apostolorum mandatis atque 
Epistolis ventens? Ea enim facienda esse quae scripta 
sunt Deus. testatur. Mox: Si ergo aut in Euangelio 
praecipitur, aut in Apostòlorum Epistolis aut Actibus 
— observetur etiam et haec sancta traditio. 
Töv-sroeoBvrégor, Seniorum] HosoBvréoovg cur hic non 
arbitrer dici Senâtores magni Synedrii haec causa est, 
qnod Synedrii erat iudiciis praesidere, non docere po- 
pulum aut leges plane novas' constituere. Legis enim, 
quo ‘tempore regnabantur Hebraei, constitui solebant a 
Regibus, ut apparet 1 Sam, 3o: 25. Libera autem Republica 
mage Tije èxxhnotas, a populi conventu, quomodo instituta 
sunt ra èyxaivia [Festum T'empli instaurati) 1, Macc. 4: 5g, 
et alter dies festus mense Adar 7: 49. Nequúe dubium est 
quin eodem modo instituta fuerint ieiunia illa tempore 
exsilii, quorum Zacharias meminit. Nam et in exsilio 
Iudaei, quatenus illis «vrovogiar [libertatem regiminis] 
aliqnam Reges externi concesserant, eodem iure usi sunt. 
Nam dies Purim, quem Hellenistae vocarant Amania, 
Ínstitutus est communi gentis consensu, ut apparet Esth. 
g: 20y'etc. Quanquam non negem ovvayoyijv uiyakny 
rt ; 4 [Sy- 


CAPUT XV, an 


N 

(Synagogam magnam], de qua egimus alias, quasi come. 
pendium populi, locum implesse Conventùs, praesertim 
subsecuta populi totius approbatione. Docere autem popu- 
lum non erat aut Synedrii totins „aut cuiuslibet e Senatu, 
ged eorurm qui eximium eruditionis nomen apud populum 
erant consecuti, sive Senatores essent sive privatí. Nam 
sicut Romae olim de iure respondere non pro beneficio 
impetrabatur, sed licebat eis qui fiduciam sui habebant - 
eam artem profiteri: ita et apud ludaeos. Hi dicehantur 
poon (eruditi). Sed et moeofvrepor non male vocantûr, 
seu quia id nomen omnibus aut dignitate aut etiam sola 
auctoritate eminentibus dari solebat, quomodo et nomen 
saréooy [patrum], sive quia antiquitus Sapientes, prae- 
sertim aliquo® post mortein tempore, apud MHebraeos vo- 
cabantur Wannpn [weteres), inde illud 1 Sam. 24: 14, 
opn wo or WII [sicut et proverbio veterum dicie 
tur], quod proprie idem est cum eo quod Theocritus 
itidem de proverbio aliquo agens dixit, aîs dopos eirey 
[ut sapiens dixit). Estque- nunc etiam liber Hebraeus 
continens. veterum institutorum recitationem, cui libro 
titulus est ‘aop bw [Sententiae veterum]. Sic et Plar 
to yvwuyy [sententiam] vocat madauy Aóyoy; Plautus 
et Terentius verbum vetus. Horum igitur argeogvréooy 
Öoygatra [seniorum dogmata] sive sragadooeg [traditiones] 
at diversi erant generis, ita non omnes uno ordine 
nobis sunt habendae. Quaedam enim interpretationem 
continebant eorum ‘quae in Lege ambigua videbantur, ut 
quod diximus zegt Òvòr Opr [de duabus wesperis]. Philo 
principio bri l De vita Mosis: Ta 7co herouera Tot 
dvayivworouivoig del ovvuparvov (Quae enim ore tradeban- 
tur cum iis quae leguntur semper coniungebant], Senio- 
res nimirum de quibus ibi agit. Alia definiebant id quod 
Lex Divina viri boni arbitrio permiserat, quale illud 
erat de itinere quod Sabbato facere fas esset. Alia erant 
quae ipsi vocabant sepimenta Legis, id est, cautiones 
quibus muniti homines a Lege violanda longius arceren- 
tur : quomodo canonas Ecclesiasticos Tustinianus ‘dixit 
mapapvdanas TOU Belov vouov [propugnacula legis Divinae). 
Exempli causa, cum quadragenas plagas infligi sontibng 
neque plures Lex permitteret, illi unam detraxere, ut 
B 5 in- 


a: AD MATTHAEI 


infligerentur duntaxat triginta novem: ita et Azymornm 
et Sabbati tempus antevertere docnerunt. Haec ita ob- 
stringebant populum si doctorum sententiae a Synedrio 
essent approbatae, ut diximus ad Deut. 17: 8 et sequen- 
tibus. Caetera pro consiliis primum habita, postquam 
ad auctoritatem usus aliquis dies accesserat, coeperunt & 
nonnullis in praecepta verti; neque in talia tantnm prae- 
cepta quibus externa societas contineretur, sed quae 
etiam nemine inspectante animum obstringerent. lose- 
phus de Pharisaeis: Qy re ó hóyos wplvas napidcorer dyadör 
Srrovrar vj Hyepovia, nepmaynrov dyavpevot Tv pvlaxijs 
Br ngoayopeverv 1OEÂgoe, ziuiijs ys vis sjkuxlag zrponkovos 
(ki sunt ol zroeogvregor BIN) sracaywgoüowr, ovdèr dèr 
dyrudéBer zv elonyndévrov taöru Opaoe Eroroopevo: [Quas 
ratio iudicavit bona ac tradidit, eorum regulam se- 
guuntur; tuenda omni modo censentes quod illa prae- 
scripsit, honorem autem tribuunt maioribus natu, nec 
is quae illi docent audent contradicere). Contra idem 
Scriptor Sadducaeis notat in lande positum dubitaere de 
Maiorum institutis: dvhazijs d ovdauöv ruvop geraroinos 
eörois rõy vòuov, mods yap Tous Öudaaxadovs (ita ex- 
primit Hebraeum D'n) ooplas, Iv metiadiy , dypiloyeiy 
doerijv dquHuotor [Observare praeter leges nihil curant, 
ac wirtutis putant contradicere magistris eius quam se- 
ctantur sapientiae]. Idem Scriptor XIII Originum: No- 
geruoe rolde veva nagfdooap Tö Örjuw of Dagproaïor èxirrartoor 
Òradozijs, id est, B'anpn Napo [Multa praecepta populo 
$radiderunt Pharisaei accepta a Patribus]. Sadducaeos 
autem ait èxeiva Öeiv 1jyetodar vonipa za veroauuiva (in 
Lege Mosis nempe), za ò’ èx mrapadöoes rarioor pij Toev 
Lobservanda Putare praecepta quae scripta sunt, non 
observanda ea quae ex traditione sunt]. Ex nimia 
illa Magistrorum reverentia veniunt illae sententiae: 
St dixerint Scribae (id est, Doctores) dexteram esse 
sinistram, et sinistram esse dexteram, audi eos, Ha- 
bet hanc Rabbi Bachai. Item: Qwicquid Sapientes ve- 
tant palam fieri, id etiam in penetralibus vetitum est, 
Nec aequare contenti sunt sua commenta Divinis legibus, 
tandem etiam praeponere coeperunt. Ita enim aiunt: 
Plus ost én verbis Scribarum quam in verbis Legis. 


Ha- 


CAPUT XV, »3 


Habes hoc in titulis Thalmudicis Baba Metzia, Berae 
choth, Chagiga et de Synedrio; et R. Iacob in Caphthor. 
Adultae superstitioni color ex mendacio quaesitus. Pere 
suasum enim credulae plebi, ista instituta non esse qui- 
dem perscripta in Lege, attamen a Deo Mosi data, 
deinde a Mose losuae eiusque assessoribus, a quibus 
porro ad Prophetas manarint, a Prophetis autem tradita 
sint Esdrae et qui cum eo erant, deinceps vero parentum 
commemoratione transierint ad posteros, unde hauc prae- 
ceptorum congeriem no waw aan hoe est ror ép gouars 
„ouov [legem in ore positam] appellant. Neque dubitant 
Judaei quin ea ipsa praecepta nunc in Thalmudicis libris 
contineanlur, scripturae scilicet mandata, ne oblivione 
atteri possent. Docet autem nos Epiphantus in Disser- 
tatione adversus Ptolemaitas, Hebraeorum traditiones 
alias a Mosis venisse aevo (quod de melioribus quibus= 
dam. negandum non est, ut de Lege ter in hebdomade 
legenda in Synagogìs, de precibus ante cibi sumtionem, 
et sì qua sunt similia), alias a Rabbi Akiba, alias ab 
Adda qui et Judas, alias ab. Asmonaeis: quo ex loco 
emendandi codices eiusdem Scriptoris titalo segì yoauua- 
slwv [De Scribis], ubi «ydäp scriptum est pro “Addär, 
et adversus Marcionem, ubi corrupte scribitur zoö uêv 
Acßlòôò pro zoö miv 'Add&: ex quo loco etiam discimus 
Akibam illum fuisse antiquiorem exsilio Babylonico, 

Addan autem. post tempora postliminii exstitisse, 
Nintovrat, Lavant) Proprie: nam, ut Pollux docet, 
pinreodar est ante cibum, drrovinreotar [abluere] post 
cibum. Haec autem lotio Iudaica, quam Marcus accu- 
rate describit, non erat rusticitati opposita, cuius non 
exigua pars est jj adovoia [illuvies], sed fiebat delinitis 
gestibus xal ósias yapip [dicis causa]. Causa haec erat, 
quod arbitrarentur Hebraeorum Magistri (caeci nimirum 
caecorum duces, ‘ut nos mox docebit Christus) si quis 
dhhögpvhos [extraneus] aut alioqui iuxta Legem impurus 
aut cibum ipsum potumve attigisset, aut quicquam quod 
cibum potumve contingeret (puta ipsorum manus quibus 
cibum sumturi erant, quae pars corporis maxime ad 
contactum patet), aut vasa in quibus obsonium coque- 
retur , aut pocula e quibus erant poturi, eum cibum 
hs B 4 po- 


24 AD MATTHAEI 


potamve talis Ínquinamentí contagium ad corpus pri- 
mum suum, deinde ad animum immittere: quapropter 
xafapuouor [purificationem) (ut lohannes vocat) repererant, 
accurata lotione, nimirum inanis metûs inane remedium, 
ut lepide dixit Menander, cuins versus non possum non 
apponere paulo quam legi solent emendatiores : 
Et uév ze waxav ahydès èyes, Derdia, 

Zyreiv dhydês papuaxov Tovrov d der. 

Nũr 8 oùx ëyers* eÜoyxa vevov TO Papuaxoy 

Toos zo nevóv* oly@nse d wpedein Ti oe. 

Teptualarwoay d at yuvaïkes yv kvxho, 

Kal mregedrooar dro Touöv kpouvör Doop” 

Tourep reoldóaver, èuBadoor &has, paxous. 

Häs dyvos la’ ô undlv oi ovvrdoy xaxov. 

J O Phidia, vero si laborares malo, 

Nimirum vero opus esset et medicamine : 

Nunc id eum non sit, inane medicamen dabo 

Ad morbum inanem: tu tibi crede id profore. 

Ergo te abstergant undequaque mulieres, 

Aquamque aspurtent, sed tribus de fontibus, 

Qua perfundaris sale permixta et lentibus, 

Sat ille purus nullius sceleris sibi 

Qui conscit.] 
Hnius Pharisaicae opinionis non leve vestigium est in 
Apostolis, cum Christi dictum de fermento ita interpre- 
tantur quasi nefas esset vel a Pharisaeis vel a Sadducaeis 
cibum comparare, Et notant Hebraeorum Magistri Iu- 
daeos Samaritis, Samaritas Iudaeis obviis proclamasse, 
Noli attingere. Iosephus de Essenis notat, provectiores 
& minus provectis contactos abluere se solere quasi a 
contactu dÀÀopvdoy. Velarunt haud dubie hanc suam 
sententtam Divinae legis auctoritate, quae quorundam 
eorporum contactu corpora impurarì voluit, ita ut etiamsi 
id postea rescisceretur., purgamentum aliquod esset ad- 
bibendum; quómodo et Esseni Tosepho teste crediderunt 
pollui se levata alvo, watrmep pvorwijs ovons vijg êxxoioeog 
[guanquam naturalis est ista excretio}, sed aqua sumta 
purgari. At ne illis quidem rebus quas Lex Dei impuras 
vocat culpam contralebat animus, nisi post neglectum 
Divinae iussionis. Neque ista Deus stgoysovpévos | prae+ 

‘ CL 








CAPUT XV. 25 


cipuo loco] praeceperat, sed ut populum nimis emaritem 
ceremoniarum istis ritibus distineret, quibus res etiam 
meliores signabantur. Dogma autem illud quod hic A- 
postolis Christí obiictunt Legisperitorum et Pharisaicae 
sectae legati, plane falsa nitebatur persuasione, Existie 
mabant enim primum aliquos contactus immundos esse 
sui natura, de quibus lex Dei nulla exstabat; deinde 
etiam ignorantis animum aflici ea impuritate; postremo 
autem elui posse maculam animo inustam ritu, quem Deus 
non imperaverat sed ipst erant commenti. Ex simili 
stultitia ortum habuit zör sjueooffarrrigdy (quotidie bapti- 
zantium] superstitio, quam Mahtuimetes, ut multa alia 
undique corrasa, in legem suam transtulit, 

3. Aria zi wal peis srapapaivere, Quare et vos trans- 
gredimini} Christus antequam de illa quam obiiciebant 
traditione disputet, convellit fundamentum ipsum cui tota 
illorum ratiocinatio innitebatur. Pro certo-enim pone= 
bant, standum sine ulla exceptione receptis Sapientum 
sententiis, ut quorum consensio esset dyauagrsjrog [fall 
nescia], quod falsum esse Christus ostendit exempla 
evidentissimo recepti dogmatis quod cum lege Divina 
danòrdoos (sine medio conciliandi] pugnabat. 

4. Tina, honora) Vox Hebraea est “03, qua com- 
prehenditur etiam officium honeste alendi parentes. In 
quem sensum. vox zuuijs [honoris] etiam a Paulo usur= 
patur et verbum ziuâv 1 Tim. 5: 3, 17. Itaque id quod 
hic sequitur wal où usj vuusjon zov matige [et non honora- 
bit patrem], Marcus exponit oùx eri dplere aurov ouder 
moijaat TÔ statol [non permittitis eum quicquam facere 
patri}, ubi stouîp est dyatorrouiy [benefacere). Neque 
aliter exponunt Hebraeorum eruditissimi Num. 24: 11, et 
qui eorum hoc ipsum praeceptum explicant aiunt, cibi, 
potus et vestimenti praebitionem eo contineri. Quin Grae- 
corum quoque et Romanorum leges idem praecipiunt, 
Et verbum ruuêvy ita explicat etiam Hierocles: Eic dè ra 
élhà mravra povéag Tuuijoooper ÚrregBalhovros, oopatos Urge 
slay val yonuarwv vooyyiav adroïg Úrtéyovveg Ore madrgo 
agoHvuoraryv [ILIn caeteris rebus eximio in honore habe- 
bimus parentes, exhibentes eis animo quam promtissimo 
carporië ministerium et facultatum tuxilia). | 

| B ó ' ‘qa 


58 AD MATTHAEI | 


O wanohoyör, qui maledixerit) Verbum Hebraeum Gp, 
quod in Exodo et Levitico reperitur directe opponitar 
verbo 229. Nam ut "25 sua origine est pondus addere, 
ita oP est pondus detrahere. At LXX Interpretes, quos 
noster hic verbotenus sequitur, notissimo exemplo rem 
declarantes dixerunt ó saxohoyöy, in quem sensum certum 
est vocem Hebraeam, quanquam latius patentem, saepis- 
sime accipi. Non frustra antem et hoc Christus adiecit. 
Constat enim inter Dei praecepta ea esse maximi da- 
cenda quae capitali poena sanciantur. Ostendit ergo 
Christus non quodlibet praeceptum Legisperitorum aucta- 
ritate violari, sed tale quod inter praecipua habendum 
Deus ipse teslaretur. 

5. “Os av ei, guicunque dixerit) Non puto esse hic 
drootönnou (reticentiam], ut multi arbitrantur, sed po- 
tius redundare Hebraeo more xal, ut infra 28: 9, Marc. 
23: 34, Luc. 2: 15 et 21 et 27, 28. Item Luc. 5: 35, 
g: 612, 13: 25, 14: 1, quod semel dico, ne testimonia 
repetere cogar. Itaque sic interpreter: Vos autem do- 
cetis, Qui dixerit patri suo aut matri suae, Aögay Ö 
dan dE êuoö wpelytijs [Donum sit quod ex me habiturus 
esses], ne atat patrem aut matrem suam. Et apud Mar- 
cum: Vos autem docetis hunc in modum, Si quis patri 
matrive dizerit, KooBäv, 0 #8 èuoù opehytijg (Corban, 
guod ex me habiturus esses}, non permittitis eum quic- 
guam ultra patri matrive praestare. Aéyeuy utrobique est 
docere. Ita enim in Scholis Hebraicis usurpari solet 
sp, hoc est, Epa [divit, praecepit]. 

‚ Aöpov, munus] Vocem ipsam posuit Marcus xopBäp, 
et Syrus hic “np, unde discimus non quodvis döpoy hic 
significari, sed id quod Deo sacratur, quomodo vocem 
dögov usurpari vidimus et quinto capite. Atque hinc 
est quod Veterum quidam hunc locum citantes non ddooy 
nude ponunt, sed Öögor zó Osd [munus Deo debitum]. 
Formnla haec ex Hebraeis Magistris citatur in hunc 
modum, *% rom anw ap [Corban quicquid a me utili= 
tatis habiturus esset}, et sic etiam 1» Nm nn 9 pp, 
unde non longe abit Syrus qui hoc loco ita posuit, 
“PE MUM OD ‘ap, Videamus quid sit 0 dav €5 èu0d 
òpelndjs, deinde quid hic velit uog3äús o #8 éuod wpehybijs. 


In- 


CAPUT XV, ar 


Interprètes eins quam dixi formulae totidem prope verbis 
exprimunt “Db ANV AIKY ND et nomen MA [utilitatie] 
aiunt tam late patere ut et alimeuta et omne id quod 
homo. ab homine invari potest comprehendat. Ea vis 
melius exprimi non potuit quam Graeco verbo opeheïodae 
Eastilitatem capere]. Est autem illud eòpehjêijs hic òuyy- 
rixov [modi potentialis), quare Latine ita licet exprimere, 
quicquid est quo « me iuvari possis. In codice Nedardin 
invenitar: “oro na opt no RIM °D by vw Dip. Quod 
ita interpretatur Maimonides: ton bor No mw vaw mo boe 
un Nw 9 noms nar, Quod quicquid paravero, ex 
illo non comedet pater meus quicquam, id est, quod 
ztilitatem inde non percipiet. Ad alteram vocem Jap 
quod ettinet, solet eu apud Hebraeos, ut et DM [anathe- 
ma], quoties sola ponitur includere vim verbi substan- 
tivis quare xogfáy valet xoofläv ésw, id est, Deo dicatum 
esto. Quod autem ita Deo dicatum erat, id credebatur 
omxino esse extra hominum potestatem atque commer= 
cium. Hinc illnd jap in hac formula non male Hebraei 
interpretes exponunt TW VON, id est, prokibitum sive 
praeclusum esto tibi. Liber Caph Nacal ita explicat hoc 
genus voti: MN Wo new aw nn bo KT UIP, Sa- 
erùum erit quicquid paravero in futurum ad os putris, 
‚Rabbi Nissim hoc modo: 1 UN Dap’ RAN 0 nw ary ba 
B, Quiecquid paravero patri méo, sacratum esto. Qui 
sic vovit non potest irritum facere votum. Et quia in 
nomine xopgär Dei mentio erat incusa (nam jop est, ut 
diximus, res Deo sacra, unde losephus de iis qui se 
Deo devovent, of zoggäry aúrous dvouabovreg (gui semet 
Corban vocant]) ideo hoc votum non esse nudum sed 
farisiurandi religionem et translationem complecti cre- 
debatur. Hinc Tyrii cum vetarent zovg Bevuxoug Ôpxoug 
externa iuramenta], speciatim nominarunt zov ôgxov 
sahoipevov xoofär [iuvramentum quod dicitur Corban], 
auctore Theophrasto libro De legibus, cuius iuramenti 
mentionem et Matthaeus infra facit 25: 18. Plane fre= 
quens fuisse Tudaeis ut non voto tantum sed et iure- 
‘jurando se obstringerent ne huic aut illi benefacerent, 
tum ex Hebraeorum Magistris discimus, tum-ex Philone, 
euius haec verba annt notatu ad hant rem -digna: Eidl 

ô 


5 AD MATTHAEI 


8'-ol vijv piour Euuxroe wal drouvoormror Ò: ÖrrepfoÂne proav- 
Boortas yeyovòres, Ìj wal, vn doyijs ota yakerijs deorolsys 
dxBeaodinres, Ooxo zijv dyororgra migoövrar Tv 1PDy° of 
Tues OÙ Paauw òuorgarebov ij Ómopopioy Eey rov deïva, jj 
mahip TÔ Öeive uy lbeup odpelelav riva, jj ran’ txtivov 
upd hijpeodar, wal uiyor vehevrijg [Sunt quidam qui er 
immensa feritate ingenium habentes durum atque inso- 
ciabile aut coacti ab tra, molesta sane hera, morum 
suorum asperitatem tureiurando firmant, dicendo, se 
hunc aut illum nunquam habituros consortes tecti aut 
mensae, aut rursum ei se nihil facturos boni, wel ni- 
hil ab eo se accepturos, vel ad mortem usque}: ubìi 
aperte describit id votum quod Hebraei mun m3, hoc 
est, eùyijv zis odpehelag [wotum utilitatis) vocant. Hoc 
autem votum quo firmius sanctiusque esset, solebat, 
ut ex Matthaeo Marcoque discimus, adiicìi consecratio 
rei in eum casum sì quando zj Öeîpe [illi homini} quic- 
quam daretur. Quod si is qui votum tale nuncupas- 
set, postea immutata voluntate largiri aliquid vellet rú 
Beïpt, Sacerdotes, quorum pars magna erant Pharisaei, 
rem ex voti lege sacro aerario vindicabant, Eius an- 
tem aerarii obventiones, partim in opera Templi, par- 
tim in usus pauperum, partim in ipsos Sacerdotes ac 
Levitas erogabantur. Quo magis credibile est Phari- 
Baeos, qui erant peÂgeyvoor [avari], ut Lucas nos: do- 
cet 16: 14, contumaciter adfuisse utilitatibus aerarii 
contra quorumvis hominum iusta. Nam vota etiam iure 
Romano homines ita obligabant, ut votum implere co 
gerentur. Caeterum quod Origenes hic narrat ab He- 
braeo se didicisse etiam creditores saepe nomina tran- 
scripsisse gazophylacio, ut debitoribus suis duriorem ad- 
versarium obtruderent, ut verum credo, ita huc proprie 
non pertinet. 

6. ’Hxvodoare viv èyrohijv roũß Osoö) Irritum fecistis 
Dei praeceptum, quantum in vobis est. Merito accusat 
hoc Legisperitorum dogma Legis Divinae optimus vin- 
dex. Nitebantur illi hoc argumento, in quo latius quam 
par est extendendo et alibi eos lapsos vidimus, quod 
praecepta Deum spectantia iis essent anteferenda quae 
ad hominum utilitatem pertinerent. In illo autem genere 


por 


_GAPUT xv. ef 


ponebant vota ao ìnramenta, in hoc autem omnia benes 
ficentiae munia. Sed non anìimadvertebant homines mi- 
sera superstitione fascinati vota et iuramenta modos esse 
quibus obligemur; omnem autem obligationem ex iure eo 
quod nobis competat debere proficisci: quare materiam 
obligätionis esse non posse id quod ante ademtum sit 
nostrae libertati, ut est Parentes non alere. Nam et 
naturalis aequitas et lex per Mosen edita efficiebant ne 
id liceret. Lex autem, quae vota ac iuramenta servari 
vult, intelligenda haud dubie est de votis ac iuramentis 
legitimis, hoc est, quibus id vovetur aut iuratur quod 
honestum est, quodque est in voventis aut iurantis po= 
testate. Quare hoc casu lex illa obiici non potest: debet 
ergo valere lex altera quae pietatem in parentes prae- 
cipit. Pertinet. huc Gangrensis Synodi canon 16. Es 
siva zénva yovloy, pualwga misûv, dvayoooin noopades 
Beooefelas, zal pj zrjv waÔikovoar Tiuijv Toi yoredoup 
&rovégor, sooruoudvns Ònhovòre sag’ avroïs zijv Geooepelag, 
dvabeua ê5o [Si qui liberi parentes, et maxime fideles, 
deserant praetextu pietatis, et debitum honorem paren- 
tibus non dedant, tanquam pietatis praelatione, ana= 
$hema sunto]. Imo, ut recte contra populares quosdam 
suos Philo pronuntiat, nec si adversus alterum quemvis, 
qui neque parens sit, neque sanguine proximus, con- 
ceptum' sit tale votum et iureiurando consecratum valere 
debet, cum hominem alterum alteri opem ferre, prae= 
cipue. vero qua potest egestatern eius sublevare, Deus et 
natura imperent, 
7--Hooegpsjvevoe, vaticinatus est] Verba quidem Esaiae primo 
spectáre videntur ea tempora quae Babylonicam obsidio= 
nem antecesserunt,sed ita ut non minus, imo etiam magis , 
quadrent Christi temporibus; quod manifesto constabit si 
inspiciatur tota zrepuxorrij [pars orationis contexta). Dicit 
enim Deus effecturum se ut ludaei, praescrtim vero 
Hierobolymitae , sacra Prophetarum effata legentes non 
intelligant;- idque in poenam corruptae religionis, quam 
a vera pietate ac dilectione ad inanes et co:mmentitios 
ritus traduxissent. Itaque futurum, ut ipsi Magistri qui 
omnium sapientissimi habebantur, in foedos errores ine 
eidant, Ecquid potuit in.istos- bomines aplius „dici ? 
Scien- 


—2 AD MATTHAEI 


Soiendam est, quod saepe notatum est, posse unum 
idemque vaticinium plus semel impleri, ita ut et huic et 
{li tempori conveniat, non solo eventu sed Divina etiam 
verborum directione. 

8. 'Eyyibee mor] Amicum se mihi praebet: Tac. 4: 8. 

g. Maáryv òl, frustra autem} Ita et LXX, quos 
‘apparet pro TUN, quod nunc legimus, legisse nm, et ac- 
cepisse mn pro eo quod plerumque dicitur vw, id enim 
est uaryv aut eig pdraiov [frustra], ut iidem LXX trans- 
ferunt Es. 49: 4. Apparet autem non hoc tantam sed 
multis aliis ex locis, in veteri scriptura Hebraica Vau et 
Tod literas vix potuisse discerni, sed et hoc, non omnes 
discrepantes lectiones a Masoretis fuisse annotatas: quod 
apertissimum facit codex Sainaritano charactere descrip- 
tus collatus cum exemplaribus quibus Iudaei utuntur: 
item Psalmi duo alphabetici 37 et 145, In quorum priore- 
initium versus incipientis ab V, in altero initium versus 
a 3 deest, quo loco vulgata Latina versio ostendit ple- 
niores codices ibi quidem habuisse D'’w et aliquas voces 
alias, hic vero et Graeca et Latina ostendit fuisse yaw 
et aliquid praeterea, quanquam tacente hic Masoretarum 
diligentia. Verum utro modo hic legas nihil refert. Ne- 
cesse est enim frustra Deum colant quorum, cultus Deo 
displicet. 

SéBovrat pe, colunt me] Hebraice UW omt”, hoc est 
ad verbum, ro oégas adtöp moos pe det (cultus eorum ad 
me est). Nam rmv quoties ad Deum refertur eat ipse 
cultus Divinus. Itaque optime hoc versum est. - 

Aiwdaorovreg Ötdaorahiag, evraduarat dvAoorwv, docentes 
doctrinas, mandata hominum] Verbum didaoxovreg adie- 
ceront LXX ut commodior esset constructio: et quod 
hic est srpooteruùs (per appositionem], Öidaorahiag èpreh- 
para dv8purov, ibi est ovvterixòg (eum copula], èvraÂ- 
para wol duÖaoradiag. In ITebraeo est mom us mo, 
ad verbum êproÂyy smrag dv@gwrrwov Öedidaruiryy (prue- 
éeptum quod homines docent], hoc autem est, dogmata 
quae in faciendo cònsistunt. Mumana autem dogmata 
dicuntur Esaiae et Christo, neque sola quae pugnant 
directe cum lege Divina (neque enim hoc oraculo Chris- 
tus: utitur tantum ad confirmaticnem eius quad: iam 

| di- 


CAPUT XV S5 


dixerat, sed etiam ut vlam sternat.ad sequentia, quũ- 
bus Apostolis ostendit non recte accusatos), neque ome 
nia quae homines docent facienda, puta probabili in= 
terpretatione eius quod ambiguum est, aut delinitione 
aequa eius quod in arbitrio relictum est, aut fideli cona 
silio circa ea quae ad pietatem aut charitatem pertinent; 
sed ea quae fundamentum habent in persuasione non 
Divinitus tradita sed humana ac futili: qualia sunt illa 
de quibus nunc agebatur, ut mox explicatius ostenditur, 

10. Top öydoy) De plebe homines, quos Legisperti ut 
indoctos , Pharisaei ut parum religiosos, prae se fastie 
diebant. 

"Axnovere zal ouviere , audite et intelligite] Attentionem 
desiderat Christus, quia plerumque homines nolunt 

uae iuvenes didicere, senes perdenda fateri. 

11. Od zo elocoyoperov eig TO goa xorvot vor &vOgonor, 
non quod intrat in os inguinat hominem] Kouvoör woo 
opponitur zò aywalbey [verbo sanctificare), et me- 
rito: nam quae sancta sunt Deo quasì separantur. Cae- 
tera sunt velut extra Dei peculium, Haec cum ad ani- 
mum referuntur, ut hoc loco ro dysabeey culpae immu- 
nitatem, ro xovoör culpam contractam significat. Mohvvep 
(poiluere} pro xouwoör dixit Porphyrius, hunc locum aut 
certe hoc Christianorum dogma respiciens, Sic enim ait 
De abstinentia ab animalibus primo: Où yap jus uodvver, 
peol , zé Bewuara [Neque enim, aiunt, alimenta nos pole 
luunt). Addit, eundem Christianorum sensum exseqnens, 
'Eèy edhafndöuer Bodo, tdoukwOnuer TÔ Toö poBov poory- 
part, Òet Öl mrd snip Oroveraydar [Si vitemus edere, 
iam servi facti sumus affectús timoriss oportet autem 
cuncta nobis subiicij. Putabant, ut diximus, Pharisaeì 
ita immunda esse quaedam natura sua ut per se, non ex 
instituto, animum polluerent. Docet hoc praeter cae-= 
teros Iudaeus Scriptor libri sreol ‘adraxocropos Âoycouoë 
[De imperio rationis], qui losepho asscribitur, ubi haec 
sunt verba: O roũ vouov «tiens Ta uêèv olserudnoopera 
guöv- zaîo wvyaig ènéroeper dodieew, va Òë èvarruwoouera 
dxwoÂvae ouoxopayeiy [Legis Lator quae prefutura erant 
animis nostris ea edere permièit, quae vero carnium 
erant wociturag ; wetuit edere} Id Christus hie negat; 

to 


ga AD MATTHAREI 


sò eideoyduevar eig rd cOua igitur hic ex snbiecta materid 
intelligi debet, quod ita ingreditur ut nihil vitii accedat 
ab humana voluntate, Ideo Marcus dixit êfoo0er zog 
dyOoorrov eiortopevouevov els aùròp [extra hominem introiens 
in eum). Nihil igitar hic Christus docet contra legem 
ciborum discriminatricem; neque enim tempus advenerat: 
quanquam oblique, dam ostendit nihil esse natura im- 
mundum, contra quam Pharisaei existimabant, simul sig- 
nificat legem illam non esse immutabilem. Nam et Paulus 
eodem argumento utitur, oz zräp utiopa Oeoö wadoy (guia 
omnis creatura Dei bona est} 1 Tim. 4: 4. Ita aequa 
interpretatio legis de ciborum discrimine, ut et ante de 
Sabbato, earundem legum antiquationi viam molliter 
praestruxit. Valde enim eo pertinebat intelligi materiam 
istarum legum per se esse ddtepopoy [in rebus mediis), 
et quod praeceptum erat non esse praeceptum zromyov- 
pévoos (principaliter], sed data occasione, aut alterius 
rei causa. : 

“Alka zo èsrtopevouevor Èu -Toù gouatos, sed quod 
exit ex ore). Generalius apud Marcum za èxrropevóuess 
êx zo dvôpwrov [sed quae de homine procedunt)], hoe 
est, ea quae ex voluntate procedunt. Sed quia eorum 
multa solent aut ore peragi, ut Ötadoysogol zrovgool , wevdo- 
magrvolat , Bhaopnuiat (cogitationes malae, falsa testi- 
monia, blasphemiae}], aut certe non sine oris admini- 
culo, quemadmodum ex rixis póvor [caedes], ex impu- 
dicis colloquiis ‘et lenociniis nascuntur uoiyeïat, srogveïat 
[adulteria, fornicationes], et xdoral [furta] plerumque 
coniunctum habent mendacium, ideo hoc exempli causa 
Christus addidit, quo evidentior esset dyri9eoug [oppositio |. 
Simillima est oppositio eorum quae per os intrant atque 
exeunt apud Platonem in Timaeo, forte ex barbara Phi- 
losophia, unde multa in eo sunt libro: Tijv dè òy zoö 
gOuaTos Mpv Övvaury Òdodor wal phorrny zal yeideoiv Evera 
zöv dvaykatov vat Töv dpiguv dwexoougoar oi Ötaxoopoövreg, 
1 vöv Òaréraxtaur, zijv miv Èoodov tv dvayzalor uyyavc- 
mevor pag, vijv Òë éEodor zv apigcov” dvuykaïov uév yap 
äv Öoov eloépyerat Toopjv Òudoy TÔ owpart, To Òë Aoycor 
vâua bo xal úmyoeroöv poorijoet zaddusor zal &pugov narrow 
voucror [Qué corporis humani fuere fabricatores , orig 


nos- 


"CAPUT XV, 53 
nostri Jormam, qualia apparet, fecore instructam dentia 
bus et lingua et labiis, ad usus partim optimos, par= 
tim necessarios ; introitum enim repererunt ad res neces= 
sarias, exitum ad optimas; necessaria enim sunt ea un- 
de carpus alitùr, et sermonum fluenta quae exzeunt op- 
tima sunt fluentorum et pulcherrima prudentiae ministe= 
ria] Quem locum ita zragapeabert (Jusius explicat] Plato 
Iudaeus, Philo scilicet: Sroga zi; dt ov yiverar Byyrör 
mèr, ós èpy IlÀatwv, eioodos, èEodos ò apdagrort drerotg- 
gevac pêv zag aùrò aurie wal mora, phagroù ooparos phag- 
zal rgopai* Joyot ò Elaa dAavarov woyijs dAavaroe vó- 
pot, dt dy ó Aoyixds Blog wvpepräras [Quid os dicam ? 
per quod fit, ut dixit Plato, introitus rerum caduca- 
rum, exitus vero rerum immortalium, Anérant enim per 
os cibi et potus, caduci corporis eaduca alimenta; at 
ezeunt.sermones , vitae immortalis tegen —— ‚ per 
quas rationalis. vita gubernatur]. 

12. ‘Eoxaydahiotpoar, offensi sunt] Quia Pharisaei 
maximì faciebant traditiones Sapientum, et in observae 
tione tum earum traditionum tum rituum quorundam, 
quos sibi ipsi imperaverant, maximam Divini cultus par= 
tem constituebant. Nam ad promiscuos ciborum omnium 
usùs tracta ab ipsis Christi verba credibile non est; cum 
omnia undique crimina pongaleentse — hoo ilk 
obiecerint. 

13. Ilàca gvrela, omnis planta) Ostendit Christus ita 
vitanda esse offendicula (de quo monuerat antehac sae- 
pius), ut tamen non eo minus libére docerentur quae 
äd solidam pietatem facerent, etiam cum refutatione 
dogmatum quae pietatis profectui obstarente Dogmata 
enim vocantur pvrela eadem ratione qua appellantur 
semen. A Deo autem non sunt dogmata quae funda- 
anentum non habent in revelatione Divina rectaeque ra- 
tionis usu. Ignatius quod de dogmatis Christus dixerat 
ad dogmatum auctores transfert sensu salvo, epistola: ad 
‘Frallenses: Ouzot oùs stal puzeic. razpos, dÂN ëpyova zon 
zgan näca dè, pyolp ò Kvgros, puzein 1 oua iourev- 
oer .ó Harjo gov ó érovgarios „ êxobw ijs * et zag. gouv roũ 
srargòs whados, vök är zoe’ dyPgol voù gavgoù soö Kyusoö 
* nom Sunt. Patris planta. sed md sobules. Qmer 

II. C nis 


% AD MATTHARI 


sle ‘oute planta, inquit Dominus, quam non plane 
gavit Pater meus coelestis evellatur , num si essent Pa 
tris surculi , non essent inimici crucis Christi}. 

"Enqubeotnoerar) Id est, oportet eam evelli. Nempe du- 
gendo homines ad veri cognitionem, ut ex sequentibus 
apparet. 

14. “Apece adroug , sinite illos] end dicimus : 
— — Jubeas miserum esse lubenter. 
6ignificat Christus eorum offensas tanti non esse ut prop- 
terea deserenda sit causa facientis ad salutem veritatis. 

‘Odnyol elot tuphol rvplör, caeci sunt duces caecorum) 
Videtar mihi hic esse sensus atque connexio: Si illi con- 
euli sibi nolunt, at plebi consulamus, quae alioqui tam 
gaecis dactoribus usa ipsa quoque caeca in exitium roet. 
Similis comparatio est apud Sextum Empiricum II adver- 
sue Mathematicos: “Ouotop yap oös eì Tis Aéyot, vor Bdérrovra 
onò roũ srernnpwopdvov óÒònyelodar [Perinde id est ac si quis 
dicas , eum qui videat caeco uti duce]. Horatius dixit: 

Ut si 
Caecus iter monstrare velit. 
Ent eutem vetus traditio apud Hebraeos quae exstat in 
Midras Thilim Ps. 146, doctores caecos fore quo tem- 
pore Deus inter ipsos habiturus esset tabernaculum. Via 
de Esai. 4m 7 et infra 23: 24. 

Eis Bo9vvov bursedoörzar, in foveam cadunt] Respicitar 
locus Essai, 3: 6, 8. 

25. Fw mùgaBodijr vauryy, parabolam istam] Id est, 
poeinijp (sententiam], illam scilicet de eo quod in os in- 
Arat, quodque ex ore proficiscitur, Nihil enim necesse 
est aliter hic. accipere srapafodijg vocem , cum saepissime 
apud Hebraeos ita sumi ben supra ostensum sit. 

16. Auvny wol Öueis, adhuene et vos) Vos qui iam- 
adam a me. discere debuistia mas sint illa in gebe 
vera. pietas conáistit. 

27. Bis zijn woilay yoper, wal eig dpedoöra dnPahderoes, 
in ventrem vadit, et in secessum emittitur) Nullam esse 
in cibo. naturalem immunditiam quae ad: animrum possit 
penetrare dilucide Christus explicat. ‘Prori®srau [eu- 
Bait] aútem id quod constabet inter ludaeos, cor sedem 
ésve animi, eius nd pastie qua wolumus:, ex qua 

tal- 





' 


CAPUT Xv. 8 


culpa nascitur, Unde sequitur, ai a cibo immunditis wl 
tor non pertingit, fie ad animum quidem pertingere. Af 
cibus dum adhuc permixtus est suis faëcibus, non ad cor 
defertúr sed eig woubap, in pattem ventris depressiorem 
ín qua est ventriculus. Deinde pürgatur cibus, et quit- 
quid natura sua immundum est, ac proinde homini alerte 
do non idoneum, id per alvum delicitur. Apparet ergo 
nec arte purgationem nec post puürgationem qüod ín cibe 
est naturaliter iimundum ad tor pervenire, multogue 
Minus ad Animum. Hunc sensùm nos Marcus docet eumi 
dicit, zabarllor srayra rd Peetarza J purgans omnes oscas). 
Ergo quod hic dicitur, sréy #ò etoregewdnerop els wò oúza 
eig “pedoöra Belder. , intelligendum est pro ratíone 
subiectae materiae, nempe quatenus in eo dici posset 
aliquid esse immundi. Ita commödissime solvitar id qaod 
Christo hac in parte obiectum narrant Hittönymus ef 
Zacharias. 

19. AwÂoyopol wovsoot) Pravae togitationes, qua 
effectu non secuto Iudaef ne apud Deum quidem dt crje 
mine poni putabant, ut alibi observatum est. Dixit ane 
tem dcadoyropous sorngous etiam Dionysius Halicarmassene 
8is sensu similí, 

Hogveïa: „fornicationes)] Obiter hio Christas ostendit nem 
moyelar [adulterium] tantum, ut eraseiores Iudaei exise 
tinabant, sed et wopveluy lego Divina eaque perpetua ine 
terdici; cum alioqui nusquam hoc ex professo demone 
etret, quit scilicet Magistri Hebrasoram meliores ed in 
te non hallucinabentur. Hessenoräth dysgarear [tempee 
runtiam] a Iosepho laudatam exponit Abraham Zachuthe 
Cwstodiebant seipsoe u scortatione, Imo congressum cum 
soorte. ita impurum habent ut proverbii loco usurpent , 
velatt cum dicunt: Panem edere llotie manibus perinde 
eèt atque cubare cum scorto. Ad quam sententian forte 
hie Christus allusit, ut quae illi compatabant es multam 
inter se diſſerro ostenderet, Quomedo autem haec dicane 
tur ex ore profieisci, supra diximas. 

ao. Arixroiꝙ Yevel payer ov kaisoî zor ÄsGgersor ; 
lotis autem: mæanibus edere, non eoinguinat homie 
nem] Ex cónseqwentì untetedens yuit intelligi. Idee e- 


hai ud puritaters, animi nihil veferebat manus lavarent 
Ca nece 


86 AD MATTHAEI 


necne, quia id quod illi lavaado. putabant emundarl 
tale. non erat ut animum bene sibi conscium posset in- 
quinare. 

21. Eis ta uion Tieov xal Ziddùros, versus partes Tyri 
et Sidonis] Eis hic est versus, ut transtulit Syrus. Nam 
‘els re pedopra inquit Marcus, id est, ad confinia Tyri 

et Sidonis. Neque enim videtur exiisse Christus terrae 
Hebraeorum fines. 

22. Kavaraie , Chananaea] Quin idem sit ——— apud 
Marcum Evgopoivtooa [ Syrophoenissa], ne dubitari quidem 
debet. Nam Xarapatoe Hebraeis dicti stricte ac peculia- 
riter hi qui Sidonem et Tyrum et quod adiacet orae ma- 
ritimae habitabant. Chananaeus habitans ad mare, ìn- 
quit Moses Num. 13: Jo. Et diserte Tyri cives Chana- 
naeos vocat Esai. 23: 8. Rursum Sidonii accensentur 
Chananaeis Iud. 1: 31, et Procopius ad Genesin Chana- 
naeos explicat Sidonios, et Stephanus, Xvâ, oöros fj 
Ooivixn zakeirne [Chna, sic dicitur Phoenice) ‚ ubi Kvâ 
est VD omissa litera py, quam wagaywyixijv [adiectitiam) 
Hebraei. fatentur.. Sic et Byblius ex Sanchoniathone 
apud Eusebium libro J Praepar. cap. 10: “Adehpòs Xvä 
roũõ srowrov uevovopauodiytos Doiyivos (Frater eius Chna 
qui primus transnominatus fuit Phoenix]. Hi autem sunt 
Bolvixeg itidem proprie dicti Straboni, Plinia, aliis. Et 
ut dolpexeg Homero omnibusque eum secutis celebrantur 
ex navigatu et mercatu , ita Salomoni , Esaiae, Oseae, 
Zachariae ‘Chananaei. Quare sicut LXX, quod est. in 
Hebraeo Ios, 5: 12 ‘Waan abn verterúnt Baarheig vijs Dourt- 
ans [Beges Phoenices], et Tob. 40: 25 Chananaeas ®ar- 
pluwov- EIvn (Phoenicum gentes], et quod Gen. 46: 10 est 
wids rijs Kavavtridos [ſtlius Chananitidis] id. est rijs Doc- 
slug [Phoenissae} Exod. 6: 15, parique modo nomina 
Hoivlays et Douylxop posita habes Exod, 16: 35, Ios, 5: 12, 
Próv. 31: 24, ubi in Hebraeo Chanaan et Chananaei : 

‘ita hoc locò quod Matthaei Interpres dixerat Xavavaiay, 
“Marcus posuit Evgopolvioday, qua in voce. Syri adiectio, 
ut--Baepe apud Poetas, nihil aliud quam Phoenicas Asiae 
aëroydovag [indigenas] a colonis ipsorum. Africanis Phoe- 
nicibus distinguit, nt pridem recte est observatum. Hing 
Eyrus: Ínterpres dicto Marci Joca. Brangsrandg Leer distin, 


CAPUT. XV... 57 


Ctiorem) dixit Punicam Syriae, Neo aliter bat hank 
dum Horati illud: 





Et uterque Poenus 
„Serviat uni: 

Syrophoenices scilicet et Libyphoenices. Ipsi quoque in 
Africa Phoenices Chananaeos se vocabant. Nam Augus- 
tinus libro Expositionum epistolae ad Romanos ait, rus- 
ticos Afros Hipponae vicinos si interrogarentur qui es- 
sent, Panice respondisse, Chanaani. Vocis autem Phoe- 
nicis originem frustra viri eruditi ex Syriaco quaerunt; 
Neque enim a seïpsis ita vacabantur sed Chananaei. 
‘Phoenicas autem Graeci dixere, ut Aristoteles refert De 
mirandis narrationibus, quod latrocinantes ut in quam- 
que oram appulerant homines occiderent. Nam veteribus 
Graecis afuadEart [sanguinem fundere] dicebatur gouwifat 
quod ‘et Aristophanis interpres ad Acharnenses notavit. 
Eademque de causa etiam Cares dicti polvixeg [homicidae] 
Bacchylidae et Corinnae. Quod autem ‘EÀÀyvls [Graeca] 
haec mulier Marco, dicitur , significat nec Hebraeam fuisse 
gente, nec ‘Zovòaibovosay [Judaicae religionis). Neque ta= 
men sequitur fuisse idolorum cultricem. Nam et in Iu- 
daea et in vicinis regionibus et alibi erant viri feminae- 
que sdoefteis, oeBaueros zov Oeor [religiosi, colentes Deum), 
extra professionem ludaismi, qualis Cornelius, Eydia, 
atque alii, de quibus videre est Act. 10: 2, 17: 4, 17, 
Atque hoe sensu “Elyva [Graecum] saepe dixit Paulus, 
omne humanum genus in Graecos et Jüdaeos dispertiens. 
Haec autem feminag ex Sidoniis aut Tyriis finibus ad 
Christi famam processit; Deo eventus ita disponente ut 
quomodo antecedens disputatio antiquationem Legis ri- 
tualis, ita haec ———— Gentium adumbraret. 

23. Oux drmenolôy auvij hóyov, non respondit ei ——— 
Ita Lucilius: 
Non audet dicere muttum. 
Nam muttum est verbum, ut recte ad Persium Scholias- 
tes, qui mos loquendi manet in lingua Romanensi Fran- 
corum. 





’Anohvoovr aùrijv} Verterim, Absolve hanc; —— 
Terentius aliique hanc vocem usurpant. 

24. Où drsesddnv , non sum missus} Hoe mandatum, 

: C 3 in- 


ae, AD MATTHAES 
$mquit , a Patre sccopi, tanquem ab eo missae ut ludaeig 


proponam verba aalntaris doctrinae et miraculis eonsig- 
nem. Nam semen illud numerosum ex Gentibus Christo 
promissum erat demum post mortem, cum iam non am- 
plius futurds esset Legatus, sed Rex assidens dextras 
Patris, Neque tamen hoo obstabat quominua intra Indaese 
Snes dAAopvhan (ertraneo] uni atque alteri benefaceret, 
Sed Christus veri partem enuntians, partem reticens, 
perseverantem feminae fidnoiam testatam facere woluit in 
opprobrrum ludaicae gentis. 

Fà zodBara và drradadisu, oves quae periere] Vide en- 
pra 9: 36, 

af. Ods Es wadar] Id est, ou srpbsree [non decet). Sy- 
rus VDP wb. Alibi pro ovuplges (espedit], ut infra 18; 
8, 9, Marc. 16: a1 , 1 Cor, 7: te 

Toie zwvvaglous, caniculis} Verum est canes Hebracis 
et Graecis veteribua dici solere eos quos contemnimus, 
Bed vox xvraglov ei significationi non convenit. Ita enim 
appellari vulgo solebant canes qui in deliciis erant, qua- 
les Melitenses. Tantum ergo indicatum voluit Chrístas 
discrimen quod ad id tempus erat inter za téura vijg Erop 
ræaldac (Alios promissionis], et extraneos. | 

29. Nat, Kvge, etiam, Domine) Quanquam non vwal- 
de refragor viro doctissimo qui putat vak esse obsecrantis 
particulam , temen simplicissimus mihi sensus esse wide 
tur ai interpretemur pro nota assensûs, hoc modo: Vee 
rum dicis, Domine, panes flliorum catellis non obiici- 
eontendi enim catelli esse debent micie de mensa caden= 
$ibus; quasi dicat, et ego nec multa nec magna niminm 
beneficia postulo, sed unum, quod obiter et sine aliorum 
detrimeuta concedi mihi potest. Nam hoc supplere fa- 
câllimuan est ex shmilitudine a Domino proposita, quam 
persequitur, Reliquias canibus dari receptum ubique, 
he Cressis : 

— Noung B$ Acis” dnBadher zvaly. 
ſ — Belòquies mas habet canibas dari} 

| Phaedrus: Ì 








— De mensa sua 
Dat ossa Desis 
Ayaleins: Aeliquijs coenae canea inescatos. Narrat Plus 
tar= 





CAPUT XV. E 
tarehas Persarum Regibus in more faïsse etiam canibus 


quod ederent in sua mensa ponere. Apud Quintilianugs 
est: Etiam canem pascit. Philostratus Vita Apollonii : 
FlÀgeloy zoïg xvol ngartery , vos ouvovuivoug và derlsezorve 
zijs Òauros [Facere eos itidem ut canes, qui pascuntur iie 
quae de mensa cadunt]. Aristoteles secundo De Gene- 
ratione animantium, cap. 6: 'Ey 8à zat oïwovoulaus vijg 
yevonbens zoopijs sj miv Behrien vévaurar voïo hev@lgous* d 
de yeioor zal zo megirrmua zaurys douwen oinéraug* ta dd 
gelorsa zal vos ovyrgepouivois Öuddaar Loos (In re fami- 
liari de alimentis optima dantur ingenuis, quod peiue 
de his esuperest famulis, pessima dantur domesticis anie 
malibus). 

28. Meyay oov úijj sie „ magna est fides tua) Fides 
vere Israelitica in extranea muliere. Nam Tacobo cum 
ei Zsraelis nomen inderetur dictum est ont Dy mw °3 
boum Dem or [Nam ut principem te geris apud Angelos es 
homines et praevales] Gen. 3a: 28, quod optimo iure huio 
feminae dici poterat. Insigne praesagium sús tör é0roe 
aÂsdeeog (vooationis Gentium]. 

3o. Kvdovs]) Cum vox haec Graecis, et quidem 
usitatissime, mutilum significet, atque ita extra con- 
troversiam sumatur infra et apud Marcum, neque alio 
significatu in his libris appareat, et Syrus eum in moe 
dum interpretetur, non video quid obstet quominus et 
talia corporis vitia a Christo sanata credamus , quanquam 
alibi nihil tale legitur: ita vysets (sanos] infra sumendum 
erit pro doriovs [integros]. 

31. Ne voug dyhovs Bavudaar, BlÉrrovras Tous Kopovs 
Aakoörraz , ita ut turbae mirarentur, videntes mutos lo= 
quentes] Videntes impleri vaticinium Eaai. 35: 5. 

35. ‘Avaneoeiy, ut discumberent) Supra dvaxMtijvat. 
Plane nihil differt dyorrierep, dvaxhiveadar et dvanciodar, 
ubi de conviviis agitur; neque refert humine an in lectis 
discumbatur: ut ab alijs notatum est. Canon Synodi An- 
cyranae quintus de iis agens qui in idoleo coenaverant: 
“Ooos Öë dvijkBap werd bobijrog nevdivijg wat ovorveaorreg 
ëpayor , id est, dvanslgevor [Qui autem ivere in weste lu- 
gubri et cum discubuissent, ederunt |, sequitur enim uezalu 
8 oÀns vijg avaudkiees daxpuerzis [toto discubitús tempore 
flentes }. | 56. 


40 AD MATTHAEI 


36. Eöyegiesjoac) Idem est quod evdoysoag (Benedictio= 
ne facta], ut supra vidimus. 

87. Srvgldas, sportas) Distinguitur infra sporta a 
oophinis. Forte ad iter quod diutarnius fore putabant 
sportas potius quam cophinos assumserant. 

39. Mayaday, Magadan] Ita olim habuit Graeea lec- 
tio, ut ex Hieronymo et Augustino apparet, atque etiam 
nunc optimae notae codices; ita et Latinus vetus. Quare 
cum etiam nune exemplaria quaedam Mayaday habeant, 
ea seriptura pluribus testimoniis niti videtur. Adde quod 
în Marco pro: dahuayovba quidam codices habent Maòe- 
yada, et olim haud paucos codices ibidem habuisse Ma- 
yada commemorat Augustinus. Quod mihi quidem non 
suffioit ut leotionem quae apud Marcum est sollicitem: 
nam ex tabula Iudaeae, quam Tudaei dederunt, discimus 
eundem esse tractum in quo vici Magadan et Dalmanu- 
tha, ita ut ab utrovis denominari is tractus potuerit, 
sicut idem est tractus Gadarae et Gergesae , ut supra di- 
otum est. Sed cum id quod in gnibusdam est Marci co= 
dicibus interpretamentum esse arbitrer ex hoc Matthaei 
loco desumtum, videtur mihi hoc quoque ad caetera tes- 
timonia eius quam dixi lectionis Mayadav accedere. Ne- 
que tamen nego fuisse locum qui Maydada appellaretar, 
unde Magdalenae namen fuerit: imo ex etus nominis 
vicinitate errorem natum arbitror. Suadeo, et hic et ubi- 
eunqne lectiones discrepant, vetustissimos codices comsu- 
Jant, si quibus nanciscendi est copia, 


CAPUT XVI. 


1. TTeiqéutavrres] Quaerontes calumniae occasionems ìta 
Yox eadem infra sumitur 19: 3, 22: 18 et alibi, 

a. Euôla, serenum] Auster serenus, ex Africa. 

3. Ivgóaber svyvalov] Subnigrum rubet. 


‘Proxoiral , Aypoeritae] Pharisaeos saepe hoe nomine 


compellat. Cur et Sadducaeos, qui negando vitam alte- 
ram vim religionis aperte satis evertebant? Nimirum 
videri volehant pehorargudes [amatores patriae}, et legum 
publicarum acérrimi custodes, Tosephus de Sadducaeis: 

E's 


CAPUT XVI. Kz 
Etol megì zag wpious cdpod saps stere zoer 'Tovdalovs [ Suns 
circa iudicia asperi supra omnes Tudaeos], atque hac 
ratione summos honores adipiscebantur, ut alibi notat. 

Araxpiveev, diiudicare) Id est, ita discernere ut inde 
praedicatis quae immineat tempestas, atque ad ea prae- 
sagia, sive, ut Graeci vocant, drooyueie , componatis res. 
vestras. Sic astra a Deo in suas significationes discretá 
dicit- Aratus : 

Aùros yao vaye anar’ dy odgavò êenauke 
“Asa Örangivas. 

_ [4pse etiam in magno distinxit sidera mundo 
Siena futurorum.] 

Tà dë onueïe Tr zaidv où dlvaode, signa autom tem- 
porum non potestis}) Recte oyueta: nam prognostica, 
quae causas ex qualitate coeli trahunt, ad signorum ge. 
nus referri notavit et OQuintilianus V. 10. Tp xot= 
eör , huius temporis, ut vertit Syrus, et Lucas singula- 
riter dixit rop xaipòy. Sensus hic est: Si Divina provi- 
dentia tam benigna fuit in homines ut sereni, venti, 
pluviae sìgna quaedam praemitteret (quomodo idem ille 
Aratus dicit éy dvooygeious [in Prognostiecis]: 

‘Ex Ais ijon mavra negprouiva ndvrode weivar* 
[Omnia , dante Deo, totum patuere per orbem}) ; 

guanto aequius credi est ab eadem providentia data esse 
signa imminentis adventus Messiae, cum ea res sit infi- 
nito maioris momenti, non ad susceptionem dilätionemve 
itjneris alicuius, sed ad vitam omnem instituendam per= 
tinens? Sed vos ad illa signa consideranda satis estis di- 
ligentes ; de adventu autem.Messiae signa poscitis, quasi 
nulla sint data, cum data sint et multa et certissima ,„ 
sed ad quae vobis aut non vacat aut non lubet attendere, 
Nam si Prophetarum oracula tam sollicite inspiceretis 
quam aliquo profecturi coeli faciem intuemini, agnosce- 
retis haud dubie instare ſinem hebdomadum Danielis, 
ablatum Syriae et Aegypto Regni decus, populi mores 
depravatissimos , ipsos dactores populi, qui vos estis, aut 
extinguere pietatis ignem ademta spe vitae melioris , auf 
omnem religionem in frigidas ceremoniaa convertere; 
contra: a me proponi dactrinam canspicuae puritatis: ace 
edere signa, nom quae animi gratia fant; sed quibus 

C5 ho- 


42 AD MATTHAEI 


homines Înventar, caecis reddi visum, claudis gressum , 
aegrotis sanitatem : quae omnia certissima sunt signa Re- 
gui Messiae. — Quod autem dicit Christus ou duyaate? Sen- 
sus est: Quf fit ut videre nequeatis, nisi quia videre non 
vultis? ózt où domsuabere Tov waigoy (quod tempus hoc non 
probetis], ut est apud Lucam. Est autem comparatio 
non omnino dissimilis apud Plutarchum: "Aronov zap ès 
Kooaxov uéy Aapvyyuapoîg wal Kyoouoîis dAextogidwy wat ouoly 
ërel pagvròö papyauvovoars , as èpy Anpösgrros , Ertegehös 1go0- 
Eyerv onweïa Trovovuivoue mvevparov wal bufpuv: za Öë Tod 
Guatos #vijuara wat oadovs wal nrgortaBelas wij npohaupe- 
very urÒë mroopvhartew, pyÔë Èyerv onueia yeriudvog én Eaurd 
yergoouévou zal pidhovrog (Est enim perabsurdum croci- 
tum corvorum et gallorum clamores et suum festinatio- 
nem ad lutum, ut aiebat Democritus, diligenter obser- 
vare, ut inde signa oumantur ventorum et imbrium ; cor= 
poris autem motus et agitationes et impetus non antever- 
tere et cavere, neque signa habere tempestatis in nobis 
nascentis aut futurae]. Caetera quae huc pertinent ex- 
plicata sunt supra ad cap‚ 12. Notemus interim res eas- 
dem plus semel a Christo dictas factasque: quod cum 
Baepe ex unius Soriptoris narratione appareat, eo minus 
laborandum est nobis sicubi Scriptores diversi interdum 
rebus eisdem diversa loca aut tempora aut circumstantias 
assignant, 

5. 'ElBdrzeg ol madyral atrod eis TO mêpav) Id est, 
Cum in ultertorem ripam proficiscerentur, Saepe enim 
ëgyeodar in his libris est non venire sed ire, ut bis ite- 
rum hoc capite 13 et 24 , apertissime vero Luc. 15: 20. 
Sed et Luc. 2: 44. Hjeronymo enim assentior qui ex 
Marco calligit hos sermones in ipso itinere atque adeo in 
navi habitos, Nem quae apud Lucam est historia cap. 12 
ab hao diversam esse arbitror. Hic de fermento et Pha- 
rìisaeorum et Sadducaeorum agitur, ibi de fermento Pha- 
risaeorum duntaxat; hic discipulos solos Christus allo- 
quitur , ibi totam populi mulfitudinem: ut iam taceam ibi 
potius de malis exemplis agi, quae Cvugy ( fermentum] 
etiam Paulus vocat 1 Cor. 5: 6, hìc de ipsis dogmatihus. 
Natura fermenti est vim suam late spargere: ideo supra 
vera doctrina ferarento comparata &st. Hic ct apud Pau- 

| \ Ium 


CAPUT XvVI. 55 


Jem ed Galatas falsa dogmata fermento comparantur 
eandem ob causam, sed et prasterea ob saporis amari- 
tiem, et quia fermentatio corraptio quaedam est. Alibi, 
ut dixi, mala exempla, quae et ipsa nocent transitione 3 
praesertim vero ea quae sunt hominibus inflandis. Plu 
tarchus Quaestionibus Romanis: H Cuuy yéyover èn pôo- 
gâs aur, val pheiges vo pooana piyvvubyng yiverar veg 
ärovoy, zal Olz douwe aise íj-Luuaors elvas [Fermentum 
es corruptione nascitur et rursum massam corrumpit ss 
Jit enim ea inde flaccidior: planeque videtur fermentatio 
esse quaedam putrefactio), Bebbini malos appetitus fer- 
mentum vocant, 

6, Faddovxaloy, Sadducaeorum] Atqui Marcus Sad- 
ducaeis praeteritis nominat Cvuny ‘Hoodov (fermentum He- 
rodis]: credo quod Sadducaeorum nonnulli simul erant 
Herodieni, hoc est, Herodem Magnum esse dicebant Sie 
loh a Tacobo pramissum, Quod recte a Tertulliano de 
Herodianis esse proditum docere nos potest etiam Persius 
st vetus ad eum annotator; ut plane immerito id negarit 
Hieronymus ad caput huius Scriptoris aa, qui tamen 
ipse contra Luciferianos scribens idem affirmaverat, ldem 
de Herodianis tradit Epiphanius, nisi quod ad Herodem 
Baptistae interfectorem trahit id quod ad Herodem Mag- 
num pertinebat, Non erat autem talis apinio aliena ab 
illis qui in huius vitae felicitate et florenti reipublicae 
statu spes omnes collocabant, Nam Regni gloria inter- 
missa ab excidii Babylonici temporibus in Herode demum 
Judaeis erat restituta, qui ita comiter observabat Ro- 
manam maiestatem ut interim plena haberet regni iura, 
Qaare mirum non est si vivente et regnante Herode Sad- 
ducaei ad dignitates maximas pervenerunt, quod Iose- 
phus uotat, Duo igitur dogmatum genera sollicite vitan… 
da Christus docet, ea quae praecipuam pietatem ponunt 
in externa rituum, praesertim ab hominibus repertorum, 
observatione, et ea quae religionem transfarmant in reg- 
num huius mundi, 

7, 'Ey éavroig, inter ae} Non tacitas tantum cogi- 
tasse, sed inter ae callocutos, non est verisimile tantum 
sed certissimum ex Marci verbis 8: 16, 

“Ors dorous aöx ddcffauers quia paues non sumsimus} 

| Sub- 


7 AD MATTHAE 
Sabaudi deo scilicet hoo dizit: qualis Merpig [defactur) 


est et in sequenti commate, et apertissimo infra 25: g. 
Existimabant Iesum cum sciret deesse illis panes, mo- 
nere eos in tempore ne panem sibi ab hominibus Phari- 
saicae aat Sadducaicae sectae compararent, plane quasi 
ís panis ipsos esset inquinaturas. Tam cito illis Christi 
praecepta exciderant, quibus docuerat nullam esse vim 
in rebus istiasmodi ad animum inqainandum. Simul au- 
tem ne panis penuria laborarent anxie metuere coepe- 
runt, praesertim circumscripta, ut existimabant, et in 
magnas angustias redacta emendi libertate. 

8. “Ors àorovs oun dhapere , quia panes non sumsistis] 
Id est, quid existimatis hoc a me ea de causa dictum 
quod panum copiam non habeatis, quasi scilicet necesse 
sit vobis aut fame perire, aut ab hominibus panes acci- 
pere, sed cavendum omnino ne a Pharisaeis aut Sad- 
dacaeis eos accipiatis ? An non ego vos possum pascere 
etiamsi a nemine homine panem comparetis? Itaque non 
erat quod vobis eo nomine tam sollicite Sadducaeorum 
et Pharisaeorum commercia interdicerem. 

11. Eiror miv mrooodyeup, dizi wobis ut caveretis] Ite- 


rum èAAtupss [defectus] pro einor uiv, Ore eirrop mroootyer 


[dixi vobis, cum dixì ut caveretis]. Quam constructio- 
nem qui non intellexerunt, addiderunt srgooéyere Òë [ca- 
vete autem |. 

13. "EBay 88 ’Ipooïc] “Eloy hic iterum est cum pro- 
ficisceretur , non cum venisset. Habiti enim sunt hi ser- 
mones èy d8H [in via}, ut ait Marcus: quo non signifi- 
catur habitos in via publica (nam contra ex Luca dis- 
cimus habitos in secessu quodam ubi Christus precabatur}, 
sed antequam ad itineris finem perventum esset. 

Kaioagelas zijg Dihinrov, Caesareae Philippi] Td ad- 
‚ ditum, ne intelligeretur Caesarea quae drhös [ simpliciter) 
sic dici in Actis solet, ab Herode SAE cui nomen 
vetus Sétratonis Turris. 

Toy viop zoï dv Ogorov ‚ Filium hominis] Id est, me, 
inquam, qui omni paratu exteriore nihil praeter de plebe 
hominem praefero. 

14. Tœodvvnv zòv ßBænrichy, Johannem Baptistam] Car 
hoc ad nahuyreveoles [renascentiae] opinionem referri ne- 

que⸗ 


GAPUT XVI. _ 45 


jueat éaprs. diximus. Multi Hebraeorum putabant eog 
demum resurgere qui ob Legem Divinam mortem oppetis- 
sent, ut ex Tacito alibi notavimus: quo et illud perti- 
nere videtar 2 Macc.7:g, ‘O dé roũ xóogov Baauheus ano 
Bavòrras Ouds vnte TÔY &urod vouor eic aloviov dvaglwaw 
Goois uäs dvacnoee [Rex Mundi defwnetos nos pro suis 
degibus in aeternae vitae resurrectione suscitabit}. Certe 
de his firmior quam de caeteris fuit persuasio. Quare 
quibusdam etiam in hoe secula repraesentari resurrec- 
tionis tempus crediderunt, 

*HÀiay, Eliam) Hoc neque ad hs [renascen- 
tiam] neque ad dvazaoup (resurrectionem] proprie refe- 
rendum. Nam quia Elias corpore sursum raptus legitur, 
ideo is ipse rediturus putabatur, et quidem ante Messiae 
tempora. Quam receptam fuisse Magistrorum sententiam , 
nimirum ex male intellecto Malachiae vaticinio, infra 
docemur 17: 10. Exstant eius sententiae vestigia in He- 
braeorum libris; quorum tamen nonnulli venturum eum 
yolunt in alio corpore, ut David Kimchi notavit ad 
Matachiam. | 

“Tegeniav, Ieremiam] Hoe potest ad radiypepeoiar referri. 
Nam Hebraei exspectabant reditum Ieremiae, ut ex Go- 
rionide apparet. Imo quidam animam Teremiae renatam 
in Zacharia existimabant, quomodo animam Phineae in 
Elia. Sed potest et de resurrectione accipi, ut quod 
sequitur. 

"H iva vör noopnröv, aut-unum ex Prophetis) Qui 
scilicet nunc resurrexerit, Luc. g: 8. Hpec autem qui 
‘ opinabantur eos apparet nihil audivisse de natalibus Iesu, 
primamque de eo famam ex miraculis, et quidem nuper 
admodum, accepisse. Possis etiam interpretari ëra Töp 
mopgrêv Prophetam novum sed veteribus parem, cuius 
opinionis Marcus meminit 6: 15, 

16. Jiuov Hizgos, Simon Petrus) Quem os Aposto- 
lorum non male vocant Chrysostomus et Augustinus. 
Vide Ioh. 6: 68. Videtur autem arripuisse sermonem ma- 
gis dia ro 7rgoHupor (propter animi promtitudinem], quod 
in eo ubique elucet, quam iure srgogasias [ praestantiae], 
ob ea quae narrantur infra. 18: 1 atque alris in locis. 
Quare quod ig recensu Ápostolorum additer ill gomerr 


66 AD MATTHAEI 
prim, hao est, srgaesdros, credibile est esse stodÂpir 


[anticipate dictum], quia cum ista scriberentur eum ho 
norem obtinebat, olim a Christo ipsi destinatum , aperte 
vero datum post Christi resurrectionem: quod ex loco 
Act. 1: 15 altisque ita manifestum puto ut extra con- 
troversiam poni debeat. 

Toù Sörzos, vivi cognomen Dei arttiquissimum, ut 
discimus Gen. 16: 14, quo Iudaeos frequenter usos appa- 
ret infra 26: 63, Rom. g: 26, 2 Cor. 5: 3, 6:16, 1 Thess. 
1: g, 1 Tim. 3: 15, 4: 10, Hebr. 3: 12, 9: 14, 10: 31, 
22: 22. Videtur autem ‘eo nomine Deus verus discerni 
a Diis Gentium, qui revera ron vivebant sed hominum 
erant commenta. Vide Act. 14: 15. 

17. Zluov Bagwvd, Simon Buriona] Sicut Xtuv 
haud dubie est yvow Super, quomodo etiemnum id noe 
men seribitur in Petri quae dicitur secunda, ita Baguovd, 
ut ex collatione altoram locorum recte ab aliis est des 
inonstratum, valet Bagwoarvàä [fillus Tohannis], detrita 
more eius seculi litera gutturis, ibi Y, hfc m. Ïta 
Luc. $: 3o ’Lwvdy videtur esse pW (Zuchanan). Hoe 
ien autem Barionae non alia de câusa hic adiectum 
reor quam quod ita vulgo appellari solerét antequam se 
in Christi disciplinam daret. Moris enim erät apud He- 
braeos ut rnomini paulo commnniori discriminis gratis 
adderetur srarowvvuirdy [paternum), ut videre est in Ve- 
teri Federe multis loeis et in his libris alicubi, ut su- 
pré 10: 3, infra 23: 35, Marc. 2: 14, Ioh. 6: 42, Quo» 
ties autent nomen alicui mutatum legimus ibi videmus et 
prioris et postea dati nominig fieri mentionem, ut dis- 
crimen appareat, ut Gen. 17: 5 et 32: 28. Ad id exem- 
plam Christus cum primum novum nomen Petro inderet 
meminit veteris, ut apud lohannem est 1743, EÒ el Eluo 
ô vlos “lovä, où «dndijon Kypäs (Tu es Stmon filius Iona, 
tu vocaberis Cephas]. Id Christus hic repetit, quippe 
rationem redditurus mutati nominis. | 

Ore oaol val aiua oùx orrexahvpé dot, quia caro et san- 
guis non patefecit tibi) Caro et aanguis quoties Deo 
opponuntur hominem significant in Hebraismo. Ita Pau- 
lus, Gal. 1: 16, post revelationem sibì a Deo factam ne- 
gat: se cohtulissé Consilit eum carre ef sanguine, id est, 

cum : 


CAPUT XVL 4 


cum homine quoqnam. Ostendit Christus hao appoaitione 
caetera quae Apostoli dixerant vulgo de Christo iactari 
esse Commenta hominum; illud vero qnod Apostoli per 
Petrum profitebantur esse ipsissimam veritatem nunc a 
Deo Patre velut in antecessum revelatam, brevi per Spis 
ritum revelandam. 

18. Koyu dl, et ego} Ego vicissim pro illa tua lie 
bera confessione hoc tibi repono. Similis locutio Luo- 
22: 28, 29: 

'Ernl raven zij nbrog, et super hac petra} Christus 
cam hoe diceret non semetipsum sed Petrum digito aut 
nuta designavit: id enim conveniebat proposito redden= 
dae rationis impositi nominis. Ita de Abrahatno dictum s 
Nemen tuum erit Abraham; quia patrem multarum 
gentium te constitui.. lacobo; dZsrael erit nomen tuum: 
nam wê principem te geris apud Angelos et homines. 
Ita Christus: Petrus a me nominatus es, qula eris quast 
petra. Vide Philonem De Nominum mutatione. Bene 
autem Matthaei Interpres vocis Hebracae genus mutavit, 
quia neque vir ssérga dici salva Graeci sermonis regula 
poterat, neque srérgog id usitate significabat quod Chris- 
tus volebat indicatum: nempe saxum tale super quo — 
quid aediſicari soleat, 

Oinodousew mov vijv dxuhnolay , aedificabo ecclesiam mea 
am) 'Kanhyalag vox adeo nobilis in Christiarismo hoe 
prinmam. loco occurrit, quam Syrus optime vertit rw, 
quod signifcat, ut nos docent Hebraeorum Magistri, 
costum oÒ 1òy tvyovra (non qualemcunque)] sed eum qui 
es eerto constet hominum genere, cum Mp coetum quan 
lemcungque denotet. Sed solent istae voces in usu pere 
misceri, neque LXX distinxerunt. Prov, 5: 14, ubi est 
msn np Tra, LXX habent dr ploep dendolag val ovvayoyijg 
(én medio ecclesiae eb synagogae). At in Ps. 26: 5 
evw np vertunt dexdolar zör mornoevopivoor [acclesiamt 
malignantium): ut et 1 Par. 13: a oew onp ba) intere 
protantur zij sraon ênxÂnole 'Tooaijk [omni ecelasiae Fernelis |, 
Rarsus Levitici 4: 13, 14, ubi in Hebraeo est primum 
Fry deinde wp, LXX utroque loco posuerunt ovvaerwyijv: 
Et Scriptor libri qui Zcelesiasticus wocatur ooldectianem 
promioquam tarbas vooat buxàaeiay bydove Sed plerumgue 

—8 


68 AD MATTHAEI 


denhnota nihil aliud est quam. populus Israel , quomoda 
my sumitar dicto Levitici loco. Ita vocem êxxÀnoiag usur- 
pat Stephanus Act. 7: 38. Ita Caleb dicitur êy zj d- 
adnolg accepisse hereditatem, 1 Macc. a: 56, Et apud 
Ecclesiastici Scriptorem pro eodem ponitur Àaòs et &xxÂs- 
ola 24: 1 et 44: 15, ita mrêoap êësxyoias “Tooayk [omnem 
ecclesiam Jeraelis)] dixit idem Scriptor 5o: 15et 22, item- 
que Scriptor Maccabaicae historiae 1. 4: 5g et cap. 3: 13, 
et tabulae federis dicuntur recitatae &varuoy rijs dealen 
eius (in conspectu ecclesiae} 14: 19, ubi mox dxxÂgoia 
explicatur voce dsuou [populi] a1: 25. Neque dubitan- 
dum est quin haec significatio huic loco optime conve- 
niat. Nam populus ille Israeliticus una in regione ha- 
‚ bitans multitudinis Christianae per totum orbem dispersae 
gessit imaginem. Idéo multitado Christiana passim Aaoë 
nomine appellatur, ut videre est Act. 15: 14, Rom. g; 
25, 2 Cor. 6: 16, Tit. 2: 14. Idem autem est, ut dixi- 
mus, Âaoz et èxxdyoia. Eximie autem hunc Christi locum 
ilustrat Paulus 2 Cor. 6: 16, ‘Tweig yao vaos Oso ège 
Cörrog* Kadoos eier ò sos” “Ort êvounsjoo èv avrots , zal 
êureegenetrijoo * val èoouar aúröv Oos zal drol oopral pos 
Aaos [Vos enim templum estis Det wivi, sicut dicit 
Deus : Inhabitabo in illis et inambulabo inter eos, et 
ipsi erunt mihi populus). Nam quod de leraelitico po- 
pulo dictum fuerat aptat Christianorum multitudini, si- 
miulque templum Dei eos nominando explicat quid htc 
sit olxodopery. Nee dubito quin haec ipsa Christi ver- 
ba respexerit ille quem hic Christus alloquitur Petrus, 
eum dicit 1 Epist. cap. 2: 5, Kal adrol os Aidor böpreg 
oikodogeiode oixog mrvevuarinog [Et ipsi tanquam lapi- 
des vivi aedificamini domus spiritualis], eosdem mox 
vocans daor eis sreguroigouw [populum peculii). Sic cre- 
dentes Ocoù oixodopiy. [Dei aedificationem) vocat Pau- 
lus 2 Cor. 3: 9, quomodo. autem super Petro aedifi- 
eentur credentes obscurum non est cum Paulo iidem 
dicantur èrouodougdérreg nd Tò Degelin Tv dsrogóhor 
zal zr TOopPyrör faedificati super fundamento Apos- 
tolorum et Prophetarum} Eph. a: 20, et in Apoca- 
Iypsi Dei civitas dicatur habere duodecim fundamenta 
in quibus : inscripta, aint nomina duodecim. Ápostolo- 
rum. 


Yuri, Negue enim obstat quod alibi Deus petra dici- 
. tur, et Christus unicum fundamentum, cum novum 
non sit easdem similitudineg ad diversas res diverso 
modo significandas solere adhiberi. Nam et alibi Paulus 
se architectum vocat, quod officium Christus hic sibi 
vindicat. Neque vero aliter petrae aut fundamenti noe. 
men tribuitur Apostolis quam vo owbeep [salvos facere] 
Rom. 11: 14, Cum autem dicit Christus olxoöopsjooo, tem= 
pus illad respicit quo Petrus fidem nactus solidissimam 
missi Spiritus auxilio, primus omnium (quod recte ob- 
servat Tertullianus libro De Pudicitia cap. 21, et Ba- 
silius contra Eunomium II) Iudaeis, Act, 2: 14, deinde 
et alienigenis, Act. 10 et 15: 7, erat annuntiaturus id 
ipsum quod hfc profitebatur , nempe Jesum esse Christum 
et unigenam Dei Filium, postquam nimirum Deus hoe 
ipsum apertissime declarasset hunc ipsum [esum in vitam, 
resuscitando: quo invictissimo argumenuto Petrus huius, 
suae professionis veritatem probat dictis Actoram locisa 
Ideo Christus paulo post haec dicta ex amni Apostolorum 
numero Petrum cum duobus alteris, qui una cum Petra: 
columnae Ecclesiae vocantur Gal. a: 9, testem esse voe 
luit ut antehac excilatae lairi filiae iu guae resurrection, 
nis quasi grrhabonem, ita tunc suae peragoppudecs [trans 
Jormationis] quae futurae gloriae erat praesagium; et, 
post resurrectionem Discipulis universis et nominatim 
Petro imperavit ut in Galilaeam irent ibi ipsum con- 
specturi, Et Paulus specialiter etiam extra coetum Apos- 
tolorum Christum dicit Petro apparuisse, 1 Cor. 15: 5. 
Resurrectionem igitur Iesu, cui conseynens est eum esse 
Christum et Dei Filium, crediderunt et ludaei et Gen- 
tes tum communi Apostolorum tum peculiari etiam Petri 
testimonio, qui hoc ipsum suum testimonium sparsum 
per omnem Iudaeam perque omnom Indaeorum duaortogeep 
[dispersorum regionem) confirmavit vitae sanctimonia, mi- 
raculis, postremo etiam tolcrata morte et quidem in Urbe 
‘mundi principe. Per hunc moduin Petrus factus est pe- 
tra sive fundamentum populi Christiani, gege zis arbo. 
gecos sréroa (firma fedei rupes], ut Chrysostomus loguitur. 
Ac simul apparet quomodo quae sequuntur oum his co- 
haereant. 


ti. D npy- 


So AD MATTIIAE. 


Tlshat Z8ev où warwoyvaovorw adsijs, portae Orci non 
praevalebunt adversus eam] De Diaboli aut etiam de 
improborum molitionibus tanto consensn hnne locum ex- 
poni valde miror. Nusquam enim reperio &dov vocem 
neque apud Hellenistas neque apud Novi Federis Scrip- 
tores in alia significatione quam aut mortis, aut status 
post mortem, quae sant inter se affinia, Ab Interpre- 
tibus quos hac in parte sequuntur Apostoli "ww verti 
&81jy a multis demonstratum est. Mortem &Öns significat 
Sap. 1: 14 , Eeccl. g: 17, et in historia Maccabaeorum 
aliquoties, ubi et seoonburer eis tov GÒyp (mittere ad 
infernum] invenias, quod Graecis Poetis familiare est: 
quomodo et Scriptor Baruchi dixit xurafaiveuiv eis âòop 
[descendere ad infernum], quod itidem apud Graecos usi- 
tatissimum est, Statum potius mortuorum quam mortem 
ipsam designat eadem vox Ecel. 41: 7. Reperias saepe 
et Fayaroy [mortem] et àdyjy inter se ‘coniuncta tum in 
priore illo tum in posteriore significatu, ut Es. 28: 15, 
Eccl. 48: 5 et 51: 8, Sap. 2: 1, nec minas in Apostolicis 
libris, ut 12 Cor. 16: 55, Apoc, 1: 18, 20: 13, 14. In 
eadem autem Apocalypsi 6: 8 dicitur &9ys sequi Oavarov, 
ubi &ayaroz ipsum moriendi actum aut eius causam sig- 
nificat, &d1s statum sequenter, qui et ipse alias saepis- 
sime vocatur &avaros. Act, a: 27 et 31, vocem dovy 
Yespondere Hebraicae WW notissimum est. Supra autem 
11: 23 et Luc. 10: 15 ostendimus figuratam esse locutio- 
iem, quae mortis aut sepulcri nomine maximas miserias 
genotat, sicut et pericula gravia &8ov voce appellantar. 
Restat unicus locus Luc, 16: 23, ubi is qui est êp Baoa- 
#ots [in tormentis] dicitur esse dy Tö éd. Sed ne ibi 
duidem &ds per se ro Baoavrsjorop [locum tormentorum) 
significat, ut ostendemus cum eo ventum erit. Vocem 
autem &dov de Angelorum defectorum sede aut statu, aut 
de improbis mortalem hanc vitam agentibns usurpatam 
‚ neminem esse puto qui legerit. Nee quid hic significent 
stuhat &dov difficilis est coniectura, cum eadem locutio 
reperiatur in carmine Regis’ Ezechiae quod apud Esaiam 
est 38; 10, ubi in Hebraeo est nw "WUI NIN, in Graeco 
wopévoouas èv mrihaig &Öov [vadam ad portas inferni}. Op- 
ponitur autem ibidem 78 &òn 5 7 Ceorruov (inferno, terra 

| vin 


CAPUT XVI Za 


viventium]. Sic et Ps. g: 14 et 107: 18 et Sap. 16: 13. 
Non sunt aliud zevdart &3ov quam quod Baatderor ‘dou ln 
ferorum regnum) dixit Scriptor libri Sapientiae, xoarog 
Bavarov (mortis imperium] Hebr. 2: 14. Graeci ut srég- 
steiw elo GÖov [mittere ad inferos}, zarafaiveun eis &òov 
(descendere ad inferos], ita et zruhas Gdov dixere a Sy- 
ris edocti, quorum locutiones passim ab Homero exprimi 
a viris doctissimis recte est annotatum. Notissimo Ho- 
meri loco adiungi potest iste veteris Comici: 

Xovoos ò' dvolyer nayra, «° didov srvdag. 

IAurum cuncta aperit etiam portas inferas.) 
et ille incerti auctoriss 

Duvra Ò' Ônws dege srvdas didao reegjoat. 

[Aut tamiam genitum demitti protinus Orco.] 
Reperias @dov nvhas et in Euripidis Alcestide et in A= 
gamemnone Aeschyli. Themistius Theodosium laudans 
quod eos qui in eum deliquerant a morte. liberasset , 
érravayayey , ait, eis vor ijksop èk Tv nvlör zou 'Ayigore 
Sos (reduxisse ad solem ex portis Acherontis): 
poatea, cidouer dy0posrovs èe vuiv Toö @dov noafvoor eis 
50 bijv ‘ëraviórras [vidimus hominee ex Oros vestibulo ree 
duces ad vitam], Etiam Pythagoras, recitante Laertio, 
fabas, eo quod nihil de se gignant, similes. dicebat #dov 
stvhais. ‘Apud Platarchum De superstitione: Aidov ziveg 
&volyovrar sruhae Badetar [Aperiuntur profundae quaedam 
ònferorum portae] Lucianus Menippo Magos ait avoiyas 
zoö &Òov- ras zrudas (aperire portas inferorum). Sicut 
ergo de Christo capite dictum est a Paulo, O«razos aùroö 
ovxér: wvprever [Mors illë ultra non dominatur] Rom. 6:.9, 
et a Petro, Oùx sv divarov woareiadar adròr Örò zoÖ Ourd- 
zov [Fierù non poterat ut teneretur a morte] Act. 2: 24, 
ita hfc Christi corpori, id est, populo credentium , pro- 
mittitur fore ut Mors ipsa, cuius maximum et. insatiabile 
est regnum , non eas vires habeat uti eos detinere possit 
sab. suo iure ac potestate. Nam qui credit transüt de 
morte in witam, Ioh. 5: 24, 11: 25, 26 „ nunc quidem 
spe: ac fiducia, eventu autem olim cum ultimus hostis 
triamphabitar , cum. dicere licobit: Zloö aoö', gòy,:vo 
vixos ; [Ubi est, Inferne, victoria tua?] 1x Cor 15: 55, 
cum Christus eandem hanc —R& de qua hic agitur 

D 2 | ea 


52 AD MATTIAEI 
gagacsae Eaurt3 erdolow (sistet sibi glorlvaam), Eph. 5: 25. 


Nisi forte de Ecclesia hic agitur universim, non parti- 
tim, et eins perpetua duratio promittitur, iuxta dictum 
Hebraeorum: gprs noo orow De) nw WO 99 Omnis ece 
slesia quae fet propter Deum firma permanebit. Confer 
Act. 5: 39. Hunc in sensum Chrysostomus gdov zrudas 
interpretatur pericula exitio proxima, oratione ôre Oeos 
ë Xoisós [Christum esse Deum]. Sio sgòs smihas &dov 
sadesöras [ad portas inferni positos) Macc. III. Sic se- 
puichri tanuam et fores inberitus dixit Ovidius Tristi- 
um III. a. 

19. Tas «dei, claves] Non illas Propheticas, quas 
eibi creditas Hebraeorum Magistri abdiderant, et quan- 
tum in ipsis erat aditum hominibus praecluserant ad Re- 
gnum coeleste, id est, ad gloriam illam aeternam (vide 
Luc. 12: 52), sed Apostolicas, quarum pars magna con- 
sistit in illo quod diximus testimonio de Christi resur= 
rectione ; qua nota Apostolicum munus describit ipse Pe- 
trus Act. 1: 23, 8V 

Kal ë dar dons dri wijs yijs, et quodeunque ligaveris 
én terris) Ay est xpareiy (retinere], Avery [solvere] 
est dpiévar (dimittere], ut apparet Ioh. 20: 235. Utrum- 
que proprie tribuitur Deo Patri et Christo, ut videre est 
Eph. 4: 3a, Col. 3: 13, Matth. g: 6, Marc. 2: 10, Luc. 
5: 24 , Apostolis ita ut ober [salvum facdre], nimirum 
eb eam qua funguntur legationem quae est drazovia rijs 
saraldayijg (ministerium reconciliationis) 2 Cor. 5: 18, 
19 , 20, 21. Remisit hoc modo Petrus peccata zroîs are. 
gevovor (credentibus), retinuit goîs stgooxorrrovo zö Àoye 
[ris qui offendunt verbo}, ut ipse nos docet Epistola 
priore, cap. a: 7, 8. Vide et Act. 2: 38 et 10: 435. Haec 
legatio in terris peragitur, id est, per homines mortalem 
vitam viventes (quomodo eadem locutio usurpatur citatis 
modo Matthaei, Marci et Lucae locis) rata autem est 
in coelo, id est, apud Deum. Hebraeì similiter Legis 
interpretibus tribuunt 1% déze et VN vel Wo Aver, sed 
illf tam male erant functi hoc officio ut multos ab illia 
ligatos solvere debuerint Apostoli, et solutos ligare: 
quia. religionem veram in anperstitiosa commenta ver- 
terant. . 

| | 26. 


CAPUT XVI. 55 


20, “Ira yder eirrcoory , bra. eurós doin © Nqsbor, ut 
nemini dicerent, ipsum esse Christum] Ita omnino le- 
geadum, quomodo habet Syrus, vetustissimaque tum 
Graeca tum Latina exemplaria. Et apparet non aliter 
legisse aut olim Origenem aut postea Ambrosium aut se 
rius Theophylactum. Jesus nomen est proprium, quo 
apud. omnes noscebatur; Christus nomen est dignitatis : 
quare quod nonnulli,codices hic habent Inooũ, haud du- 
bie interpretamentum fuit. Apparet ex hoc loco A posto- 
los in legatione, cuius antehac facta est mentio, notam 
omnibus fecisse lesu sanctimoniam et miracula, agendam 
poenitentiam, et non longe esse Regnum coelorum; Ie 
sum autem esse Christum, hoc est, Regnì illius Regem 
id non esse ab ipsis publicatum, sed eius reì enuntiatio- 
nem reservatam ipsi Domino pro ratione locorum et tem- 
porum dispensandam. Vide Ioh. 5: 18, 8: 58, 10: 30, 
21: 27 , Marc. 14: 61, Multo enim maiore cum fracta 
promiscue ad. omnes perferri ea fama potuit postquam 
Christus possessionem Regni sui erat adeptus, idque ip- 
sum testatus erat resurrectione, adscensu in coelum et 
gnissione Spiritus Sancti, non ultra obnoxius humanis 
infirmitatibus , quarnm respectus a recta veneratione ip- 
sins avellere homines poterat,. Eodem facit quod infre 
est 17: 9. 

‚ar. “Ort Òeï avrop, opertere eum] Puto optime in- 
terpretari Syrum quod futurum esset. Neque enim hic 
aut de praefinito Det consilio aut de utilitate rei agitur, 
ut alibi, sed res futura nude praedicitur, Atque ideo 
Petrus Christo conatur persuadere ut hoc ipsum evitct , 
guod vix credibile est facturum fuisse sì eo ipso momen- 
to intellexisset hoc esse praefinitum Dei consilium. Qui 
diligenter attenderit ad multa loca Novi Federis, inve- 
niet dst ita non raro poni ut nihil altud quam rem fu- 
turam significet, ut infra 24: 6, Marc. 13: 7, Ápoc. 
1: 1, 4: 1, 23: 6, Act. 4: 12. Ita infra 17: 10.det Oep 
‘[oportet venire] de Elia, quod supra 11: 14 erat uêddee 
Eoyeodar [venturus est]. | 

Toccßsuréoov] IIgeogurepoe hie sunt Senatores , Hebracis 
Dop: unde evyéòpwop J Synedrium] ipsum non raro mgeo3u- 
zibiop vocalur, Act. 22: 5, Lucs 22: 66, ut et alibi ye- 

D 3 cou- 


54 AD MATTHAEI 


govoie significatn eodem. Ita epistola Spartiatarum in- 
seribitur Toîs sroeogvrégors. wal voïs depeïor zal Tó Aourd 
Ö1juw | Senioribus et Sacerdotibus et universo populo] 
3 Macc. 14: 20. Et Ionathan dicitur convocasse zou 
oroeoBvrigovs Toù «où (Seniores populi} 1 Macc. 12: 35. 
Alibi diximus hos plerumque vocari rovs ngeofvrégovs zod 
Aaoù ad discrimen eorum qni erant srpsofuregot Tùör 7róktey 
[Seniores oppidorum), Iadices scilicet minorum causa- 
rum, quales erant non in aliis tantum oppidis sed et in 
urbe Hierosolymorum. Quanquam autem in eodem Se- 
natu plerumque erant et Sacerdotum Principes, tamen 
solent hi peculiariter nominari ob emineutem auctorita- 
tem. Teoepuareis [Scribae] autem tanquam adsessores 
aderant Senatui. Tria haec hominum genera videmus 
ordine promiscuo in his libris nominari quoties Synedrii 
coacti fit mentio. 

Kal sj reien uien dyeotijvar, et tertio die resurgere) 
Nimirum ut sic etiam zara sródag [verbotenus) impleretur 
quod perapogenòs (figurate) dictum erat ab Osea 6: 2, 
et praesignificatam in Jsaaco, qui die tertio quasi in vi- 
tam fuit restitutns, Gen. 22. | 
“ 22, IIgoodapógeros] Cunt srgoshaufveotar Graece inter 
caetera complecti significet, videtur mihi ea significatio 
huie loco melius convenire quam altera seorsim abdu- 
cendi,quae mnltis placet, Hoc enim gestu summum suum 
amorem in Chrisſtum testari Petrus voluit, Neque ‘aliun- 
de ducta ‘videtur translatio quae Rom. 16: 7 aliisque in 
locis apparet. 

- SIÀechz ‘oor’, Kuore* od us) Èzat oor Toro, absit a te, Do- 
hine':'né: flat tibi hoc] Subandiri vocem «os [Deus], 
hégue ‘aliter Intellectum lranc locum a Syro, tam perspi- 
cuis testimoniis ab aliis demonstratnm ut nullus sit du- 
bitandi loens, Ita LXX Gen. 43: 23, “IÀecos Ópiy* uij pom 
Berade (Propitius vobis: ne timete], nam quod sequitur 
ó Oso; Ouöv [Deus vester} ad sequentem sensum pertinet, 
secus quam habet vulgata distinctio, 1 Sam. 14: 45, 
Slhews Gij Kur (Propitius vivat Dominus), et quae se- 
guuntar, 2 Sam. 20: 20, “Ahewg por, TÀews mor, el wara 
novtsd zaì Öucpdugi (Propitius mihi, propitius mihi, 
gram ut sttbmergam et perdam}, ubi el positum ést pro 

given 


CAPUT XVL 3 


quam ul. Scriptor Maccabaeorum primi, cape 2 23» 
“Lhecos sjuip wotvuheneiv vouov wol Öuxawduara [Propitius noe 
bis relinguere Legem et iustitias], ubi praeter Geog sube 
auditur dze psj [quam ut}. Qaod autem sequitur od pg 
ëgaet oor Toöro est huins locutionis d&nyyrixoy (explicatio} 
Futurum enim more Hebraeo positum est pro optativo. 
Tantandem ergo hoc est quasi dicas uy yévouro [ne fiat], 
quomodó LXX saepe vertunt nr, quod locis iam cie 
tatis e Samuele et alibi verterunt %ews, ut 1 Sam. 26% 
21, Tos. 22: 19, Pro eodem ponitur uydauùs èuot (ne- 
queequam mihi} 1 Sam. 14: 7. Et ubi illi habent îhcog 
aliorum versiones Graecae habent uij yévosro. Ita Lati- 
ne tantandem valent {vertat Deus, et absit, quod 
hic non inerudite posait Latinus Interpres. Iosephus 
pro eodem dicit arln sj meïpa vod. Aoyov —— dicti ez- 
perimentum]. 

23. Zroagpels] Videtur hîÎc goagelg denotare vultum 
ad maiorem severitatem compositum. Ita Luc. g: 55, 
goapels Òë èrrertumndep adrovs [conversus increpavit illos]). 
Nam ibi quoque nulli alii erant quos alloqueretur quam 
Discipuli; ut et hic: neque vero Petrum solum sed Dise 
cipulos omnes intuitus est Christus cum haec diceret , 
ut ex Marco discimus. Ita et apud Iohannem 20: 16 
goapeioa animi aut vultns immutationem indicat. Vide 
et supra 7: 6, Solet easdcm hinde habere’ He- 
braeum ma quod hic posuit Syrus, 

“Traye ònlao gov, wade post me] Vide supra il 10. 
Onis mov, id est, extra conspectum meum. 

Zarayâ, satana} Apparet iam Christi seculo enuntia- 
tam hanc vocem Svousl [Syriaco more}. Nam Hebraeum 
est JV, quod LXX modo dérigovlor [insidiatorem], ut 
a Sam. 19: 22, 3 Reg. 5: 4, modo dragodov ſcalumnia- 
torem] reddiderunt, ut Pa. 109: 6, Hebraeam vocem re 
tinuerunt eodem quo hîÎe ponitur significatu 3 Reg. 11: 14. 
Kal êEryeroe Kvowos oaray tö Zohoudvrt ror “Ade zov 
’LÖovuatov [Et suscitavit Deus Satan Salomuni Ader Idu- 
maeum)], quem locum ex Graeco citans Tertullianus ad. 
versus Marcionem III, Suscitavit enim illi Satan, inquit, 
id est, hosten. Quare mirum non est a Matthaei Inter- 
prete rotentam vocem Hebracam, cum esset ea ct Hol- 

D4 | le- 


56 AD MATTHAEI 


Jenistie in aso. Ostendit Christus Petrum, amoris epe- 
cie, revera sibi esse adversatorem, causamque reddit, 
Sz: où pooveïs za Toö Beoù, da ta zör dyOgeror [quis 
zor sapis ea quae Dei sunt, sed ea quae hominum]- 
Nam zó peórnua rijs sapxos ëyOoa eis Ocor (sapientia car- 
nis inimica est Deo), Rom. 8: 7. 

Esardakór Hov ei, offendiculum es mihi) Quantam in 
te est horrorem mihi ignominiae, cruciatuum et mortis 
iniicis; quem horrorem in Christi carne modo maiorem 
modo minorem fuisse apparet. Vide infra 26: 38, Hebr. 
a: 18, 4: 15. Est autem hoo oxdydador mou ci explicatio 
vocis cararä, Nam et sic qui Iudaeos a Legis observa- 
tione abducebant dicuntur facti eis duafodor TÔ "Iogarjk 
[in diabolum Israeli} 1 Macc. 1: 36, quod ibidem expo- 
nitar ele zrayida, sic Evedpow, et 5: 4, eig zrayida zal eis 
oxavdadov. 

“Ors où pgoveis Ta zou Ocoï, ddda ra Tör dyBgorvovr , 
guia non sapis ea quae Dei sunt, sed ea quae hominum) 
Quem iam modo beatum praedicaverat, ei nunc quam 
sit adhnc infirmus démonstrat, ut morbum agnoscens a 
Deo remedium expeteret. doporeiy autem et hoc et aliis 
in locis non arrogantiam sed animi studium siguificat. 
Ita Graece dicimus pgovö oor piÂa, poovö oor zaxa , poo- 
ver ze Òloyra [volo tibi bene, volo tibi male, curare 
quae oportet), neque aliter Hellenistae. Ita pooveiy zà 
juy [sentire nobiscum}] dixit Scriptor Maccabaeorum 
primi, cap‚ 10: 20. Iosephus pooveiy za ‘Popatoov [studere 
Romanis) XIV Originum, 10. dpopeip taà vör dyOposnreor 
est quad Paulus dixit pgoveïy ra rijs aapsòs [sapere quae 
sunt carnis], ea curare magnique facere quae ad vitae 
huius commoda pertinent, posthabitis Dei negotiis, quae 
nobis omnibus commodis esse debent potiora, ut sequen- 
libus verbis Christus explicat. 

24. ‘Orio pou dLOcy, post me wenire) Id est, mropet- 
soda [irel. Nam dsriowo sropeveodar [post aliquem ire] di- 
cunt Hellenistae pra dxodovdeiy [sequi], ut Ier. 2: 25, 
et alibi passim, Vide supra 10: 38. Quare in hoc com- 
mate duabus locutionibus, altera Hlellenistica, altera 
Gracca, res eadem exprimitur, Sensus enim est: Qui 
me sequi vult, se abdicet, crucemquc in hwmeros suos 


toltat, ut vere sequi me passit. . 
Are 


„ 


CAPUT XVL 5, 


Ancovnoco Oo Eevror, abneget semetipsum} Translatio 
aumta ab ijs- qui partes alicuius deserunt, idque palam 
profitentur. Ita dpyeiobas [abnegare] de talì desertione 
quae non verbis quidem sed re ipsa fit figurate usurpa- 
tur, 2 Tim. 2: 12 et 3: 5, Tit, 1: 16, Hebr. 11: 24, 
a Petr. 2: 1, ud. 4. Est ergo hÎe drapveiotas: Eavroy 
DX, quod apud Lucam pmuoeîp zijv éavroù wvyijv (odisse 
animam suam], 14: 26. Loquitur autem Christus ex 
vulgi opinione , quam deinde refellit. Nam is vulgo de- 
sertor sui suique prodigus dicitur qui vitae commoda 
vitamque ipsam non omni studio conservat, diÂavrovg 
xahoüoiy, inquit Aristoteles De moribus IX cap. 8, ovg 
davroïs drovégovras TO nheiop èv yongaor zal Tiucis val 
sjdovais zeis ompattxais* Tovrwv yap of mroddol dolyopras 
[Sui amantes vocant, qui sibimetipsis plus tribuunt in 
pecuniis et honoribus et corpgqris voluptatibus: talia enim 
plerigue appêtunt]. At ipse contra disputat hominem 
dici debere zo zvpuwraroy , quod in homine praecipnum est: 
«ai Top Toüro dyandvra Kal Toüro yapibogevor makiea pi- 
Aavroy eivas, wáv Òén vrrepanrodvijorerw (et qui hoc amat 
plurimigue Facit eum verissime sui esse amantem, etiamsì 
nori ob eam rem sit necesse). Quae sententia an recte 
defendi possit a Philosopho nulla agnoscente praemia poe- 
nasve post hanc vitam, non immerito dubitatur, Augus- 
tinus certe sublatis illis praemiis poenisque verum sta- 
_tarum ait à partibus Epicuri. Ipse Apostolus, post tot 
accepta a Deo dona: Si in hac vita tantum, inquit, 
in Christo spem nostram habemus repositam, omnibus 
hominibus miseriores sumus, Laudant multi dictum illud 
Antigonìi, unde ortus dicitur Sadducaismus: neque nego 
potuisse illum rectius sentire quam qui hoc dicto abusi 
sunt. At misericors Deus, sicut mancipiorum esse ait 
solâ poenae praesentis formidine malis absterreri, et in- 
geniorum satis vilium spe rerum-.caducarum officium far 
cere, ita veram illam coelestem atque aeternam merce- 
dem perpetuo nobis ob oculos ponit. Imo divinus ad 
Hebraeos Scriptor religionis ipsam velut substantiam in 
eo locat ut agnoscamus Ors Oesos èst, zat Ors Toi èxby- 
zoùoup evrov pioderodorps yiverarn [Deum existere et in- 
quiréntibus ipsum esse remuneratorem). Christus quoque 


D3 hoc 


58 AD MATTHAEE 


t 


hoc loco nos ad faciendam rerum mortalinm vitseque 
ipsius, sì opus sit, iacturam hoo argumento' invitat, 
quod in ea iactura maximum situm sit lucrum. 

“Aoaru vor gavooy edroù} Suscipiat crucem suam : quo 
sensu supra dictum est Acu3avery gavoor, 10: 38, alibi 
Basalerp , hoc est, ne detrectet mala quae ipsi inferun- 
tar ob causam pietatis. Nam de hoc malornm genere 
proprie hfc agitur. 

25. Wuvyjv, animam] Qua notione wvyijy hic putemus 
accipiendam diximns ad sententiam similem 10: 38. 

26. T'ijv Òë wuyiv advoö Cnuwdij, animae vero suae 
detrimentium patiatur]) Cum de iudiciis agitur dicunt 
Graeci Eguvùv Bavaro [mulctare morte], non autem 
Cyucouv rop Plop [mulctare vitam). Nihil mihi videtar 
certius quam Syuiar [detrimentum) hic simpliciter opponi 
zò xégder [lucro], ut apud Aristotelem De moribus V 
cap. 7. Idem valet “OM apud Syrum. Bene ergo vertit 
vetus Interpres, 

"H zi Òwoe àpBporos dyradhayua rijs Wvyijs adroü, 
aut: quaum dabit homo commutationem pro anima sua} 
In Hebraeo fuerit “mm, aut etiam “09, pro quo LXX 
solent ponere êSiÀaoua [propitiationem)] aut Avroor [re- 
demntionem), Nam sicut LXX pro pretio redemtionis di- 
cunt interdum êEtlagua, ita vicissim Scriptor Eecl. 44: 17 
&vraddayua dixit ubi proprie dicendum erat êEiAaoua. 
Sunt enim haec vicinae significationis. Proverbium est 
haud dubie tritum eo seculo, et, ut puto, sumtum ex 
illo Tobi, war Wa pv Nb wa bn, ubi LXX, zal srdpra 
Ooa úrmraoyer dvPgorw Únméo tijs wvyijs adroö érzioer [cune- 
fa quae habet homo rependet pro anima sua}, ubi 
werbo ëkrioes recte expresserunt vim zoij dvyradddyua- 
zoz. Notandus et Hebraismus in illo zé Över nam et 
‚faturum est loco dvvyruxoù [potentialis modi], ut in illo 
Tobi loco; et zé est éowryua atbiyriov (interrogatio au- 
gens], ut cum dicitur Ps. 8: 2, mw YM rm, ubi LXX, 
oe Gavpagoy vi òvoua oov [quam magnum nomen tuum!] 
Ergo ri Òdwoer est srooa. &y Òwon [quanta daret). Quam 
multa ac magna libenter daret homo tin mortis peri- 
culo constitutus sui conservandi gratia? Optime au- 
‘tem Christus proverbium we suo instituto aptat: argu- 

men- 


‚ CAPUT XVL | 59 


mentatur @nim a vita hac temporaria ad vitam illam aen 
ternam. Nam si omnia quae possidemns arbitramur recte 
impendi ut nosmetipsos in hac vita servemus, certe mul- 
to magis eadem omnia, ipsaque haec mortalis vita, im- 
pendenda sunt, ut ad vitam immortalem perveniamaus, 
guae infinito amplius hanc vitam superat quam vita habc 
omnia quae possidemus. Dubitandum non puto quin hace 
sit verissima huis looi interpretatio quae optime mon- 
strat sequentium cohaerentiam, Huic Hebraeorum 7zoug 
[sententiae] exstant similes apud: Graecos; ut; 

Wvyijs yap oUÙér êst TruUóTtDOv. 

[ita profecto nulla res pretiosior.] 
Et illad Sophoclis: | 

To Lijv ao, 0 raï, sravròs zugov yeoag. 

[O nate, vita munus est suavissimum.} 
Et Quinti Smyrnaei: 

Où yao ve Wvyijs mider dvpaar pidregov àddo. 

[Nec generi est hominum vita res carior ulla. ] 

27. 'Ev zj doën voö zrazoos aúroö, cum gloria Patris 
sui} Eadem gloria vocatuu et Christi gloria, Matth. 25: 51, 
et Patris gloria, quìia esta Patre, Ioh. 17: 5. Atque 
ita forte interpretandum illud Ioh. 1: 14, do8ar os uovo 
yevoùs srad mrargos, ut subaudiatur dofetour [datam], Vi- 
dimus gloriam eius talem qualem parentes dare solent 
filiis unicis Vide quae ibi. 

Mera röy dyyéhoy aúroü, cum Angelis suis) Solebant 
Hebraei Deum de rebus magnis agentem describere ad 
exemplum Regis considentis in coetu.procerum, ut 1 Reg. 
20 et apud Chaldaeum Paraphrasten- ad primum Iobi 
caput videre est. Et sic quidam ay@gwronatûs [quae 
hominis sunt Deo affingentes] explicant illud, Faciamua 
hominem. Vide et Deut. 33: 2 et Dan. 7: 10. 

Kara vijv nobu avroö, secundum opera eius] wwvar 
Ps. 62: 13, zara ra oya Rom. 2: 6, sara roy iduoy xónop 
[secundum suum laborem] 2 Cor. 5: 8, zrgo3 à èroaber, 
eite dyadop, ette waxoy [prout gessit sive bonum sive 
malum] 2 Cor. 5: 10, qui loei, praesertim vero ille 3 
Cor. 3: 8, non tantum differentem exitum bonorum ma- 
lorumque videntur ustendere, sed of gradas nou minus 


P — 


! . 

bo AD MATTUAEI 

pꝓraemiorum quark poenaram. De poenarum gradibus il 
lastres sunt loci supra 11: 22, 24. De praemiorum gra- 
dibus intelligi solet quod est apud Paulam 2 Cor. 15: 41. 
Clemens Alexandrinus Strom. IV. Biot yap zrapd Kvelo zal 
pgeoîoi zal moval zeheloves ward dvahoytay Bior [Sunt apud 
Dominum et mercedes et habitationes multae pro vitarum 
gradibus]. Nec dubium est quin ea canstans fuerit om- 
nium veterum Christianorum sententia. JIoäfuy autem 
hic intelligere debemus omnem hominis actum in quo 
bonitas aut malitia locum habeat, internum praecipue, 
externum quatenus interno congruit, 

28. Où uy yevaopsar Bavarov, non gustabunt mortem) 
Idem esse yeveodar Ogvarov et Gavaroy Gewpey (morten 
videre] apparet loh, 8: 51, 52. Nimiram quia du [gus- 
tare] Hebraeis est experiri, Ps. 34: 9, Prov. 31: 18. 
Adde Hebr. 2: g. 

‘Er zij Baoihelg avroü, in Regno suo] Marcus exponit 
Eos äy tÖoar rijv Baordelap voü Otoũ &Aydvdviarv èr Övvaps 
[donec wvideant Regnum Dei veniens potenter], quae 
verba satis clare, ni fallor, indicant agi hic de resur- 
rectione , adscensu in coelum „ missione Spiritus Sancti 
et propagatione Euangelii per signa et miracula; quibus 
certissìmis testimoniis cognoscebatur Christum iam regnare. 
Messiae autem Regnum et Hebraeorum Magistris Regnum 
Dei dicitur, et nostris Scriptoribus passim. Vide Luc. 
22: 18, Atque adeo quae de Regno Messiae dicuntur in 
Ps. 110, ad ea quae dixi tempora refert Petrus Act. 2: 
33, 34, 35, 36. Neque id superioribus male cohaeret. 
Ut enim credant quod dixerat, se iudicem humani ge- 
neris fore, dicit propediem adfutura signa conspicua Re- 
gni sui; tunc scilicet praecipue cum sceptrum ipsrus, 
Lex Novi Federis, ex Sione esset exitura. Quanquam 
enim quorundam populorum institutis distingui solent, 
ipsa tamen rerum natura inter se cohaerent fBacdÂela, 
vopodeota , pio (Regnum, Legis latio, et ludicium]. 
Vide Tac. 2 8, 4: 12. Merito igitur iubentur iudicem 
credere quem visuri sunt Legis conditorem. 


C Â- 





CAPUT XVII. 68 


CAPUT XVII. 


te Med uéons ze „ post dies sex] Matthaeus designa- 
tum tempus posuit: Lucas satis habuit srayvucods (cras= 
stus] loqui , ut solemus cum.a mensuta aliqua celebriore 
non longe absumus; ut si dicam mensis est, recte dixis- 
se intelligar etiamsi absint dies aliquot. Quod enim Lu- 
cas dicit, coel suioar Orva (fere dies octo}, tale est 
quale cum valgo dicimus post septimanam circiter. Nam 
ladaeos octo dies appellasse id quod ab uno Sabbato est 
ad alterum, apparet Ioh. 20: 26. Iosephus Ant. VII 
cap. 9 cum dixisset dd sjuégag xr [per dies octo}, 
statim explicat dro ouBBarov éd oafBaror [a Sabdato ad 
Sabbatum |. 

Toy Ilérgoy * JIcxoßor zal 'Twaryyy, Petrum et Taeo- 
bum et Joftannem}) Non dubito quin de duodecim Apos- 
tolis hi tres plurimos Christo discipulos collegerint: unde 
Petro vocabulum illud de quo ante egimus datum ast, 
et caeteris duobus Zonantium nomen. Hos ergo Christus 
assumsit, ut non duorum tantum, sed abundanter, trium 
scilicet testimonio res tanta constaret. Et sicut futura 
Christi gloria tres habere testes debebat de coelo et de 
terra totidem, 1 oh. 5: 7, 8, ita et hoc eius glori= 
ae rudimentum tres quasi de coelo testes habuit, Deum. 
Patrem, Mosen , Eliam; tres itidem de terra, Petrum , 
Iohaunem et lacobum; Petrum. Apostolici coetus srgoesora 
[praesidem); Tacobum qui primus Apostolorum sanguire tes 
timonium erat obsignaturus; Tohannem qui post omnes Apos- 
tolos superstes testimonium hoc ad sequentem aetatem viva 
voce ‘erat transmissurus. Cum aatem appareat lacobum 
bunc Zebedaei fuisse filium „ errant qui Syrorum Episto= 
lis Iacobi, Petri et Iohannia hunc praefigunt titulum: 
Tres Epistolae trium Apostolorum ante quorum oculoa 
Dominus noster se transfiguravit : nisi illam forte Epis- 
tolam Iacobi Zebedaidae crediderunt, contra. quam vete- 
res omnes sentiunt, qui Jacobo Alphaef aut etiam Tacobo 
Episcopo Hierosolymorum (quem a lacobo Alphaei diver- 
èum faciunt) eam &ssignant, haud dubie temporum rationi 

Cofi= 


Os AD MATTHAE! 


Congruentins, Similis est Angustini immemoria, quì ad 
hunc lacobum, testem rijs merauongevoews (transformatio- 
nis), trahit id quod est ad Galatas; et Ambrosii, qui 
huic eidem tribuit cathedram Hierosolymorum. 

’Avaptger , sureum ducit)- Nw diye ef däraptoep ver- 
tunt Graeci. 

Eis òpog Óygòv, in montem excelsum] Itabyrium haud 
dubie, ut et vetus traditio habet, et ab aliis demonstra- 
tum est. Neque obstare huic sententiae Marci locum g: 3o, 
apertum fiet cum eo erit ventum. 

2. Merenopgdn, transfiguratus est) Mooi saepe 
Graecis est öwes, Déaua, facies rei esterior, quam eìdog 
vocavit Lucas. Ita Cicero; Formam quasi ipsam et 
tanquam faciom honesti vides. Ft alibi formam et 
Aguram, quangtitam distinguant Grammatici, promiscue 
usurpat, 

“Ehajwpe To ngooortop aùroù ws Ô ijhwos „ resplenduit fa- 
cies eius sicut sol] Tanquam fulgur dixerat Daniel 10: 6. 

Splendor eius ut lux, Abac. 3: 4. | 

Aevxk ws TO püs, candida sieut lux] Id est, ut lux 
solis , non in sole sed alio corpore excepta,sicut vestes 
Christi ex ipso Christi corpore luce:n accipiebant. Talis 
autem lux solet candida apparere. Sic et Angeli passim 
nobis describuntur vestibus et candidis et coruscantibus. 
Confer quod infra 28: 3, Marc. 16: 5, et Foh. 20: 13 
cum Luc. 24: 4. Hoc est quod Herodes Agrippa imitarì 
voluit veste illa argentea de qua losephus: “Eyta- raï 
notaris Tv ijhandp derlpop ÈriBokaïs Ô doyvoog wara 
paadels Oavuaoios drie, paopaiouv Tu poBegor zal Tou 
sis adrop drevilbovor gouzödeg [Deinde illapsu solis radio- 
rum illustratum argentum miro modo refulsit, rutilans 
git ut horrorem incuteret oculos in id defigentibus ‚] quo 
conspecto populus illum Deum vocavit, id est, Angelum, 
«oelrzova Byyrijs pvoewg [superiorem naturà humana], ut 
Iosephus explicat. Similis aes Graecos Salmonei de- 
mentia ? 

— Qui nimbös et non imitabile fulmen 
„dere et cornipedum cureu simulabat equorum. 
Propius etiam accedit factum: Clearchi Heracleensinm Ty- 
rannì, de quo ‘Memnon llistoricas haec prodidit: Fo, 


8 fi 
de. 700 


CAPUT XVI. 63 


vrodgortor mij drbyeodar vais dn poes yoouariksoBDer Petpats , 
ädkars dé wal àdhaug ÎBéasg srouxihdouevor Èrd vo gidnvór ve 
zal èpeudés voi Ooo Enupalveadart dEahharserp dé zal TOUS 
yevövas bnl vo popegór ze zal afporegoy [Non sivisse eum 
faciem suam r®tivis tingi coloribus, sed aliis atque aliis 
variatam formis in splendorem ac ruborem immutasse 
variasse et vestes ut et magnificentior et terribilior ap= 
pareret]. 

3. Mocis xal 'HÀtas, Moses et Elias] Alter Legia 
promulgator, alter Prophetarum nobilissimus, quos etiam 
in XL diernm ieiunio Christus expresserat, in hoc ade 
sunt ut ostendant, quod Lucas indicat, perpessiones 
Christi, tum Legis ritibus figuratas, tum Prophetarum 
oraculis praedictas. Vero autem ac suo corpore, in fie, 
dem resurrectionis et Christi et nostrae, eos apparuisse 
eo credibilius est quia haec corpora videri possunt a Deo 
in hunc usum asservata. Nam Eliae corpus in superna 
raptum est, Mosis autem corpus non inventum , et cus- 
toditum Angelico ministerio, ne perveniret in potestatem 
Diaboli roũ èyoprog zo xodros voö Bavarou [habentis mor= 
tis imperium], ut Scriptor ad Hebraeos loquitur 2: 14, 
quem -Angelum mortis Hebraei vocant, et cuius imperio 
aiunt corpus in pulverem dissolvi; quod ut recte intel 
lectum a vero non abit, ita ab illis magno fabularum 
cumulo involvitur. Sed quod dixi a putredine asserva- 
tum Mosis corpus, id indicare videtur in Lpistola Iudas. 
Joseshus autem de Mose agens eum ait dpuvietijvar: [ab= 
latums conspectui}, quomodo et de Enocho et de Elia 
loquitur. Ìta ergo de perpessionibus Christi egerunt, ut 
simul resurrectionem ei suam in ipsorum corporibus prae- 
figuratam ob oculos ponerent. Apparuerunt autem horum 
guoque corpora èr dol [cum claritate), sed minore haud 
dubie quam illa erat Christi, quantum scilicet sidera 
soli cedunt 12 Cor. 15: 41. Atque haec tum gloria illie 
quasì pro mutuo data est, proprium solidnmque ins ad- 
epturis postea,. Nondum enim eo tempore accenerant 77» 
veheloarp zijs èrrayyehtag (promissorum consummationem). 

4» Kahor sup sjuds ode eivar, bonum est nos htc esse] 
Quid de coena coelesti existimandum est, cuius promal- 
sis adeo Petro allubescebat ? Haec omnia eo pertinebant 

ut 


64 AD MATTHAEI 


ut adversus futuras calamitates spe melioram animi mus 
nirentur, Nam fallì arbitror qui aliovorsum trahunt 
Petri verba. 

5. Nepély poorterij, nubes lucida] Nubes signum Di 
vinae praesentiae , ut Exodi 40: 34, lucida, ad discri- 
men legis veteris quae data in nube densa ac caliginosa, 
qao diversa temporum oixovouia (dispensatio} datur in: 
telligi. 

Ovzos dsep ó vlor mov ò dparnrog, hic est Filius meus 
dilectus) Filius, non servus, ut Moses Hebr. 5: 5, 6, 
et Prophetae caeteri, Ilebr. 1: 2. Vide et quae supra 3: 17. 
Discit hic Moses plus quam praedixerat Deut. 18: 18. ' 

Avroö drovere) Eupæœrixc, [significanter admodurn). 
Hunc. audite supra Mosen, supra Prophetas, ut comple- 
mentum Mosis verba pyoyn vt Dent. 18: 15, quae ita 
de Iesu filio Nun, forte etiam de Prophetis eum secutis,- 
dicta sunt ut Divina directione. multo magis atque ex- 
gellentius in hunc Iesum, Dominum ac Principem Pro- 
phetarum , quadrent; quemadmodum Petrus, optimus Dei 
verborum interpres, nos docet Act. 5 22, Et notanda 
sunt quae sequuutur apad Mosen; quasi dicatur: Posta. 
lastis ipsì ne Deus vobiscum signis illis ad terrorem fa- 
cientibus ageret. Praestat Deus quod voluistis: Verbum 
caro factum est: Inanivit se et servi formam induit. 
En illum qui, quum vehementia roù Gyjhov [zeli) in domum 
Dei Eliam vincat, simul mansuetudine Mosen superat. 
Non illi tonitrua, non caligo, non ignis de eoelo testi- 
monium praebent, scd blanda lux et comitas vocis pa- 
ternae. 

6. Emtoov êènì mrgvarov aúröv, wal EpoBidgoar opddoa , 
ceciderunt in faciem et timuerunt valde] Non tam hor- 
ror hie erat quam stupor ob magnitudinem miraculi, 
Ideo Marcus in re simili dixit &efautsjbyour [obstupue- 
runt] 16: 5, ubi Lucas èupdpuv Òë zevouvor [eum time- 
rent]. Quod autem praecedit, &reaop èrrl srgóawnor aúcòy ,„ 
ad hune ipsum stuporem potius quam ad venerationem 
referendum est. Perculsi enim Apostoli et de statu men- 
tis deiecti, ut alii Scriptores nos docent, nihil aut-lo- 
guebantur, aut factebant animi iudicio. Sicut autem lux 
subita efficit ut oculos in terram deiiciamus, cuius rei 

ex- 


_CAPUT -XVIN * 68 


etempluim est Luc. 24: 5; ita: mirum non: est —8 maior. 
consternatio corpora ipsa in terram deiiciat.'. Ita de se 
Daniel 8: 17 inquit, he by nom [eorrui in faciem meam}, 
úbi LXX eadem locutione 'seénrro -ènt ztoddworoy wvov. Prae=! 
cesserat autem êfauy0yy [-obstupebam), ‘qui locus huno 
maniféste explicat. Neque videntar mihi quae hfc sequur- 
tar aliam interpretationem pati, . Confer.-locum Num. 
16: aa dh Oe 

g. -To óoaua] Vertere liceat spectaculuns, quia visum 
magis est paävradua, ut: nos. Cicero ‘atque alii docent: 
quod tamén et ipsum Ogauae saepe Sacris Scriptoribus In- 
terpretibusque,. Lucas quod hîc est ósaua aliquoties dixit 
onræœciæv. Utraque vox exprimit ————— TD ; quod 
est : apud Prophetas et Danielem. 

ro Ti oúy' of poauuareg MÉyovour der Mia, det ep 
”oötop, quid ergo Soribae dicunt, Eliam prins ven 
turum] Adde ex seguenti ‘commate aal drvorabizcpaee, 
mavra (et instauraturum: omnia). Nam: utrumque tra- 
debant ‘Magistri. Hebraeorum, et venturum Eliam, et 
omnia: Curva correcturum, Imo et Eliam. fore dicebant 
quai Messiam esset uncturus in Regom eumque populo no⸗ 
tum factaras; quod pro oerto aſſirmat Tryphon in dise. 
putatione contra Iustinum. Quin hodieque.Indaei ad om= 
nes quaestionum modos solent dicere quod de -Measia Sa- 
maritis :" “Orap AO 'HÀtaz dvayyehei sjuip tarra [Ubi vee 
nerit Blas explicabdit nobis omnia). Occasio huius dicti 
Apostoloram ‚non: aliunde petenda est quam quod Eliam 
vidissent quidem, sed ita ut iterum abiisset-e conspectu, 
Atqui, inguiunt, ex recepta eruditiorum sententia venire 
debebat non’ abiturus sed omnia emendaturus, docturus 
populam „…monstraturus Messiam :. srgöroy autem hic est 
ante manifestationemt Messiae. Tryphon dicto loco de 
Messia ita loguitur: OÙdd èyert duvauiv viva uiyois dp de 
Br 'Hilas yoton wiüróy [Nequs ullam pand faoudtatem 
priusquam Elias eum unxerit |. 

11e “Eoyerat moörop wat droxarazijaer ndyta, — 
est primum et instauraturus omnia) Liquidum mihi videtur 
verba haec eodem spectare quo ea quae sequuutur, ad 
Ilohannem Baptistam scilicet. Nam finita omni hac ora- 
tione subiicitar: Tore ovwixap of uaOyral Ort mig) 'Jodr= 

II. E | you : 


as AD MATTHAEI 


vov roꝰ Banrigoë einer avrois (Tunc intelleserunt Discipul 
de lohanne Baptista illum id locutum esse ad ipsos). Quod 
autem futurotempore dicitur dsroxavassjoer (quomodo et èoyerat 
recte explices per dÀevoerai) eo factum est, quia ostenditur 
veram fuisse veterem illam zrapadoour (traditionem] recte 
ecceptam de venturo Elia; non quod venturus adhac es- 
eet cum Christus loqueretar. Plane simile est quod cap. 
33: 14 dixit Christus de eodem Baptista : drs èger ’Hliag 
ô péddeor ipyeatas [Ipse est Elias qui venturue est), non 
enim tum erat ventarus: imo cursum suam ferme absol- 
verat morti vicinus. Sed ô uéddooy ëgyeodar ost ds èmed- 
dep ëoyeodau (qui erat venturus), ita hic èoyeras zal dro- 
satacsjdet, aut, ut Marcus loquitur, éÀ8op dsroxaiorg (ve 
niens instaurabit), nihil est aliand quam èwedder ëayeodus 
sal drowaôtgarar [erat venturus et instauraturus), quomo- 
do et supra 2: 4, 100 yervârai: (ubi nascitur}, id est, 
pédhes pedväodar (ubi nascetur), et 11: 3, ô dozduevog [ve- 
niens] est os èuehder ëgyeatdar (qui venturus erat], Luc. 
24: bh, Or dei nÂnoobijva [necesse est implers } pro 28e 
ahneoBijvas (necesse erat impleri}. Verissimum hoc esse 
apparebit si considerare libeat unde sumta sit vox ista 
droxatizdvas. Mihi pro certo est sumtam ex Malachia, 
euius postremùm comma ita verterunt LXX: “Os drroxara= 
gsjate zagdlar argos 1gds vior zal zapdiay dyHposrov 7903 
sop ntÂnoiop adroö [Qui reponet cor patris ad filium et 
‚cor hominis ad prozimum eius}: ubi apparet aen He- 
braeum versum esse per drtoxarasijder wagdier, non male: 
nam drrosatisdvas inter caetera est reponere in verum et 
naturae: congruentem statum, Ita membrum drrona@igaras 
cum sanatur, supra 12: 135, et mores cum emendantar. 
At hunc ipsum Malachiae locum Angelus ita interpreta- 
tur ut eum ostendat in Iohanne Baptista impletum iri: 
Aùros, inquiens, srpoedevoerar èvaoriop adroù èy regan 
zal Övrauer ’HÀlov, èrispéwar vaodlas mattgor èrl rézra 
[Ipse praecedet ante eum spiritu et virtute Eliae, uê 
eonvertat corda patrum in filios}, nimirum ro amoxa- 
Bwgayat exponens per verbum êruggéwart et quod hfc 
dst sréyra ſusius ex Propheta explicans. Hacc ergo 
droxaragads Cconsummata est cam doctrinam poeniten- 
tise publicavit Iohannes et baptismo obsignavit, zar- 

… €v” 


CAPUT XVII. 6 
evôöror Tous srodas eis Odon eionpens (dirigene poceo in 


viam pacis], ut pater ipsius in carmine sacro loquitur. 
Nam in verbis huiusmodi saepe non tam fructne operke 
quam opera ipsa respicitur, quanquam et opera lohannis 
fracta magno non caret, Angelo igitur Contradicunt qui 
negant ista Malachiae verba Baptistae posse aptaris Fan 
teor ac do libenter, non solos Magistros Hebraeorum 
qui Christi vivebant tempore, sed et eos qui aliquot 
ante fuerunt seculis verba ista sxara to ógror [secundum 
id quod sonant verba] accepisse. Nam et LXX ad vo- 
cem ’Hllay addiderunt OeaBirijv , et Ecclesiastiei Scriptor 
verba illa Malachiae drrigolwaec xaodiar sratgos repo vlòp 
ed eundem Thesbiten refert, Sed pleraque vaticinia ita 
sunt corcepta ut ante eventum intelligi vix queant, Nee 
que dimovère nos ab hac verborum Malachiae coelesti 
Înterpretatione debet mentio ibidem facta dief magnaè et 
terribilis ante quam venturus sit Elias, et quod sabiun= 
gitur, Ne peréutiens feriam terram anathemate. Hat 
enint: non &d commune de mando iudiciam, ut multi pu- 
tant, sed ad eas poenas referenda sunt quae Fudaeos 
non emendatos ntanebant, quas Titi manu Deus exegite 
Vide supra 3: 10 et Act. at 17. Scio obiici veterems 
neogddoder [traditionem) de redituro Elia ente mundi exia 
tum: Sed non quicquid Tertulliamts credidit et aliis 
persuasit utique Apostolica traditio habenda est. Irenaens 
a discipulis- Apostolorum manasse ait hanc traditionem:: 
Enochum et Eliam in Paradtsum esse translatos.  Ibè 
eos manere ueque ad contummdtionem, coauspicantee 
ëncorruptelam, id est, ut in Graeco fuisse- suspicor, 
wposacagyoudvoug Tijs dptagdiag, quomodo et alibi de E- 
noeko dixit, conservari eum testen dustt tudicli Det, 
De reditn aut Enochi aut Eliae nihil, ne ibi quidem ubi 
tractat indicia adventus Autichristi, Si posteriores Scrip- 
teres consulere volumus, quorum in aestimandis traditio- 
nibus non potest par esse auctoritas, dissentit Procoe 
pius , dissentit Primasius, dabitat Nazianzernus; quod sa- 
tis est ut liqueat nunqaam hoe ita creditum quasi dise 
sentire nefas esset,‚ Ego vero arbitror persuasloners 
istam ab _ Hebraeis ortam; in quorum libris reperimus 
‚ Eliam post tempora Messiae occultatam iri, iterumqug 

| _ Ea ad 


ge AD MATTHAEI 


ze pitefacturum in diebus.Gog et Magog. Nam quia Apos 
ealypsis quoque meminit zo T'wy sal Maywy [Gogi et 
Magogi], ideo quicquid aut in Prophetis. dictum est de 
Gog et: Magog, aut quicquid ad Prophetas adiecit He- 
braea. credulitas, solent Cliristiani Scriptores ad Anti- 
christi.-tempora referre; quod multis exemplis probari 
posset , ‘nisi ea tractatio rectius alii loco reservaretur, 
Neque tamen nego esse et in ipsa Apocalypsi quod huic 
apinioni favere videatur; ubi nempe de duobus illis tes- 
tibus agitär’, quos alii Enochum et Eliam, Hilarius, ut 
mihi videtur probabilius,.Mosem et Eliam vult intelligi; 
quia sient illud, Ignis evibit de ore eorum ad Eliam 
videtur pertinere, ita altero illo, Potestatem Aabent 
super aquas convertendi eas in sanguinem, Moses vide- 
tur significari, Sed etiamsi ipsa Mosie et Eliae nomina 
ibi exstarent; ut apud Malachiam exstat nomen Elize, 
possemus, duobus maximis auctoribns, Christo et Angelo 
Dei, vaticinium illad interpretari de veri Doctoribus 
yentúris in spiritu Mosis et spiritu Eliae, Sed de hac 
re accüratius agemus ad ipsam Apocalypsin. 
12. “Ooa. BéÀnoar) Quicquid ipsis collibitum est, Deo 
non impellente , sed sapienter permittente. Deest autem 
nominetivus; qui.diversis modis suppleri potest. Mihi 
intelligendùm videtur Zudaei, quae vox.tam Herodem 
et Galilaeos- proceres, quam Pontifices, Senatores et 
Legisperitos, illos Baptistae, hos Christi interfectores 
comprehendit. ne S Bn dg 
10. Tovoneröv avrò} Ita yovvrerijs Euripidi qui in 
genua procumbit, Aräto ó ër zovact, Latinis nixus. 
LXX de Salomone 2 Paral, 6: 13, èmgoer èri Ta yovara 
avroö [én genua procidit). Tovvrereiy modo est geni- 
bus advolvi, quod dicitur irpoorinteep voîs yòvacr, ut 
Luc.'5: 8, qua de re diximus supra ad initium capitis 
octavi; modo in-genua pracidere: qui gestus diversi 
sunt. De ‘advoluttone. ad genua passim multa apud 
Homerum, Euripidem, Latinosgue tum Poetas tum his- 
tortarum Scriptores. . Mominis genibus, inquit Plinius, 
religio quaedam inest observatione gentium: haec sup- 
plices attingunt. Ad flexiorem genuum pertinet illud 
etusdem. Scriptoris:. Regem adorant, genua submittunt, . 


⸗ ad Et 


: CAPUT : XVIL # Ey 


Et Ovidi. istud : Ei OR ' 
Et — pronis supplex similisque — 
Dicunt autem Hellenistae „owurezeiy rivrea, ut hio, et zon 
vunereip Tuva, ut Marc, 1:.40, 10: 17 , pro eo quod est 
yovvnereip èungoodiy vivos [genu ante aliguem flectere), 
ut infra 27: 29; Lucas quoque pro zovvrereiy aliquoties 
dixit zi@lpar povara. Marcus me@épzes' Te yovara 1000e- 
xvvouy uur [positis genubus adorarunt eum), et Paulus 
yövara scunrTer [ Jlectere genua). Hoc quidem. loco so 
YOYUTLETELy : posteriore significatu Syrus et Latinus Inteze 
pretes accipiunt. Ee 3 

15. Sehyruaberart, luncticus est) Vide quae. supra ad 
cap. 4. Causam huius morbi fuisse Daemonium apparet 
infra comm, 18, Solent autem Daemones , qua -pollent . 
sciertia, etiam naturales causas ad suam vim adinngere, 
Ita hic Daemon ea tempora oecupare: solebat quibus cer 
rebrum est infirmius, quod Lunaribus intervallis contin- 
gere solet. Vide Avicennam libro III. De morbis ——— 
cholicis. Eadem Pselli sententia. ie 
27. Biner, Q yeven rigos wal Oregon UU ait, 0 
natio incredula et perversa}] ‘Non in Apostolos haac 
dicta suut, quorum tamen òAporusia [fideitenuitqe] infra 
reprehenditur , sed in patrem aegroti einsque.-amicoa, 
ut ex Marco Hquet, ita tamen ut ex eorum.exemplo 
commune ludaicae gentis vitium accusaretür,'’. Sunt au- 
tem sumta haec verba ex-Dent. 32: 20, ubi LXX: “Ors 
yeven dEegpaiudvn èzl, viol olg. oùn Èze nde. èr. adroig 
[Natio enim perversa est ct infideles fli). Teweap Òren 
goauutyyv dixit: Paulus Phil, 2: 15, Discirius ex his vere 
bis et quae sequuntaur, Deum, ut miracula benefica hbe 
minibus praestet „ èmurortoÂv [plerumgue) duo requirere, 
fidaciam in eo qui signum sit editurus „et. fiduciam in 
eo cui signum sit prgfuturum; ita tamen ut-magna atque 
excellens fiducia horum alterius supplere possit-quod ale 
teri deest. Neque id mirum, cum omnia: kaecéo: tönde- 
rent: ot commendaretar vis verae' in Deum fidnciae , per 
guam beneficia. aeterna credantar.et haci ee 
tur „ ut alibi explicatum est. « …— > St 

“Eos mre ëaopar ged”. Ön ;: Boo, mrórs Albouei- up 
quousque ero vobiscum? quo usque feraniì von). Ostendit 
ge —— E 3 Clhris- 


0 AD MATTHAEI 


Christus ultima Divinae erga Judaeos patientise. tempora 
nunc agi, tacite respiciens quod in Deuteronomio sequi- 
tar de Gentiam surrogatione. 

“ao "Arlay, incredulitatem) °Amslay vocat zv ok 
yorigian [fldei tenuitatem], comparate scilicet ad eam 
quam pro ratione diuturnae institutionis et impositi mu- 
seris habere debebant fiduciam. Notandum autem voces 
sss et drmegos aliter sumi apud Graecos Scriptores, 
aliter apud ‘Iudaeos Hellenistas,. Graecis smigos est qui 
etat promissin, ac proinde dignus eui fidem habeas; 
&rigos , perfidus: quibus significationibus eas voces et 
in his ‘libris reperire est. At illud Hellenistarum pro- 
prium sugòr dicere eum qui credat alicui atque confi- 
dat, àrssoy qui aliter sit animatus. Anigicy conve- 
mienter'huic loco definit Clemens Alexandrinas vsróÂywip 
sed dytunulvóv doderij drropariuuiy (suspicionem contrarië 
imbocillitor negati vam]. 

t° woewOp aeveerrecos , eicul granum sinapis] Proverbium 
inter Hebraeos celebre exigit ut ad quantitatem hoc non 
ad qualitatem referatur, quomodo et supra granti sinapis 
tanquam rei minimae facta est mentio, Latine diceremus 
Buurviuds [ostensive), Si vel tantillum haberetis fiduciae: 
quod cam dicit Christus, non negat esse aliquam, A pos- 


tolis fduciam, sed, ut dixi, habita temporis et muneris 


ratione , dioit. eam. fiduciam esse minima minorem, hoc 
est, perguam: exiguam. 

. ‘Baere. Tt. dper vous, Meral dvreuden drei, diceretin 
montis hwic, Transi hine illuc) Et hoc proverbiale est, 
ut apparet ex Paulo 1 Cor. 13: 2. Sensus ergo est: Res 
dificillimas praestaretis, Neque pugnant verba Christi 
qui montes tranaferre exiguae fidei attribait, et Pauli, 
qai ad makiimam fidem hoo ipsum videtur referre. Nam 
illa exigna fides quam Christus exigit eius est mensurae 
quas mirwenlis quibusvis suffieiat; supra quam aì quid 
ascedat id mir aoulorum efficientiam ad plenitudinem per- 
ductam‘augere non potest. Porro non agere hic Chris- 
tum ‘eod: vod. gagiouaros vr. orteicov [de dono signorum), 
inde evincitur, quod ea carere oùx' èst zöv Wekrüv [non 
est. inter aulpanda), sed; habere potius rarae est felici- 
tatis, -Itaqae fides haec potius conditio est requisita ad 
eat | usum 


CAPUT XVII 71 


aaum doni, Heec autem ipsa fides aptata beneficiis ae- 
ternis ea est quae dilectione accedente ad salutem pro= 
ficit, at dicto loco Paulus demonstrat. Nam nisi dilec= 
tio accedat erit quidem illa fides ,.sed non. viva, non 
efficax. Fit autem viva atque efficax nbi diligenter ex- 
pendimus non tantum quid Deus possit ac polliceatur , 
verum etjiam quid a nobis exigat. Neque vero negatim 
etiam zard rijp zvpioheklay [secundum proprietatem locu= 
tionis)] interdum impletmn quod hte dicitur, cum Nonnosi 
precibus ingentis molis saxum.ad Soracte translatum Mar 
tyrologie prodant; et idem ab Episcopo.: Armenio prae- 
stitum ‘instante Calipha Babylonio, anno millesimo du- 
centesimo quinto et vicesimo, hand spernendi.auctores 
sìnt. At sensus allegoricus est, nihil fore tam excelaum 

quod non ad eoram preces evanescat. 
Oùder dövrarsjaer Ouiy, nihil non fieri poterit a vobis] 
Graecis ddvyareiy sumitur active, ut apud nl nk 

’Advvarsi ò° ovdir Oss. 

[At Deus nil non potest} 
At nostris Seriptoribus etiam passive, ut et Luc, 1: 57, 
Ox ddvrarpoer zrapa TD Oe dv óîjua.. (Non. fieri non 
poterit apud Deum quaevis res]. At quod hic Apostolis 
dicitur, restringendum est ad subiectam:materiam: Nihil 
non poteritis, eorum scilicet ‘quae ad testimonium doc 
trinae et conciliandam muneri vestro auctoritatem pere 

tinebunt. Ei 

‘ar. Toùro de so yivos, hoc autem genus} Hoo — 
malorum Spiritnum quod in poenam facinorum. et quidem 
graviorum immittitur. Hanc enim veram esse huius loei 
interpretationem existimo. Nec obstat quod apud Marqum 
est, vexatum hunc fuisse a malo Spiritu. veudioîer. Ne- 
que enim certum est verti debere ab infantia, cum zoe 
dla [puerij Graecis dicantur etiam qui ad aetatem vitio- 
ram capacem pervenerunt. Syro igitar assentior qui isto 
loco eam posuit vocem quam adolescentine: potius quam 
infantiaë convenire collatio loci alterius, — Gat aſt 4, 

declarat. Û 
„Ev sroocevyij val vyseie , per orationem…et faini] 
Supra dixerat Christus fiducia opus esse ad ‘haec prae- 
sextiun notae maioris miracula.. Nanc ostendit quomodo 
E 4 ea 


72 AD MATTHAEI 


ea parari possit, precibus nimirum fervidis, Iéiunium 
ideo adiungit, quia ad preces imprimis requiritar animus 
demissus, cui rei inservit' ieiuninum. Unde- ‘plerumgue 
eoniungìi videmus vnzciap et dégouy sive Toos yn , Lac. 
2 37, Act. 10: So, 14: 23, 1 Cor. 7: 5. Vide ai libet 
Jachiaden ad Dan, 10: 3. Utinam vero nunc quoque in- 
ter Christianos neque vilesoant ieiunia, neque eig zò Oeo- 
SoiKor zal sagereayodoy [in rem theatralem et tragicam] 
degenerent.- Gerte Diabolos: vitiorum gerére imaginem 
passim apparet. Quare sententia quam Christus hac oc- 
Gasione in perpetuwm valituram est elocutus, hoc signi- 
heat, esse. quaedam tam gravia aut tam adalta.vitia quae 
nisi magno nisu humilis precationis ‘nequeant expugnari, 
… 22 ‘Ávaspepouivor) Kersantibus: nam revertentibus 
hic locum habere non potest, cum quae hactenas. narrata 
sunt appareat gesta esse in descensu a monte Itabyrio, 
quvrest in Galilaea.: Gesta haec igitur in itinere a parti- 
bus Nazaretae vicinis lacum versus. Vide quae ad Marcum. 
llagaötdootart, tradi) Varius in hac re usus est hu- 
‚jas vocabuli, Nem et Pater: dicitar Filium tradidisse, 
guiae eum maloram hominum potestati permisit; et Fi- 
‘kue sose,.quaia volens mortem subiit; et Indas eum 
‘tradidisse: Pontificibus et Legisperitis, et Pontifices ac 
Legisperiti Pilato, tet Pilatus militibus, ‚ cum hie 
-simpliciten dicatur eis yeïpag: ayOoonwv [ús manus homi- 
num], putem de Patre haec intelligend# , qui Filium ita 
thominibus tradiderit ut ei fecerint qmod ipsia est colli- 
:bitum,: ut supra Christus loquebafstr comm..12, Neque 
‘absurdam ferte-sit si eodem modo interpretemur. id quod 
supra est: 4: 12; Ort ‘Twavvys srapedofy [quid Johannes 
-sradijuf ésset:).. Nam Deö nomen in verbis subiutelligi 
— usitgtem: est. 
24. Oi vo OiÖoayuc — qui didracluna acci- 
— Non: Publicani Romanorum; nusquam enim in- 
iter …-Romana:tributa didrachmum invenies; sed, missi a 
Sacerdetibus. quos D'N [missos] Hebraeis, Hellenistis 
drrogohovs aut drodoyérg [receptores] vocari alibi diximus. 
(Nam Öigéyuor- hoc a ludaeis pensitatum est. in,usum 
Tempi ud ipsa Vespasiant.tempora; de-quo miror dubi- 
fari, cum clara sint loscphi verba de ——— Dugov 
dé 


CAPUT XVIL | ‚5 


de voi ónovòyror ovoir "Iovdaious ènéguhe, vo dpcyuag 
Exasop zehevoas dva ry Èros ei TO Kaenerodroy pbpev, 
Woreg mporegor eìs zov èy “lepoaohvuars ver auverchouw 
[Tributum autem vwiventibus ubicunque ludaeis impoa 
suit drachmas duas, quas qubtannis Capitelio ponde- 
rent, quantum ante Templo. Hierosolymitaäno inferre oo: 
Zebant.) Notavit idem Maimonides libro cui Manus no= 
men , lectione III, titulo septimo, qui est de Sidlo; 
Suetonius quoque Domitiano.et-Dion Cocceius. Appianus 
Syriacis pigor Gwukron (tributum eorporum) vocat; Ità 
quod ultro pendebant Iudaicae religtonis homines, in. ne- 
cessitgtem ususque longe alios versum est: quomodo The- 
odosius quodgue. et Valentinianus aurum ocoronarium:, quod 
dare ludaei Patriarchts suis-solebant, compulsn exigi et 
suis largitionibus inferri tusserunt.. Neque dubium quin 
de didrachmo hoc Vespasianeo agat Martialis cum rijp 
zöv “Lovdatoov megerouijv [Judaeorum circumcisionem) ob- 
scoenius eloquens daimnatam aìt tributo. Et haec est, 
ni fallor, calumnia fisci ludaici sublata postea, ut num- 
mì vèteres testantur.- Nullum enim aliud onus impositum 
peculiariter zois ‘Zoudatlovar (Audaizantibus] legimus, Or- 
tum habuit zo ôiÒgayuov ex ipsa. Mosis lege. Nam Deus 
per Mosen iussèrat in usum : Tabernaculi. capitatim. pendi 
aixdoo za. fjsov [dimidium sitli], inquit losephus „ addens: 
‘O dë aixdos vouwoua ‘Edoatov ov ÒEyerar OpapmasTéouupus 
[Siclus autem nunmus-Hebraeorum continet drachmds 
quatuor), nempe Atticas, quod ipse alibi adiicit.. Quod 
apud. LXX est: Amoovort zo. juov zoë Ösdodyuov xart: zo 
didgeypav To dyrov-[Dabunt dimidium,:didrachmi iuxta 
sacrum didrachmum), verbis differt te. idem est ;- nam 
LXX ubique drachmië utuntur depleribús , id est … Alm- 
xandrinis: Iosephus autem ut et hic Matthaeus de:drach- 
ma. Áttica agunt. Quanquam vero. plerique Hebraeorum 
putant. legem illam. Masis fuisse perpetuam , mihi tamen 
magis placet eorum sententia qui temporarlam fuisseexr 
istimant, sed temporibys ita: exigentibus repetitam. :Nam 
quolies, decimae caeteraeque obventianes :Leviticae,ecoe- 
dente, otiam, Regum liberalitate , ‚ut videre est’ 1 Paral. 
26: 26, 27, ad Templi necessitates sulliciebant,', quid 
epus erat tributo,.didrachmi ? At. post,defectienem  Pe- 

E 5 cem 


7 AD MATTHAEI 


eem Tribunm multum imminutis reditibus Levitarum, coo 
pit iterum ad exemplum legis antiquae didrachmam im- 
perari, 2 Paral. 24: 6, 9. Nehemias vero rationem, ut 
eredibile est, habens praesentis paupertatis , et onerum 
quibus populus premebatar, pro semisse sicli imperavit 
trientem, quod Graeci Interpretes vocant rpiroy zuü &- 
dgayuovu (tertiam partem Didrachmi) , nempe Alexandrini. 
Sed postea ad didrachmum commune reditam ex losepho 
vidimus; atque id: pensitatum non modo ab his qui sob 
Synedrii qualicungue. potestate vivebant, sed ectiam in 
Galilaea, imo et per totum terrarum orbem, sed ab hu 
sponte ac religione private. Et Hierosolymis quidem col- 
ligebatar didrachmum in ipso Templo XXV die menmsis 
Adar a mensariis ei negotio pracpositis, In aliis parti- 
bus idem factum per alios. Locus est insignis et ad ho- 
rum verborum interpretationem perutilis apud Iosephum 
Originum XVIII. 12, ubi de Iudaeis agens qai erant zis 
BaBvhovrixijs dwaorogäs (in Babylonia dispersi}, et de 
urbe Nisibi, 'Zovdaïot, inquit, vj pvoer vör yooolor ze 
stigeuxores To ÖlÒpayuor, zò Oed waraBalderr Exazous wargor, 
saurn xareridepvo (Judaei freti locorum ingenio didrach- 
mum, quod a singulis Tudaeis Deo pendi mos habet , ibi 
deposuerant]. Maimonides in urbe Nehardea idem factum 
‘ memorat. Quare aut ad Ötdpaygor proprie pertinet, aut 
certe dídpaygoy etiam comprehendit, quod Cicero pro 
Flacco ait, aurum Fudaeorum nomine quotannis ex Ttalia 
et ex omnibus Romanis provinciis exportari solitum ; et 
quod Tacitus ait tributa et stipes Hierosolyma congeri 
solita ; et Philonis locus II De Monarchia: Syedòp reapa 
mâoar. wohiy Taueior Tör lov yonnurwy èsly, eig Ô srana- 
yevouivors ÈHog drragyesdur® wal poovorg wouwutvoes deporou- 
stol -zör ypypdrov eioiv doueivdy nuxoudérres [Ferme in 
quavis urbe arca est sacrarum pecuniarum, in quam 
mos. est accedentes singulos aliquid inferre: deinde sacris 
degati certis temporibus veniunt, delecti ex optimis] Item 
edicta illa’ tam Augusti, tum Praesidam Romanorum, 
quorum apud Philonèm et losephum frequens mertio, 
quae Iudaeis permittant colligere pecunias et Hierosoly- 
‘ma. deferre. 
“Od veder va OlOnayuue , non solvit didrachma) Non pro 


im 


CAPUT XVI. 75 


_ imperio agunt, ut aut Romanorum aut Regis Herodis pu- 
blicani, sed quaerunt an solvere soleat.. Credibile est 
multos, quia non cogebantur, id onus detrectasse. Nor- 
banus in edicto ad Sardianos ex Augusti imperio permit- 
tit ludaeis ea colligere quae tribuebantur êx rijs ÎÌías 75ge- 
aunloeos, edoefelas Evera Tijs mpos To Octo (sponte sua ex 
pietate in Deum). In his erat zo Òidgaypor, ut iam di- 
ximus. 

25. Oi Baasdeis zijs yijs dro slyor — sé, Re- 

ges terrae a quibusnam accipiunt tributa?) Similitudinem 
a Regibus terrae ad coeli Regem deducit hoc modo: Vi- 
demus passim a Regibus immunes tributorum haberi, si 
mon et alios , certe filios suos; Philo plus dicit: T'oîs Ba- 
suhloop Ezalgors &Etor urj mOvor èheudegpiav, diha zal «qyir 
gvveuohoyesy (Regum amicis aequum non libertatem tan- 
tum sed et imperium aliquod tribui). At hoc didoayuor 
nomine Dei exigitur: quis igitur dubitet quin Deus me 
-Filiúm suum unicum, qui va, id est, Princeps, Dan. gs 
ab, 26, velit hoc onere sublevatum ? Imo Filius maior 
est Templo, supra 12: 6, non solet autem maior minori 
tributum pendere. Ex mente igitur ipsius Dei, cuius ne- 
gotium se agere Sacerdotes dicebant, liberum se Chris- : 
tus probat. Pluralì numero utitur non quod ad alios 
eam extendat libertatem, sed quod comparatio id exige- 
bat sumta non ab unius sed ab omnium Regum more ac 
consuetudine. Dei ‘nomine exactum hoc tributum ex Io- 
aepho vidimus, qui dicit zo didpayuoy TÔ Oe warapudder 
[didrachmum Deo persolvere). Tum illud huc potissi- 
mum pertinet, quod Titus apud. losephum obsessis com- 
memorat:. Aaopohopeiy ui èrì Ti Oe ênerplwaper [ Sub 
Dei nomine tributa vobis colligers permisimus}: quod 
ipsum evidenter ostendit mansisse hunc morem ad exci- 
dii tempora. Tributum ab Augusto indictum , quod ‚non 
Judaeorum erat proprium onus sed commune omnium 
provinciarum , ut iam dicere coepimus, non est huius 
loei;: multoque minus id quod. Agrippa remisit non Iu- 
daeis sed Hierosolymitis, id enim non personarum sed 

domuum erat onus. … - 
Kijvaoy, censum}) Vox apud Hebraeos posteriores fre 
nues ‚ toeptw &pud ipsos usurpari.a Pompeianis tempori- 
bus. 


3 


„6 AD. MATTHAEI 


bus. Ita autem vocantur onera quaevis ant personarm 
wut praediorum, ut ex titulo Digestorum De censibas ap- 
„paret. | | | 

26. °AAhorplov , alienis] °’Alddrpior hic opponuntar fi- 
Jiis familiarum. Ïta in Inre Romano aumitur vox es- 
tranei heredis. 

27. Sxaydallooper, offendamus) Ne dicant æ me.Tem- 
plum centemni. Docet nos Christus exemplo suo etiam 
cum dispendio aliquo, si ita opus sit, redimere sinis- 
tras suspiciones. 

Evonoerg Sœrngœæ, invenies staterem] Videntur verba ma- 
gis id innnere, notum Christo in eo pisce esse staterem 
quam factum ut stater in pisce existeret. Cum autem 
stater valeret rezpadoaygov (drachmas quatuor}, arrepta 
a Christo est haec: occasio Petrum simul sublevandti. Cre- 
dibile omnino est exactum 8tdoayuoy eo loci ubi quisque 
larem habebat. Christum Capharnaumi habitasse :extra 
controversiam «est. Vide supra 4: 16. Petrus olim Beth- 
saidae habitaverat; sed ex quo rebus relictis Christo. as- 
siduus comes haeserat, in ipsius familia censebatar. 

Avrt wo wal ooö] Id est, meam tuamque vicem. Nam 
hoc est Graecis dyri, et Syris non. tr 


CAPUT XVIIL 


re 2Ep èelvn tij doa, illo tempore] Etiam alias, ut 
ex collatione Scriptorum videtur colligi, hac de re ege- 
runt, sed tunc praecipue, audita toties ‘resnrrectionis 
mentione’'s qua peracta, velut hostibus devictis, Christi 
Regnum non ‘mere spirituale , verum etiam adspectabite, 
quale Iudaei omnes sperabant, inchoatum iri erbitraban- 

tar, * Vide Act. 1: 6. | kt 
(“Tig koe mellow èsiv dp zij Paorheia Tv ovpuvór, quie 
matimus esset in: Regno coelorum) Quis ipsorum sci 
Heet, nt Lucas indicat: et welbwov est maximus, ut'alibi 
nótatúm est: êp Badehela vör. odpavör idem est quod èy 
zij Baoikeig aut êv zij ÒoEn voö Xousoö {in glorie Chrèsti] 
‘infra do: 21, Maro; 10:°37. Non ‘dubitabant quin prae- 
— regni munia ad ipsos ut domesticos Regis essent 
per- 


CAPUT XVI: 7 


perveutura;.sed- inter ipsos quis principem, quis deincie 
pem locum esset obtenturus aeinulantes inter se disputa- 
bant. Nam quod paulo post exigit Zebedaei uxor ut sui 
libert a dextra sìinistraque Christo assideant, nihil est 
aliud quam ut duo prima regni munia ipsis dentur, qua- 
lia erant in Synedrio munia eius-qui NW [ Princeps. Sa 
natus] et eius qui yr m3 at [Pater curiae] vocabantur, 

2. dlpoovaheodperog mrardloy, advocans puerum] 1llnd 
| sroookaheodue ros bstendit fuisse mautsculum, ut qui am- 
bulare posset. WW est apud Syram,. Hac autem ad- 
hibita conspicua imagine sententiam quae — altius 
imprimit animis ac memoriae. 

8. ‘Edy uy geapijre zal zivnode os Ta nn nisi con= 
versi fueritis et similes.faoti pueris) Destricte satia 
Christus Apostolis: imperat istud eminendi stndium ex 
animo evellere. Aristoteles virtutibus annumerat ry ue“ 
yakowvyiar [magnanimitatem)], qua qui sit praeditas tuuijg 
[nonore], ut ipse loquitur, éavroy medusa dEuï [semet 
maxime dignum ducit). Addit tas Övvascias Òud vijv Tua 
pijp var aipeva (imperia expeti honvris causa). Negat 
etiam eum, talis qui sit, libenter iturum ov srgoorevovoip 
&Àdor [ubi alii priores obtinent partes). At contra uuxpo= 
wvyiar [pusillum animum] in vitio ponit, ut per quam 
bono quo.quis dignus sit ipse se privet, Et ex hoc.prae- 
scripto vixisse apparet Graecos Romanosque pene omnes, 
etiam qui maxime laudantur. Melius Plato De republica 
primo , imperium ait esse procurationem rei alienae; ne- 
minem autem esse qui alienis negotiis imimiscere se. stu- 
deat nisi: propter mercedem: mercedem autem ant in pe- 
cunia aut in honore consistere: cum vero vir bonus ac 
sapiens neque piÀagyvoog [pecuniae appetens] sit, neque 
prhöriuos [Aonorum appetens], sequi ut publicos honores 
ne capiat quidem, nisi forte mali-alicuius gravioris evi- 
tandi causa, utpote si alioqui videret in malorum homi- 
„num potestatem perventuram rempublicamn. Ei zus èmiog- 
xortijs òoëyezar, inquit Paulus, zadoù ègyou èmdvuei [St 
quis. Episcopatum cupit‚ bonum opus cupit], sed iis 
temporibus, cum Praefectura Ecclesiastica onus esset 
gravissimum, mille periculis expositum , et frequentissi- 
mum habens exitum mortis violentae. Quod si tum ne- | 

| mo 


28 AD MATTHAEI 


mo se studaisset el muneri reddere idoneum , secnttrt 
erat vastities Ecclesiarum cum magno dispendio veritatis 
At qui rebus secundis ac placidis manera civilia aut Ec. 
clesiastica studiose affectant, vix est ut absint ab hoo 
prhaoyiag (ambitur] vitio, quod quam saluti sit contre 
rium discimus ex Christi verbis. Imo saepe ad pedaggiay 
etiam prÂaoyvola [habendi cupido] uccedit et cupido vitae 
paulo mollius transigendae. Id vero iam non cum Christi 
tantum regulis sed eum naturali etiem aequitate pugnat, 
tutelam alienae reì sibi deposcere non hoc maxime voto 
at alteri prosis, sed ut tibi; quod, ut alia omnis absit 
iniuria, ipsum per se satis iniustum est. Puero entem 
similes vult fieri Christus sectatores suos , quod ea aetas 
longissime absit ab isto studio, quod ne ad inventam 
quidem sed ad virilem et robustam aetatem referri solet. 
Nam , ut Horatius ait, : 

Conversis studiis aetas animusque virilis 

Quaerit open et amicittas, inservit honori. 

Oö uy eloëhInre eig nv Baorhelar Tv ovourdy, non in 
trabitis in Hegnum coelorum] Tantum abest ut primes 
sedes habituri sitis, ne partem quidem habebitis in Reg- 
no coelesti. Discipuli voce Regni coelestis intelligebant 
cum Hebraéis caeteris regnum adspectabile, sed de coeto 
datum. Christus veram Regni sui naturam explicandem 
aliis temporibus reservans, agit de gloria post resurrec- 
tionem, quae et ipsa Regnum coeleste et quidem etcel- 
tentissime dici solebat. Ita saepe a pane kuius vitae ad 
panem vitae altertus nos revocat. 

4. 5 TO rrardioy toüro, sicut puer iste) “Ehhenprg 
[defectus]. Sabauditur enim zanswór èsi [ambitus expert 
est]. In Psalmo 131 quo manifestum est Christum respi. 
cere' eadem est &ÂAeupig. LXX sic habent: Ei uz èrane- 
poövour ds droyeyahaxtiouEvov èrl tijv nyrigu avroù [.Nisi ad 
humilitatem animum composuissemsicut ablactatusa matre} 
Neque enim zarrervopgoreì To Boépos Linfans ad humilitatem 
se componit] sed zanerpp èet. Quales igitur pueri natura 
sunt, ab ambitu scilicet alieni, tales nos esse iubemur zij 
mrooapéoes fanimi proposito]. Sinrile est quod Paulus nos vult 
zij xaxig vamaber (mulitia esse pueros] 1 Cor. F4: 20, 
id est, dxaxovs eivau [innocentes esse], quales sant pueri- 

| Cle- 


CAPUT XVII. 13 


Clemens Alexandrinus Paedagogi I cap. 5, cuias hie est 
itulus: “Ore navtes of megì zv dÀYderar waraywöueror, 


—S — naa rö Oe} (Omnes qui wveritati student, pueros 
E B tdädor'apud Deum), multa habet in hanc rem 5 istud inter. 
k = Gaetera: Haides ovy einorws of Ooy uovop éyvoonores nartiga ; 


 Peheïa zal viwiot wal exéooror: [Bene itaque pueri dicun= 
éer qui Deum soluin patrem novere, candidi, innocen= 
&es , sinceri]. Notam illud Euripidis: 

Nia zap poovris oux dÀyey pek. 

[Curae non amans uetas nova est.] 
et Menandri istud: | 

Aycovice, ÖoBas, prhoriular , vópor , ° 

“Anuvra ræũt dridera sj pudes nand. 

(Leges , honores , ambitus, certatio, 

Mala haec adscita nobis sunt, non adsita.) 
Et Plato de iuvenibus dixit ouw èyeer êv Eavroig stagadelya 
para Opo woraêij Tos zoynooïs' [non habere eos in se notas 
émpressas anims quales kabent homines depravati}. Do- 
cebat Pythagoras, teste Iamblicho, ro töy ére0vuör ro⸗ 
toyvodr , waavros Òë zot atrò vo zv prhorimiör yévoo, 
Ömoloss dé zal Tas Aouras Oppas Te wal Ouudioers , Ooa zyye 


- yärovoup vovoar To yaheroù ze wal BopuBaidovs ylvóus , én 


zjs zoö dydpos sjAulus ets Tijv ror weuvlonov dpisveiodas 
lappetitionum illarum vehementiorum ut et ambitionie 
genera , caeteros praeterea impetus morbosque animi qu 
difficilem reddunt turbidamque vitam, a virili acetate ad 
invenilem manare]. Chalcidius ad Timaeum: Avaritia, 
libido, crudelitas caeteraeque huiusmodi pestes nihil in 
puerilio grande designant, sed sunt confirmata iam ae« 
tate noxia. Apud Senecam epistola 22 Natura sic lo= 
quens inducitur: Quid hoc est? sine cupiditatibus voe 
genui, sine timoribus , sine superstitione , sine perfidia 
eacterisque pestibus: quales intrastis exite. Musonius 
tit gaudere nos et dolere praeter rectam rationem 8u 
sj dmo maldov eubvs yeyovviar sjuiv Övepdopur, wal ry 
Özo rijs ÒsapBoods ovvyjderar morgan (per mala exempla 
quae a prima aetate nos depravant, et et consectaneam 

malam consuetudinem). | 
6. AiËyrart, susceperit] Vox déyeotar, quae proprie 
hospitalitatem notat, hic pro omni beneficiorum genere 
ac- 


- 80 AD MATTHAEI 


accipitur , ut Act. 21: 17, quod apparebit si’ Mardi locum 
g: 41 cum isto tonferas. 

Taidtop Toroöroy, puerum talem]) Ex similitudine 
fit ‘translatio, ut saepe: Ergo natdiop voioöroy est oörw 
zartsuyópgova [qui sic alt expers ambitus], qui sit sicut 
puer iste, ut vertit hic Syrus. Ostendit Christus quanti 
hane virtutem faciat, cum non his tantum qui ea sunt 
praediti primas sedes pollicetur in Hegno coelesti, sed 
et benelicia in ipsos collata sibi patitar imputari. 

6. “Os ò dp oxavdahion, qui autem offenderit) E- 
venire plerumque solet ut qui demisse se gerunt con- 
temnantur ab aliis. Is autem contemtus fieri non potest 
quin saepe optimum quemque a studio pietatis absterreat. 
Hoc Christus. fieri non negat; sed gravia minatur con- 
temtoribus. Ita sumta vox oxardaAileey sìmul et benefi- 
oiis de quibus actum est oppanitur, et sensum tamen s 
ni boi diversum non habet, 

“Eva vv pixgöv Tourwoy zv nugevörtov eig md, — 
de pusillis istis qui in me credunt] Id est, xäp vöv menpör 
[quamvis pusillis). Non tantum si Prophetam aliquem 
aut.alium magni profectâs Christianam contemserit, sed 
sì vel eum spreverit qui in minimo est vere credentium 
censu. Ita vox mixoov et layigwov [minimorum)] accipi 
solet, Vide quae supra 5: 1g et 10: 42 et infra 25: 40. 
Solent etiam qui ad summum gradum pervenerunt inter 
Aum commoveri nonnihil improborum iniuriis; quod non 
recte hic negare videtur Origenes; sed illi maxime qui 
in tyrocinio sunt pietatis. 

Evuploer adt, expedit ei} Pro cvupien ár aut [ex- 
pediret ei]. Et deest dpramnodooug [redditio}, quae ex col- 
Jatione idem narrantium ita supplenda est, potius quam. 
tale quid committeret, 

Mvhos ovukòg, mola asinaria) Qnanquam catillus Grae- 
cis òvos (asinus] dicitur, pars scilicet molae non infe- 
rior, ut quibusdam placet, sed superior, ó adé9op Pol- 
Inci, zò bvo rijs uvdys Hesychio, Hebraeis 291, tamen 
ut id ipsum dicatur pvÂos óvixos sine exemplo est, neque 
id patitur dpadoyiu [congruentia formandarum gienen): 
Omnino ergo verum est adiectnm opixoù èriôeroy [asina- 
riae vocem appositam] ut malam indicet maiorcm ac gra 

vi- 


CAPUT XVII. 81: 


viorem, qualis est quae non manu sed asinorum opera - 
versari solet; quomodo et Syrus et Latinus Interpres in- 
tellexerunt. Ita iumentarias molas manuariis opponunt 

Labeo, Cascellius, Trebatius: uvdov autem nomine ov- 

vendoyinds (per comprehensionem) hic intelligitur saxum 

molare; quo sensu et in Apocalypsi lohannes dixit uudoy 

uſyœv [molam magnam sive lapidem molarem magnum], 
18: a1. Docet id Marcus hoc loco qui guÂoy exponit Mbo⸗- 

 gevÂezov [lapidem molarem], inferiorem scilicet eundem- 

que maiorem, quam metam vocat Paulus lurisconsultns , - 
zodrebar Graeci, Hebraeorum Magistri 29. Nam om 

putant nomen esse utrigue saxo commune, Morem hune: 
xaranovriouoù [demersionis] saxo ad collam appenso usi- 
tatum Indaeis fuisse vix crediderim, cum nulla eius in 

Lege exstet mentio: imo sola quatnor supplicia apud eos 
nota fuisse ex omni historia et Interpretum consensn ap= 

pareat, Ignem, Lapidationem, Gladium, Strangulatio= 

nem. Quare a vicinis Syris tractum hoc loquendi genus. 
Nam et.in Easebii historia inveniemus exempla Bv$i0uoö 

[mersionis) in Syria. Mos idem in Graeccia. Scholiastes 

ad Equites Aristophanis: “Orav pan zareróvrouv zuwag, Bd 
eos dro räöv zTouyphwv èrgézov [Ubi mergebant aliquem, 
de collo ponderosum aliquid appendebant]. 

7. Oval TH xoouw, vae mundo] Kaoouov nomine ut 
saepe humanum genus hic intelligitur, in quo sunt et* 
of oxardahikovreg [offendentes], et of oxuvdadikóuevoe 
loffensi}, qui scilicet offensi aliorum improbitate aut 
a pietate deficiunt aut alioqui graviter delinguunt. De 
his agit Christus comm. 8, 9, de illis antem comm. 10. 
Utrinsque generis infelicitatem Christus deplorat. Nam 
ve Hebraeum et sumtum inde oval Hellenistarum plerum- 
que dolentis vox est: pro quo oiuoe interdum ponunt 
LXX, ut Ps, 120: 5. . 

“Aráyun, necesse} Multi hoe dictum’ putant ad indican- 
dam necessitatem quam vocant consequentiae , posita sci- 
licet illa pravitate in qua situm mundum Tohannes prae- 
dicat 12 Epist. 5: 19. Ego, sicut hanc a Christo poni 
atque substerni non nego (quo sensu M. Antoninus Im- 
perator. dixit: Ov dvvarzar èr zw zoon dvaloyvyror usj eivas 
[Fieri non potest ut in mundo non sint inverecundi)), ita 


II. F vo- 


82 AD MATTHAEI 


vocem dyeyens alio referendam puto, ad finem nimirum 
ob quem Deus, in cuius potestate sunt homines huma- 
naeque actiones, offendicula non impedit vi maiore sed 
permittit. Aristoteles fine II "-Axpoaparixór [ Librorum in- 
terioris auditionis], et capite primo libri primi De par- 
tibus animantium, ait dvayxny saepe non ex materia sed 
ex fine dici, quando scilicet, el dxeîvo ëgae s0 où dveza, 
zaöra dvayug dely Èyeuy [si hoc est cuius causa est illud, 
illud oportet sic se habere]: quam necessitatem ait prae- 
teritam a Physicis qui ante Democritum, cam tamen sit 
potissima. Ita serram ait ferream esse ut dentes habeat, 
dentes habere ut quod durum est paulatim secare possit: 
et hoc modo necessarium esse serram esse ex ferro: quod 
magno cum iudicio aptat ad partes animantium. Haec 
aatem necessitas ex fine manans in physicis paulo pres- 
sius , at in moribus ac gubernationibus pro rei subiectae 
natara laxius sumenda est, ut magnam rei utilitatem si- 
ve cum fine proposito convenientiam indicet. Quare 
quod hie Christus in genere de offendiculis loquens dixit 
avayun ésty (necesse est], idem Paulus agens de ea specie 
quae maxime excellit atque in falsorum dogmatum pro- 
pagatione consistit, per det eivas [oportet esse) extulit, 
ipsum etiam finem clare designans, nimirum at eo mo- 
do explorentaer hominum animi. Neque rarum est apud 
Braecos Scriptores ut dvdyug aut draykaïor [necessarium] 
id significet quod fieri aliqua de causa oportet. Ita dray- 
«jp sumi apparet Luc. 14: 18, Hebr. g: 23, lud. 3 et 
&vayxátop a Cor. g: 5, Phil, 2: 25. Lucas hoc loco dixit: 
"Avivdertóv dor unj EAOeip va ondvdaka [Fieri non potest ut 
non veniant offendicula]: quomodo alibi dixit: Os 
èvölyerar oogjes droléodar èEo ‘Tepovoahyu [Non fit, 
ut Propheta pereat extra Hierosolyma)}, id est, non 
convenit. "Sic et dÖvvaroy [quod fieri non potest] saepe 
stmunt Graeci, Nam quod Plato Timaeo dixerat: °.ddvva- 
Tuv ovv Heap mraoty arises , Cicero vertit: Difrcillimum 
Jrctn est a Diis ortis fidem non habere: et in eodem 
libra dÄvvaroy Mytiv interpretatur, nefas in vulgus 
indicare. Sensus igitur est: Maxima offendicula eve- 
mient; neque mirum videri debet ea a Deo non ine 

: Ì hie 


CAPUT XvVIII. 63 


hiberi, cum aequum rectumque sit ea permitti ut ine 
tegri a fictis, constantes a levibus discriminentar. 
__HÀxr, veruntamen) Adversativa haec ostendit sapiente 
Dei permissione culpam peccantinm non levari: unde se- 
quitur de tali hic agi necessitate quae libertatem non 
tollat. Sic et infra 26: 24. 

Al ov, per quem) Proprie igitur ondydaha (offendicula] 
eveniunt did zöy dyOgoror (per homines], non du voö 
Ozoö [per Deum], quanquam nec &pev voù Beo [sine Deo]. 
Vide quae supra 10: 2g. Tertullianus in Praescriptionet 
Nec tamen ideo bonum haereses quia esse oportebat; 
quasi non et malum oportuerit esse. Nam et Dominum 
tradi oportebat, sed vae traditori. - 

8. Seardadiles ae, offendit te} Vide quae diximas 
cap. 5: 29. Est a maiori sumtum argumentum, Vel ca- 
rissima corporis membra praecidenda essent ut evitaretur 
aeternum exitium, cum mortis in hoc seculo vitandae 
causa id ipsum fieri soleat. Quanto magis abiiciendae 
sunt a nobis cogitationes minus rectae, quas aliorum 
improbitas suggerit. : - 

EiechOeir eis zjp Goorjp ywdor ij xvldor, in vitam ingree 
di claudum aut mancum) Id est, qui fueris claudus aub 
anancus, Vide quae infra 26: 6, 

10. Of &yrehoe avröy, Angeli eorum} Cùm Christus 
ita solitus sit loqui quomodo se loquentem a ludaeis op= 
time sciebat intelligi , Iudaei autem veteres novique cre- 
diderint singulis, saltem pioram, additum a Deo custo= 
dem Angelum, quae opinio ad Christianos etiam mana- 
vit, ut apparet ex loco Act. 12: 15 et multis vetustis 
Scriptoribus, probabile admodum est eam sententiam hìc 
a Christo approbatam. Constat sane Angelos administros 
esse Divinae providentiae; unde credibile est pro gra- 
dibus providentiae munia Angelorum distingui, Praeter 
universalem providentiam est aliqgua communis qua Deus 
civiles hominum societates, quas respublicas dicimus, 
conservat ac dirigit. His autein singulie suos attributos 
esse Angelos ex Daniele magno consensa et ludaei et 
Christiani veteres colligebant, idque velut extra omnem 
controversiam ponit Clemens Alexandrinus, Sicut autem 
res regnorum ad statum universi, ita res singuloram ad 

F 2 sta- 


66 AD MATTHAEI 


statum reguorum plerumque Deus ordinat, Sed eximun- 
tur communi huic sorti hi qui vera fide Deo se conse- 
crant ,- ac proinde ipsius peculium censentur. Hos Deus 
sicut peculiari providentia fovet, ita singulos donare 
videtur custode Angelo, qui scilicet ipsorum gressus co- 
natusque adiuvet, aut perpetuo aut certe donec ad ple- 
nissimam ipsius Divini Spiritus possessionem devenerint. 
Ita enim veteres Christianos credidisse video. Vide Ori. 
genem Homilia 8 in Genesin et Tertullianum De baptis- 
mo. Neque dubitat Clemens, a barbara, hoc est, He- 
braea sapientia profectum asseverare quod apud Plato- 
nem est: ‘Exaso Ov eidero daizoya Toüroy pidaxa ovurriu- 
are0dar TOÖ Biov zal dronhjowrijv Tv aipetérror [Unicui- 
que, quem elegit Gpnium, hunc ipsi dari ut vitae custo- 
dem et eorum quae elegerit exsecutorem). An aulem uni- 
cuique hominum datas sit Angelus in ambiguo relinquit 
Clemens. Origenes unicuique et bonum et malum Ange 
lum attribui probare conatur ex libris Pastoris et Barna- 
bae: quanquam Barnabae quem citat locus ne hoc qui- 
dem dicit, sed viae lucis praeesse Angelos Dei, viae 
tenebrarum Satanas. Origenis sententiam hac in re ut 
ín multis aliis sequitur Gregorius Nyssenns De vita Mosis, 
At viris eximiis multos videmus dari Angelos custodes; 
ut Tacobo, Gen. 3a: 1, 2, Elisaeo, 2 Reg. 6: 17. Cae-. 
terum cum tota huius mundi administratio tandem bono 
cessura sit eorum qui futurae gloriae erunt participes, 
recte a Scriptore ad Hebraeos omnes omnino Angeli di- 
cuntur mitti sive ordinari in eorum gratiam qui salutie 
heredes sunt futuri. 

Ara mrayròs Bdérrovar zò srgdoonrov ToÖ sraroos mov roũõ dy 
oógazoîs, eermiper vident faciem Patris mei qui in coelis 
est) Hoc eo pertinet ut non quivis sed insigniores An- 
geli intelligantur piorum custodiae assignati, A Regum 
enim more sumta est sìmilitudo, quos adspicere quotidie 
non cuivis ministrorum licet, sed solis regni proceribus, 
2 Reg. 10: 8, quod ipsum siguificari putant Hebraei voce 
paer, unde fluxit nomen Satraparum, ‘Elaroanyy 
propius ad Persicum idioma dixit Theopompus loco qui 
est apud Photium.- Idem est videre faciem Regis et stare 
ooram Rege. \taque 2 Reg. 14: 132, ubi illud in Hebraeo 

est 


“CAPUT - XVIH. 85 


est et Graeco, hoc posuit Latinas. Talis Arigelus est 
Gabriel, ó srapesnuos èvooriop roũ Oecoö [stans coram Deo]; 
Lac. 1: 19, et apud Esaiam: vam Pm [Angelus fa- 
ciei eius] 63: 9, forte et owy Daw [Seraphim stantes] 
apud eundem Prophetam 6: 2, sed et Daniel Bestiarum 
quatuor somnium expositum sibi dicit ab uno zör ésnxó- 
‚ Toy [stantium], 7: 16, cum antea adstantes ab aliis 
ministrantibus discrevisset. Quomodo intelligi potest quod 
apud Zachariam Angelus Iosuae pollicetur, fore ut, si 
vias Dei insistat, degat aliquando gera zöv ésyxorooy ov ja 
3: 7. Sic et apud Reges et Principes qui intimae sunt 
admissionis dicuntur srageenxoreg , Deut. 1: 16, 1 Sam. 
a2: 6 et 26: 27, Denique discrimen hoc Angelorum 
celebre fuisse apud Iudaeos, multa ipsorum scripta evin- 
cunt. Inter hos primores Angelos septem eminere cre- 
debantur; quod ipsum quoque credo profectum ex aula 
Persica : quam imitatac aulae minores. Vide Ier. 52: 25. 
Est eorum septem mentio apud Chaldaeum Paraphrastèn 
Gen. 11: 7, apud lachiaden ad Dan. 10: 13, apud Tobiae 
Scriptorem , cui Raphael dicitur unus zör énra adyyédov 
of mgosavaglgovor Tds mroooevyds zöv dyloy zad denogevor- 
zar évonov rijs Òolss voù dytov (septem. Angelorum qui 
offerunt preces sanctorum et egrediuntur a gloria Sancti]. 
‚Danieli sunt Days orwn [Principes primi} 10: 13. He- 
braeorum Rabbini hos oculos Dei vocant, ut videre est 
in libro cui titulus Principium sapientiae breve. Cle- 
mens Strom. VI, ‘Erza roug zijv ueylon»p dvvauwr Èyovras 
atowroyovovs dyyéhovs [Septem Angelos primitivos summa. 
‚ potestate praeditos]: quorum mentio et in libro qui vo- 
eatur Oeohoyovueva rijs dqrdunrijs [-Lrithemeticae doc- 
trina divinior]. Non voluit autem Christus nos pascere 
inutilibus speculationibus, ut illi quos Paulas dicit & uy 
dogazaorv EuBareverp [quae non viderunt inquirere], sed 
quanto pretio pij homines sint apud Deum significan- 
tissime ostendit, cum dixit Angelorum primores illis da= 
tos custodes et internuntios, qui velut inter Deum atque 
ipsos commeent, quod adscendere et descendere vocant 
Sacrae literae Gen. 28: 12, unde intelligi potest quan- 
tum sit facinus eorum innocentiae ac simplicitati insul- 
tare. Ed 


F 3 | ij | 11e 


86 AD MATTHAEI 


11. Mos yäg ó vids voö dyOgeirov ocus zò ebsrododds ; 
venit enim Filius hominis ealvare quod perierat} Collato 
comm. 6 apparet argumentum esse dactum a maiori: 
Deus Filium suum misit ut aversos adhnc a se homines 
ad pietatem pertraheret; quanto magis iam pertractos non 
vult aliorum iniuriis ab instituto pietatis averti. Vide 
snilem Pauli argumentationem Rom. 5, Adde — est 
Rom. 15: 15 et 1 Cor, 8: 11. 

12. 'Eay yéoyrat ture avOgerwo, si fuerint alieui} 
Hanc comparationem alibi quoque fine aliquantum diver- 
so Christus usarpat: quod et in aliis comparationibus 
observare est. Sensus est, magnopere gandere Deum con- 
versione hominis peccatoris. Caetera accessio sunt com- 
parationis, quae sigillatim applicari ad eyranddoouw [red- 
ditionem] nihil necesse est. Vide quae supra 13: 27. 

Kal nherntjj tp dE aúròr, et erraverit una ex iis] 
Ut oves illae Ter, 5o: 6, 

'Ent za dop, én montibus] Assentior Syro haec retra- 
henti ad ea quae praecedunt, nam ita et Lucas: Où xa- 
zaheine Ta êrverjzovva dvvla èv zij êorjuo ; [Nonne dimittit 
nonaginta novem in desertu?] Plerumque montana loca 
sunt caeteris desertiora. Hinc Christus in montes sece- 
dit solitudinem captans. Et ra dpeera [loca montana} 
in quibus concionabatar lohannes vocantur évyuog [de- 
sertum |. 

14. Oùx è5e Bélmua èurporBey To rraroog Vur, non est 
goluntas coram Patre vestro} mr "05 pxy ut Exodi 28: 38, 
ubi dexror Erayru Kvolov [gratum coram Domino) verterunt 
LXX, quomodo et PSI AW Epravror Oexrov (annum acceptum | 
vertit eosdem LXX secutus Luc. 4: 19. At alibi ex Ps. 40 
a, 8élmua vertit cum iisdem LXX Scriptor ad Hebraeos. 
Sed plerumque verti solet eödonia [beneplacitum). Est au- 
tem Atrorys [minus dictum], non est gratum Deo, pro 
eo quod proprie diceretur, Deo quam maxime displicet. 
Faciunt ergo qui pivs ofendunt contra veram ac seriam 
Dei voluntatem. 

“Iva dródysar els Töv gexpöy Toror, ut pereat unus de 
pusillis istis) ’Aroheiotart hic est a Deo averti, cui op- 
ponitar acbeodar [salvari}, ut apparet locis ad Romige 


et Corinthios modo citalis. 
15. 


CAPUT XVIII 87 


15. ‘Bay de duxcorqon eis ol ó ddeÂpis oov, al autem 
peccaverit in te frater tuus] Christus, ut alibi diximus, 
sicut quicquid erat in Iudaicis traditionibus zroö zroyyooë 
xouuartog [malae monetae) libere reprehendit, ita quae- 
cunque ad pietatem ac probitatem faciebant ad verbum 
prope ìn sua dogmata transtulit; cuius generis est id quod 
sequitur, ut ex collatione receptarum apud Hebraeos 
sententiarum quas alii citarunt manifeste apparet. Dixe- 
rat supra Christus eum qui offenditur fortiter obniti de- 
bere ne eo dimoveatur de stata pii propositi: nunc ad- 
dit aliquid amplius, vertendum si quid tale acciderit in 
occasionem beneficii, Nimirum, ut Mimus dixit: 

„Amici vitia st feras , facias tua. 

Cicera : Molesta veritas , siquidem ex ea nascitur odium: 
sed obsequium multo molestius , quod peccatis indulgens 
praecipitem amicum ferri sinit. Et quod apud Plautum 
est: 

Amicum castigare ob meritam noxzam 

Immune est facinus, verum in aetate utile 

Et conducibile. 
Videmusque hoc officii genus diserte praecipi etiam Mosis 
lege Lev. 19: 17, Ne odio habeas proximum tuum: ar- 
guendo arguas eum. Sed observandum hic diligenter ne 
ea castigatione nostra potius commoda aut victoriam sec- — 
temur quam amici salutem. Nam, ut Hierocles inquit,. 
ad amicitias tuendas restituendasque srdeiga ovugadherat 
zò. Huéregoy dvellnaxoy val seg pspdevas mrgos Tous plhous 
geixoohoyovuevov , uydë Eevaginov ng0s dagifesar, dÂN. ôoop 
olóv re droueyyrixov (multum confert nostra lenitas in 
nulla re quae ad amicum pertineat scrupulosa nimis, 
aut religiose quaeque examinans, sed patiense quan- 
tum fieri potest]. Oportet ergo, ut idem ait, za èloo rijs 
wpvyijs mrdvra manga Tietus, wal drrapogevderw pij pesdot 
zouroy roy pidoy èydoor roei: adraepogig Òé uähdor zij 
sregì va vouxörae wal Tv droneoorra pldoy draxaleiudas [ea 
quae extra animum sunt parvi habere, sibique interdicere 
ne ob ista ex amico inimicum faciat: sed id potius agere 
ut neglectu talium amicus qui avulsus est revocetur ]. 

In hanc legem peccant multi quos graphice depingit ad 
Zenam lustinus: Oi bjorn Èyeur drsayyeddonevot, wal zo 


F4 Trod 
—— 


88 AD :MATTHAEI 


wadóyduagisor breendevovres, Oud zo Boukeodar vengv nr 
sidos EAwdeotas srpooroujrov meqerediaap éavrois, oë prdore- 
sou, zòv Cydorijy warormernwxores [Qui zelum habere u 
profitentur et ius loquendi sibi vindicant, ii sunt qui cum 
eemper velint vincere , speciem induunt libertatis , vitili- 
gigatores , qui zelotam deglutierunt]. Praeterea vero ita 
‘ danda opera est amico corrigendo ut simul qaantum fieri 
potest famae et pudoris eius habeatur ratio, iuxta illad 
dictum Hebraeorum : Melius est homini ut coniiciatur in 
caminum ignis quam ut palam proximum suum ignominia 
afficiat, quod quomodo fieri debeat Christus hic per gra- 
dus quosdam explicat. Scopus autem is est quem Tustinus 
dicto libro praescribit: Movuernréoy Öë zor duagravorra 
pij wara woLwòp, Entos e usj yorjber raa vo Ömegorzexór [Cas 
tigandus est qui peccavit non in publico, nisi contuma- 
cia eius id exigat]. Vox ddehgoö hoc quidem loco sig- 
niſicat eum quì eandem pietatis normam sequi se profi- 
teatur , roy óuóbnhop [eiusdem instituti partieipem], ut 
loquitur Philo, quod sequentia declarant. Agitur autem 
proprie de delictis quae imbecillitati humanae ex ira, 
invidia, habendi cupidine solent obrepere, quaeque ad 
alterius iniuriam pertinent, Hoc enim significat eis ol 
[in te]. Hinc Syrus dgaprjojy vertit 920 eo verbo quod 
LXX itidem duaordveep saepe vertunt, interdum magis 
proprie dpoòvwog mrparresp (imprudenter agere], ut Gen. 
31: 28. Hunc sensum Lucas nobis apertissimum facit qui 
simul cum castigatione condonandi facit mentionem 17: 3, 
unde discimus quod infra Petrus interrogat comm. 21 
ad hanc ipsam facti speciem pertinere. Condonare autem 
neque solemns neque possumus nisi nobis fit iniuria, Ita 
et in Hebraeis sententiis: Si te iniuria socius tuus affe- 
cerit. Atque ita hunc locum recte interpretantar Am- 
‘brosius, Hieronymus, Chrysostomus, Augustinus. Sed 
‘simul meminisse debemus morem esse Divinae legis in 
facti specie nobilissima indicare quid in rebus aliis, ser- 
vata tamen proportionis aequitate , sequendum sit. 
“Edeytovr] Ita Hebraeum nom in Levitico transferunt 
LXX; quos segauntur alii Hellenistae, ut Eccl. 20: 15. 
_Hoc est quod castigare dixerat Plautus 
… MeraEv aov zal atroö. uovov, inter te et ipeum solum) 
Ì | "diu 


CAPUT XVII 89 


Tôle Aaen [seorsim abductum], ut ait Plato in Socratis 
Apologia; idque primum verbis mollibus: deinde, si opus 
„sit, paulo acrioribus, ut recte praecipiant Hebraei. Ci- 
eceero: Mabenda ratio et diligentia est primum ut monitio 
‘ acerbitate, deinde obiurgatio contumelia careat. 

*Eáy oov dxovoy}) Si monitis pareat, hoc est, day pe- 
Savoya , ut Lucas explicat. 

'Exiodgoas Tov dÒehpoy oov, lucratus es fratrem tum] 
Non ait Christus, tibi bene consuluisti , sed fratri: id 
enim praecipue — nobis laesis esse debet. Nam 
nostra tantum aut res aut existimatio agitur temporaria , 
illius salus aeterna. Kepdalverr est ad bonam frugem re- 
vocare, ac proinde in salutis viam reducere. Ita vox 
haec sumitur 1 Cor. g: 19, 20, 21, 22, 1 Petr. 3: 1. 
Explicat hoc Tacobus: O èrusoéwas duaptrwÂov èx navys 
Ódoö adroö codoer Wvyijv èx Gayarov wal zalvwer srhijdog 
_duaorvör (Qui revocaverit peccatoren ab errore viae, 
salvabit animam eius a morte et operiet multitudi- 
nem peccatorum]), 5: 20. Loquendi genus non dissimile 
Gen. 12: 5, TNB WY WS$ VAN MA Animam quam fecerant 
‚sive acquisiverant in Charan, id est, Chaldaeo Inter- 
prete, animas quas subiecerant Legi. 

16. “Era ij dvo, unum vel duos] Ut eo modo, si feri 
‚potest, pudor illi exprimatur, quod addunt Hebraei, 
Ideo tales assumi debent quorum aliquid apud ipsum 
auctoritas valeat. | 

“wa ènl söparog Òvo mapriewv î Tour sabij näv ina, 
ut ex ore duorum vel trium testium stet res omnis] 
Sunt ipsa verba Legis ex Deut. 19: 15, ex versione LXX. 
wy stare hic est vim atque effectum habere: vide dyrl- 
Hear (oppositum] in Ps. 33: g. ‘Sapienter lex Divina 
exigit testes in quaque causa binos aut ternos, primum 
reiiciens singularia testimonia, deinde ostendens eam 
‘posse esse viri alicuius in iudicium adducti famam ut 
facile non uni tantum sed et daobus testibus sit. ioora- 
dayrog [contra pendens). Tunc igitur tertius exigetar 
testis. Nam probationum pondera angustis finibus cir= 
cumscribi non possunt, sed pro personarum rerumque 
circumstantia boni vari arbitrio aestimanda veniunt. Cae- 
terum lex ista Mosis proprie, ut diximus, ad facti con- 
F5 tro- 

in 


go AD MATTHAEI 


troversias pertinens in proverbium transiit, ita ut et de 
rebus aliis usarpetur, quemadmodum videre est Ioh. 8: 14, 
a Cor, 13: 1. Sensus hic est: Ut is qui peccavit, si te 
unum non est reveritus, illos saltem duos aut tres ad- 
hibitos revereatur, et illorum consensu motus iniquitaten 
factì sui agnoscat. 

17. IIapaxovon aötöv, non audierit eos} Id est, dar 
où pezavoyonp [si poenitentia ductus non fuerit). Vox fre- 
quens Graecis Scriptoribus, sed et LXX Interpretibus 
usitata, 

Tij dexhnolg , ecclesiae] Coram multis, inquit liber Mu- 
Sar; xara xouvòy [in commune] lustinus. Nempe ut ei 
eveniat dmiriula úrro srherovor [obiurgatio a pluribus], ut 
loquitur Paulus 2 Cor. 2: 6, &deyëig êvooruoy sraptoop [con 
victio coram multis], ut idem ait 1 Tim. 5: 20. Agitar 
quidem istis in locis de peccatis gravioribus: sed etiam 
quae sui initio leviora sunt, pertinaci monitorum con- 
temtu gravibus aequantur. Causam addit liber Musar, 
ut delegantur hypocritae. Sed haec secundaria est, pri 
maria autem est ut vel sic ad rectam viam redacatur, 
motus tot piorum factum suum improbantium consensione. 
Iam diximus nihil a Christo novum praecipi, sed morem 
recte introductum probari. Iudaei, quamvis omnes in 
unum Templum coirent, et Templi ceremoniis inter se 
Sociarentur , habebant tamen varia corpora disciplinae 
causa instituta. Ita Pharisaei a Sadducaeis, utriqae ab 
Essenis, institutis et coetibus propriis distinguebantar. 
Rursum inter eos qui Legisperitorum auctoritatem seque- 
bantur Scholae erant diversae. Philo vocat óuldovs, sot- 
vous ovÂdoyovs , xourag avvodovs [coetus, communes con- 
ventus , greges). Pythagoristae óuaioy (commune audito- 
rium} vocabant coetum suum, feoòv ovÂdoyoy (sacrum coe- 
tum) interpretatur Hierocles. Quod Pythagoristis est 
Ögoaxoeïov (commune auditorium) id Christianis csse ès- 
«Ânotar ait Clemens Alexandrinus. In his coetibus trac- 
tari solebant quae ad concordiam atque evraËtar [rectum 
ordinem] cuiusque coetus pertinebant. Talem coetum, 
manente etiam Lege, neque facta a Iudaeis caeteris se 
cessione , Christus iam colligere coeperat; quem ipse 
more Hebraeorum vocabat tw, Discipuli Graece scriben- 

tes 


CAPUT XVIIL | at 


« tes duxinolay, interdum et ovvayoysp [eynagogam], ut 
- solebant olim eae voces promiscue usurpari, de quo supra 
diximus. Notatur in libro Mat ‘pw (Fragmenta Patrum ] 
. decem homines facere TW, id est, dxxdyolar, Idem est 
“ in Gemara Melilah cap. 3. Errant qui de iudicibus pu- 
blicis agi hic existimant. Non enim hoc docet Christus, 
quomodo damnum nostrum commodissime sarciamus,quod 
ille, ut Blorixoy [temporale], ek prudentiae et aequitatis 
regulis unicuique aestimandam relinquit, sed quomodo 
errantem reducamus in rectam viam. Sed neque srgeov- 
séguop tijs ovvaywyijs (presbyterium synagogae] solum hio 
indicari ex his quae iam adduximus satis puto apparere. 
‚ Mos enim fuit Hebtaeis rem ultimo loco ad multitudinem 
sòr óuolsjhov, id est, eorum qui eadem instituta sectae 
rentur , perducere , cuius tamen multitudinis iudicia Se- 
niores tanquam praesides moderabantur: quod, ut multa 
alia, servatum a Christianis tum alii Scriptores tum Ter- 
tullianus nos docet: Coimus, inquit, in coetum et con- 
gregationem (hoc est, ësxdsyoiay) ut ad Deum quasi manus 
Jacta precationibus orantes: deinde, Ibidem etiam ex- 
hortationes, castigationes et censura divina: mox, Prae- 
sident probati quique seniores. Similia videmus apud 
Cyprianum atque alios. | 
“Esw oo dorep ô ÈOyexos zal ò vedoorpg, sit tibi sicut 
Gentilis et publicanus] Esto tibi socius vilis, inquiunt 
Hebraei. Sensus est: Tunc demum ius fasque tibi erit - 
propius amicitiae vinculum resolvere et familiarem illius 
convictum defugere, ut posthac ab illo illacessitus vivass 
satisfecisti iam officio. Quando omnia monita contemsit, 
libero te illius cura; habe eum quo loco habes ê9y1x0r, 
hoc est, a religione plane alienum, aut ludaeum quidem, 
sed duaorwdor, hoc est, talem qui vitae sit flagitiosae : 
quales haberi solebant redörart zal mopvos (publicani et 
meretrices]. Nam his exemplis declarari vocem duapro— 
Ày diximus ad cap. 5. Talibus autem non desinebant 
deberi communia humanitatis officia, ut male sentiebant 
Tudaeorum plerique, sed ea tantum quae ad propiorem 
amicitiam pertinent. Neque erat quod in illis monendis 
multum operae poneretur, nisi nova spes poenitentiae 
se ostenderet. Demosthenes: Merola yao dixy wapd vör 


— 


92 AD MATTIAEI 


pldor dsly, dy ze Ooxast mrervoungnivar Öervor, unrbre zijn ha 
scijs pehias zourooveiy [Sufficiens enim poena ab amicis est 
illata, si qui gravius quid adminerint , ut in posterum ami- 
citiae exsortes sint]. Cicero: Cuius aures veritati clausas 
eunt ut ab amico verum audire nequeat, huus salus dee 
peranda est. «Aristoteles: Awadvréor où zäou, dÀÀa zou 
&ruatoig Òia vijv moy@npiar [Divortium faciendum nen ab 
omnibus sed ab iis quorum insanabilis est malitia). 
Chrysippus: Ilgoosjwer ta mèr Odos srorpertunesdar, za dl 
pexqâg Emisgopijs zvyyaren, za Öl èrb meilor, vu dè ohas 
Bwahvoeg dELoüsdar: [Oportet noe quaedam omnino dissie 
mulare, quaedam modice culpare, alia acrius, quaedam 
aestimare divortio). Permittentis igitur, non imperantis 
esse haec Christi verba sentio; neque agi hic de excom- 
„manicatione , de cuins antiquitate et necessitate alibi 
erit dicendi locus: quanquam ad eam ex hoc etiam loco 
non absurde argumentum duci posse non negaverim. 
Aliogui non est idem Aabere aliquem pro socio vil, et 
dnoovvaywyov mrouîip [extra synagogam facere). Hoc to- 
tius est coetus; illud singulorum, maxime vero eius qui. 
iniuriam accepit: quem in sensum hunc locum reete ni 
fallor acceperunt plerique veterum, quod et sequentia 
ostendent. 5 
18. “Ooa dav Önoyve ènì zijn yFs, quaecunque ligaperi- 
tis super terram) Cum qui praecessit sermo ad eum di- 
rigatur qui iniuriam accepit, omnino et haec continuo 
sermone enuntiata eo pertinent: quod ostendit et ea quae 
mox sequetur Petri interrogatio, quoties condonandae 
sint iniuriae. Recte igitur Origenes videri ait haec om- 
nibus dicta qui peccantes ter arguerint. Augustinus De 
verbo Domini, Homilia 15: Si fratrem habes pro Eth- 
nico et publicano, ligasti illum. in terra: si corr.xeris 
fratrem , solvisti illum in terra. Et Theophylactus, 5 
tu, inquit, offensus habes oum qui te iniuria affecit si- 
cut publicanum et Gentilem, erit ille et èn coelo #alis. 
Si autem solveris eum , hoc est, ignoveris , erit ei et in 
eoelo condonatum. Non enim solum quae solvunt Sacer- 
„dotes sunt soluta, sed quaecunque et nos iniuria affecti 
vel ligamus vel solvimus et ipsa erunt ligata vel soluta. 
Haeo ille. Neque mirum nobis videri debet solvere hoc 
et 


& 
CAPUT XVIIE - 93 


et lipare Christianis singulis tribui. Nam si haec eadem 
et. Christo tribuuntur et Pastoribus , servata proportio= 
nis ratione, quidni extendi possent ad singulos eadem 
ratione servata? Nam et cesbeur [salvum facere] quod 
modo Christo modo Pastoribus tribuitur, videmus et sine 
gulis tribai eodem de quo hic agitur sensu lacobi 5: ao, 
Ligat igitur qui alterum culpae convincit; solvit, qui 
eum rectis monitis ad poenitentiam pèrducit, atque etiam 
pro ipso Deum precatur , ut sequentia declarant. 

Er tò odoavd, in coelo} Pro èy voïs oügavois [in coelis]. 
Interdum enim confundi haec alibi diximus: vide quae 
supra. 16: 19. 

19. ’Eay Òva úudòv, si duo ex vobis] Manifesta mihi 
videtur cum superioribus connexio. Dixit quod hic sol= 
verimus in coelo salutum fore, Id universali propositione 
confirmat, quia Deus praestat quicquid duo concorditer 
petunt; sicut in ea de qua egit specie et is qui fratrem 
admonuit et, frater admonitus, aut etiam alii si qui fue- 
runt adhibiti, Deum precantur ut culpam condonet. Hoo. 
est quod lacobus dicit: Fatemini peccata alter alteri: 
orate alter pro altero, ut sanemini. Multum enim valet 


- efficax iusti hominis deprecatio, 5: 16. Saepe quidem 


Deus etiam uni precanti concedit quod rogat, sed pluri- 
bus inter se concordibus lergitur et libentius et plura et 
citius. Si duo autem, intellige, Si wel duo tantum , 
more Hebraeo. F 

Zuupovijcoouu] Concordes Fuerint. Nam “man Hebraeum 
sic vertunt Graeci. 

llepì mavros noayuaros, de omni re] Uaiversilik vox 
ex reì natura restringenda est, si boni petant bona bene 
ad bonum. Prima restrictio docetur Ioh. g: 31.et in 
1 Epist. 3: 21, 22, Secunda supra 7: 11, Tertia Luc. 
18: 1, Tac. 1: 5,6, 7. Quarta Tac. 4: 3. 

20. A Sicut modo ovupwveiy ab ore ad ani- 
mum transferebatur, ita hic ovvayeotar per tralatjionem 
est öuovoeïy [consentire], quomodo Latine etiam dici- 
mus convenire. Ita sumi vocem avvayeodar manifestum 
est Act. 4: 27. 

Eis zò èuòv Övopa, nomine meo} Syrus ‘bwa, quo- 
mode ww [neming] sumitur Ps. 20: 6, 8 et 2 Sam. 


17: 


44 AD MATTHAEI 


17: 45, ed significandem fiduciam qnam in aligao ponimu, 
Ita Ioh. 14: 13, 14, 'Ear zv airnonte êp Tj drómarí MOV, 
[Si quid petitis] mei fiducia. 

‘Eset eige dr mla aurùv, ibi sum in medio eorum) 
Rursum translatio est qualis supra in voce ouxciytobui. 
Sic Latine adesse alicui dicitur qui ei favet auxiliumgue 
praebet. Est autem hoc Christi dictum similimum tritse 
inter Hebraeos sententiae: “u ora er pare vw 
Bra mw IW mn, Ubi duo consident sermonem ha- 
benten de Lege, Schecinah est inter ipsos. 

21. Tobccixię duaptijder tie dud ò ddehpos gov, sal dyn 
aútö, quoties peccabit in me frater meus et dimittam ei} 
Hebraismus, pro quo Graeci dicerent, zrooaxes djapryoarn 
dpsjao; [quoties peccanti condonabo?] ut supra 17: 20 
doeïre zal meratnoerar [dicetis et transibit), pro sehewór- - 
zoop Ópöy pevufgoerae [iubentibus vobis transibit). Cum 
autem condonatio duplex esse possit, altera qua vindie- 
tam iniuriamque neque exigimus per nos, neque a Deo 
homineve deposcimus, altera qua retinemus aliquem aut 
restituimas in pristinum amicitiae gradum; priore adver- 
sus ommes uti debemus, posteriore adversus vere resipis- 
centes, quam è#% uerauehelas dvaxhouw [revocationem es 
poenitentia] vocat Hierocles, De posteriore agere hfe 
Petrus videtur. Dixerat enim Christus, teste Lunca : ’Eay 
dreivolwen èrl oe Àéyoov , meravoö, äpsjoers avrö [Si conver 
sus fuerit ad te, dicens Poenitet me, dimitte illi}. 

22. Où MÉyw oor, non dico tibi] Non hoc solum dico. 

“Eos éntaxus, usque septies) Ex traditione, ut credo, 
Tudaeorum, qui non ultra extendebant condonandi neces- 
sitatem, in peccatis etiam levioribus. Nam Christi quse 
apud Lucam sunt verba occasionem errandi Petro dedisse 
non arbitror; neque enim ibi est érraxis simpliciter, sed 
Envénig rijv quéoœg [septies in die}, quod Hebraeorum 
more significat quam saepissime, ut Prov. 24: 16, Ps. 
119: 165. | 

“Eos éBdonnvovraxis rra) Non est hoc septuagies eb 
septies, sed ad numerum usque septuagies septenum. Ne- 
que aliud voluit Syrus cum dixit, vap vas pas praeh wow, 
il est, ad tempora usque septnagies septena; non ut 
aliis visum est interpretari, quatuordecim vicibus septua- 

gies. 


CAPUT XVIIL 98 


‚ Zies. Nam VP VAW non significat quatuordecim , sed sep- 

. éena, ut Gen. 7: 2, quomodo dvo dvo pro binos dixit 
Marc. 6: 7. Opponit Christus hanc numeram ut multo 
maiorem numero septenario ex more Hebraeorum. Nam 
eadem oppositio invenitur Gen. 4: 24 , ubi quod est Dvaw 
TW interpretandum est septuagies et id ipsum septies. 
Apud LXX itidem ut hic é9douyzoyraxs Ertrd, quanquam 
aliter accepit Tosephus. Caeterum quod hic de donandis 
offensionibus a Christo dicitur temere ad Ecclesiastica 
iudicia de gravioribus delictis nolim extendi, Aliud enim 
est de suo largiri, aliud de publico: maltumque interest 
privatim recipias amicum, an vigorem laxes communis 

_ _disciplinae, in qua et honos et sanitas Ecclesiae magna 
ex parte ‘consistit. Quare vetustissimi Christianorum in 
idololatriam, homicidium aut adulterium lapsos Dei quie 
dem misericordiae commendabant, non tamen ut ad com- 
munionem admitterent; aliis criminibus foedatos non ad 
solam poenitentise professionem, sed. post longi temporis 
experimenta ad commanionem recipiebant: iterum aut 
saepius relapsos non item. Chrysostomi igitur illud see 
haaxes neravorjoas etoehde (millien si poenitentiam egeris, 
ëntra) dictum in calore certaminis adversus Novatianos 
benigna interpretatione molliendum est. Locus autem hie 
Euangelii in Hebraeo codice, qualis a Nazarenis serva- 
batur, sic habebat: Si peccaverit frater tuus in verbo, 
et satis tibi fecerit, septien in die suscipe eum. Dixiê 
ei Simon discipulus eius, Septien in die? Respondit 
Dominus et dixit et, Etiam ego dico tibi, Usque ad 
septuagies septies. Etenim in Prophetis quoque, post= 
quam uncti eunt Spiritu Sancto, inventus est sermo 
peccati. Non alienum ab hoc loco Plinii illad VIII, 
epistola 10: Ego optimum et emendatissimum existimo 
quê caeteris ita ignoscit, tanquam ipse quotidie peccet ; 
ëta peccatis abstinet , tanquam nemini ignoscat. 

23. Auw roùro, ideo} “Elheuyus (omissio verborum], 
pro Aid roözo-Àéyco Öuiy Örs oópousd (Jdeo dico vobis quod 
aseimulatum est]. 

SH Baoihela veör ovgavör, Regnum coelorum) Res rei 
Ccomparatur. Ita, inquit, se res habebit in Hegno meo 
zt si Rex sit aliquis, et quae sequuntur. Hegnum cce- 

| les 


98: AD MATTHAEI 


deste est tempus post adventum Messiae. Comparatio non 
dissimilis apud Libaniam de seditione Antiochena: “Os: 
ovv doextvar Boudkerur Geoïs, dprels zegoplas gougtroo gâddor 
5 Aaugavov [Quisqnis igitur similis Diin eeze volet, lae- 
tetur potius condonando poenas quam exigendo]. 

"AvOoorrp Puoiei, homini Regi} Id est, Bordet ven 
[Regi alicui}, ut infra ao: 1, — ve — sumi 
Hebraeis. | 

'Evvâpat Aóyoy] Rationes dispungere, ut. Iurisconsulti: 
et Seneca loquuntur. 

Merd röp Öovhar aúroö, cum servis suis} Ubi. de Re- 
gibus agitur servi dicuntur omnes subditi, sed praecipue 
qui in aulico sant ministerio., ut 1 Reg. g: aa, ubi- vox 
“ay in eodem commate significatn daplici et quidem op- 
pesito invenitur, Ut aatem ministros hic malim intelligi 
facit tota narrationis series, quam mancipiis non satis 
rècte aptaveris; praesertim ea.quae sunt comm. 28 et 29. 

26. Iloabijvart, venundari] Libori homines cum uxoÄ 
ribas et prole, abi solvendo non essent, servi fiebant 
creditorum, moribus Hebraeis, quod docemur 4 Reg. 4: 1. 
Sed et Iosephus morum patriae peritissimus Mosis legem 
de fure interpretatur: Booxyua Òë ó xAdpas zezoardkijv vijv 
Cnular droruwvirwo, mhjv Boos: mevranhijp Òë Úrrio zovrov 
xaraBadirwo: ó Öl To drerlgeop drropos dwadvaaadar , doëhos 
ëgae zoig waradedinaruivoig [Qui pecudem furatus fuerit 
quadruplo luat, excepto bove, de quo solvendum quin- 
tuplum; qui vero non erit solvendo, servus esto eie qui- 
bus damnabitur),. Idem Originum XVI cap. 1 notat 
vendi Iudaeos nisi Indaeis non potuisse, neque vero du- 
rasse eam servitutem nisi in sexennium , Herodem zrapa- 
voulag [wiolatae legis] arguens qui directarios quosdam 
vendiderit ér’ &aroyij [ut extra Regni terminos educe- 
rentur]. At servi, ne iis quidem exceptis quos parentes 
in servitutem vendiderant, vendi a dominis poterant, 
extra id quod de filia vendita cavetur Exodi 21: 8. Mi- 
natur igitur Rex venditionem iure crediloris. 

Kal rjv yvvaïza adroü xal Ta TéRva, et uxorem eius” 
et liberos) Nam et istis manus iniici poterat, ut ex dictis 
iam locis apparet. 

26. Maxoo8uvuraor ,. patientiam habe] Maxoòfvuor [lon- 

ga 


CAPUT XVIII - 97 


ganimem) vocant Hellenistae quem Hebraci D'or Tw [don-: 
gum ad iram], ut videre est Ps. 86: 14. Quo sensu et 
_ Momen istud et verbum uaxgoûvueiy aliquoties in his lie 
bris invenire est: idque hic sequitur Syrus. Est tamen 
ubi sine irde significatione patientem exspectationem sig- 
nificat, ut Hebr, 6: 15 et Tac. 5: 7, quomodo hic vertit 
Latinus, ad sensum, ni fâllor, aptius. 

27. To deveov, debitum] Id est, operdsjy, ut infra 
dicitur. Nam sicut res credita proprie Latinis est mu- 
tuum , inde ad alia transferri coepit, ita daveioy Graecis. 
Vetus est sententia : | 

Ta daveria dovhovs Tous &keudigous mout. 
quam ita vertit Publius: 
Alienum aes homini ingenuo acerba servitus. 

28. “Enyye] Faucibus apprehendit: àyyeep hoc dicunt 
Basilius et Chrysostomus. 

’Anòdos, redde] Vocem hanc esse auditu durissimam 
ait Platarchus libro De vitando aere alieno. ‘ 

Firi òpeldeus, quod debes] Non ausim movere hanc 
veterum codicum lectionem. Nam solet ei saepe non con- 
ditionem sed generalitatem significare. 

34. Toîs Baoavrzaïg , tortoribus] Baoavog in his libris 
non gquaestionem solam sed omnem omnino cruciatum 
atque molestiam significat; ut videre est supra 8: 29; 
14: 24, Marc. 5: 7, 6: 48, Luc. 8: 28, 2 Petr. a: 8, 
Apoc. 18: 7 et eodem libro saepius, Quare Baaarssdg 
hic puto dici deouopvdaras Lcommentarienses). Ita optime. 
conveniet quod sequitur &s drrod sräy To Operdopevor aut 
[quoadusque redderet universum debitum], ut sensus sit 
idem qui supra 5: 25, 26 et Luc. 12: 58, 59. Nam et 
ipse carcer vocatur corporis cruciatus L. ultima C. Qui 
bon. ced. poss. Verbum WW, unde nomen quo transfert 
zoùg Badavigas deduxit Syrus, Chaldaeis est trahere, ut 
loseph Kimchi notat. Utitur autem hic Rex ille non 
solo creditoris iure , sed et iudicis. 

35. Oùrwz, sic] Haec plena est comparatio: habet 
enim dyranòdoorp [redditionem], cuius sensus idem est 
qui in illis Iacobi verbis: ‘H xplois dviheos Tö wij mouj- 
oœvyri èheog (Judicium sine misericordia illi qui non fecit 
misericordiam}, et supra 6: 15 ; nisi quod hic additur:, 

II. | G 1am 


pr AD. MATTHAEI 


jam accepta beneficia Divinae indnlgentiae nihil profa= 
tara immisericordibus. Unde dispntari solet, an peccats 
semel remissa iternm imputentar, Veteres manifeste inter 
se dissentiunt. Alii enim existimant, nihil in eo esse 
absurdi, si dicamns remissionem,quae in hac vita fit, ha- 
bere in se conditionem novae obedientiae, cuius magna 
pars est lenitas in homines alios; quod: autem sub con- 
ditione datum est ea non impleta evanescere : aut certe 
Sicut donationes etiam pure collatae revocari solent ob 
eximias iniurias legibas proditas, ita et beneficium hoc 
condonationis revacari, aut potius in modum poenae au- 
ferri, quomodo damnatis bona etiam pleno iure quaesita 
auferri solent. Nec obstare arbitrantur quod dona Dei 
dicantar esse dueragédgra [sine poenitentia): nam id recte 
dici posse etiam de liberalitate qua terram Chanaanis 
Deus donavit Hebraeo populo, quia per Deum non stetit 
quominus ille populus perstans in federe promisso potire- 
tur, Neh. g: 32, 33. Aliis magis placet exstinctam semel 
óbligationem non reviviscere, sed propter postrema cri- 
mina (ut Prosper logaitar) affici hominem ea morte quae 
ei propter ea quae remissa erant debebatur. Sant et qui 
útrosque conciliant mediae sententiae temperamerto. His 
placet remissa semel peccata non per se puniri, sed in- 
directe et per consequentiam quandam, quatenus eorum 
eondonatio auget culpam sequentem et pertinaciae et in- 
grati animi crimine: quod et lurisconsulti statuunt ad- 
versus eos qui, veniam a Principe consecuti, aut in eadem 
erimina recidant, aut in ipsum Principem delinguaunt. 
Ta nragartogara adtöy, peccata eorum] Vetustis codi- 
eibus, qui haec verba habent adiecta, cum Chrysostomo 
et Theopkylacto adstipulatur Syras Interpres. Saepe au- 
fem offensae debitis pecuniariis comparantur, non quod 
non multum intersit, sed quia sicut ex debito naseitur 
ius exigendi, ita ex offensa ius quoddam nasci videtar 
rescindendae amicitiae, quo iure qui non utitur benigni- 
fatem suam ostendit, eatenus similis ei qui debitorem per 
acceptilationem liberat. Ideo et verbum yapibesdos [condo- 
nare | et dpilvyas [dimittere] et similia communiter de utro- 
que usurpantur, Vide quae supra 6: 12, et nostra de Iure 
Belli ae Pacis lib. II, cap. 20, $ 2, in textu et Annotatis. 
C A- 


CAPUT KIK ge 


CAPUT XIX. 


1. “Ore dréheoep Ù 'Igooös vous Aoyovg totrous, cum cone 
almmaeset Jesus sermones istos] Dogmata sibi a Patre 
mandata Chrístus in Galilaeae finibas primum publicavite 
Quae sequuntúr omnia dut ad eorum SAE aut 
ad obsignationem pertinent. 

Mertijoer ‚ migravit) Sic vertitur vor Ps. 79: g. 

TIloav voö ’looddvov, trans Jordanem} Nimirùam apud 
Aenon et Salim, Ioh, 10: 40: Vide quae ad Marc. 10: 14 

3. Hepdlovres, tentantes) Ut ex iaris controversi des 
finitione inimititias ipsi conciliarent, et obtrectandi in- 
venirent materiam tum apud eruditos, tum apud plebem 
aut huius aut illius sexus, quo consilio saepius eum ads 
ierunt, ut infra 22: 16 et 36, 

Ei] Id est, an: locutione non Gtaecorum, sed Hea 
braeorum, qui sic usutpant DM, | 

“Eleguy} Fasne est, ut supra 12: 2, 10; 14: 4» 

_AvBooro , homint] Est fust (alicui], ut modo diximus. 

Kara nêoay aïrlav, quacudnque ex causa] Ut affirmabat 
Hillelis Schola, simili errore u& sí dicam: In iadicis 
arbitrio est positùm aut condemnare aut absolvere; ergo 
utrumvis faciat non peccabit. Vide Een ad caput guin= 
tum diximus. Iosephus dixit, xa@' &s Ögrrotour aîslag ler 
guavis causa], idem hoc argumentum tractarië, 

he Or dvéyvoore , Öte ò stougoag dygoorroy dre’ doyijs, an 
non legistis , llum, qui fectt hominem ab initio) "Ar' doyijg 
ua, ut Gen.1:1, aut VNV, ut Eccl. 3: 11, abi in Grae= 

Ö &rtolnoer ó Oeòs dE doyijs (quod operatus est Deus ab 
initio]. Cicero pro eo dicit a primo. Non -urget vocu- 
lam mw [foeditatem], ut faciebat Sameas, quia revera 
Moses non agebat srepl vijg stoovelas [de stupro}, ut quae 
morte erat punienda, ac ne de suspicioite quidem pro- 
babili eius criminis, quia, ut supra diximus, illud, Si 
gratiosa non sit apud eum, latius patet. Sed a lege 
civili, quae solet se nonnihil aptare populi moribus, nos 
retrahit srpòg to OéÂnua Oc0ö To mroonyovpevay [ad Dei voe 
luntatem antecedenten}, ad id nimirum quod primo ac 

| Ga per 


100 AD MATTHAEI 


per se Deo placet, et quo omnis de officiis dispntatio re 
ferenda est. Vis autem argumenti tota posita est non in 
verbis àgoer zal Oijhv (mas et ſemina], neque in eo quod 
dictum est dvo [duo], sed in voce ngooxoÂdndraera: [ag- 
glutinabitur] et in eo quod sequitar eis oagna ulay {in 
carnem unam], quod ostendit sequens illatum: “Swe oux èri 
eloì do, ada sack mia [Ftaque iam non sunt duo, sed 
una caro]. Caetera vero addita sunt ad contexendam 
orationem. Est autem êuparexor (significanter dictum] 
quod hie dicitur dr’ doyijs, id est, cum Deus ad ipsam 
tequi bonique naturam, non ad depravata hominum in- 
genia , instituta sua accommodaret, cum locum nondam 
haberet illud : 
Mores leges perduxerunt in potestatem suam. 
“Aooer zal Bijv drroipoey aurovs, masculum et ferninam 
Ffecit eos} Nempe primo Adamum, deinde ex ipso Adami 
corpore Evam; quod ut satis notum reticet Christus. Huc 
enim spectat quod sequitur fpexer zovzov [ propter hoc]. 
5. Kal einer, et dizit] Deus ipse per Prophetam suum 
Mosem: ei enim potius adscribenda sunt haec verba quam 
Adamo, Testimonium autem hoc transtulit Matthaei In- 
— ex LXX, 
 HoooxoÂdajdijoeran) Agglutinabitur, individno scilicet 
vitae consortio; quod osterndunt praecedentia saradetwpes 
zòv nrartboa al vijv uyrtoa [(relingquet patrem et matrem). 
Quibus cum convenit Antipatri Philosophi illud: Avvör 
zöy yovédy sragayopovvrov Erovolos Ta Tpöra Tij evvolag 
drrovéuer viv mèr TÔ dvòol, Tov Ö& zij yvvarnt [Apsis pa- 
rentibus libenter id concedentibus ut praecipuum amorem 
exhibeant femina marito, ut vir uxoril. Magna est con- 
iunctio inter parentes et Jiberos, cum liberi quasi pars 
sint parentum: attamen maior ex instituto Divino inter 
doninges , non sine mystica sìignìificatione, ut nos Paulus 
docet Ephes, 5: 32. Ita Pharaonis filiae dicitur: Obli- 
viscere populi tui et domus patris tui, Ps. 45: 11. Aris- 
toteles : Koivworla yap puoer TÔ. Arjher wal tT &döere wihoe 
èeLy (Per natiuram maxima. soctietas est inter marem et 
feminam |. Menander : 
Oizetop oùTos ouder és , 0 — F 
Eur exoni Tis, oog deo ze wal puun. 
(Ai 


CAPUT: XIX, 101 


[Nil adeo, si rem spectes ut oportet, Laches, 

Coniunctum est quam sunt vir et mater familias.) 
Hierooles libro de Nuptiis: Igor wal gouewodescrn töo 
xouvovuör zj Kara voy yauov [Prima et exordialis societas 
est quae fit per nuptias). | 

Kaì ësorrau of Övo eis caoxa ulay, et erunt duo caro 
vna) Cum "Wa [caro] Hebraeis saepissime hominem sig- 
nificet, et vox caoxòs eodem sensu usurpetur eb Hel. 
lenistis, ut infra 24: 22, Luc. 3: 6, Act. 2:17, Rom. 
3: 20,1. Cor. 1: 29, videtaur mihi simplicissima esse ea 
interpretatio quam ab Hebraeis, ut creditur, acceptam 
expressit Plato: “Qze duo òvrag Eva yerovtvar [Ita ut duo 
cum sint unum ſiant]; et vetus proverbium ait esse Aris- 
toteles de amicis, mia wvyy [una anima}. Nam illud 
eis more Hebraeo :hic srÂeovabes [abundat], ut apparet 
1 Cor. 6: 16, Ephes. 5: 28, 29, 3o, 31. Simile loquendi 
genus Deut. 28: 135, 44 ; Ps. 69: 12, 72:19, 94: 22, 
2 Sam. 7: 14, qui locus citatur Hebr. 1: 5. Nulla autem 
arctior amicitia quam mariti et uxoris, quae communio- 
nem requirit affectuum,. corporis , prolis , vitae denique 
totius: quam rem esse vere sgcrâm, id. est, non huma- 
nitus sed Divinitus repertam, magno consensu gentes 
crediderunt. Eadem loontio usurpatur a Paulo. ubi de 
scorto agit; sed nimirum qui scorto se mìscét ea utitur 
pro uxore.: In eum quem iam diximus sensum explicatur 
hic ipse locus in Constitutionibus quae digtutur Clemen- 
tis lib. VII. cap. 3. “Eaoyrac yap, pyow , edvò eie- adpxa 

av Èv yuo elouw dvijo wal yum tij pvaes, zij. avunvola ; 
zij Evoòoer, vj Àeadioer, vei Blop, Td Toómp* weymorouivor dé 
eior TÔ oyzuarr wal TÔ dprtu (Erunt enim, inqnit, duo 
in carnem unam; unum suné vir et uxor natura, con- 
sensu , concordia, BEREN vita ,‚ moribus: —— 
figura et numero). ue 

6. °Qze our èrt ziol Bo, aaa dol m nia — iam 
non sunt duo, sed una caro} Videmus hic dao non plu- 
ribus opponl, sed uni, Ante fedus matrimoniá duo erant; 
postea pro nue censentur legis interpretatidne. … . 

OQ ovv ò Oeoz ovvibeuke, quod ergo Deue. coniunxi] 
Errant qui hoc ad causas et occasiones coniuglerum con- 
trahendorum. referunt. Non enim de. istis agitur, sed 

G 5 de 


103 AD MATTHAEI 


de ipsa matrimonii natura, cui Deus aactor inesse voluit 
jus amicitiae arctissimum. Si igitar sine gravi culpa 
sara näaav airlay (ex quavis causa] amicitiae caeterae 
dissui non possunt, qaanto minus ista quae tot pigno- 
rum vincula continetur, unde pendet honesta tum pro- 
pagatio tam educatia nobilissimi animantis creati ad Di- 
vinam imaginem ? 

“AvBoworos pij gaorkérw, homo ne separet}] Quod facit 
qui aut innocentem uxorem extrudit, aut etiam tolerare 
recusat ea quae sunt tolerabilia, Vide 1 Petr, 5: 7, 

7. ‘Brereldaro, mandavit) Non male ex lege formam 
negotia praescribente permissionem inferunt. (Qui repu- 
dianti uxorem praecipit ut libellam det divortii, divor- 
tium aliquatenus permittit, Sed non quioquid permittitur, 
legibus praesertim civilibua, fas piumque est, ut Chris 
tus ostendet, 

"ArnsaÂdoar „ dimittere) De haius vocis — dixi. 
mus ad cap. 5. 

8. “Orc Moois, quoniam Moses) Dea auctore, ut eu- 
pra diximus. Sed Mosem nominat ut Legis non comnu- 
nis primaevae atque perpetuae, sed Iudaicae pra ratione 
temporum datae, promulgatorem, 

Toos wsjp onhngosaodiar , propter duritiam cordis] Id est, 
dnelDerar Fineredulitatem). Ita alibi iangentur dia zaò 
oxhnoenagdie (inoredalitas et oordis duritia}, Maro. 126: 14. 
Quia ergo ohdaruerant adveraus aequitatem a natara Deo- 
que praescripfam, ideo Deus iura acripsit non tanquam 
optimae reipublieae sed tanquam faeci Israolis,. Est au- 
tem ‘haec velat prapria nota illius populi, Exod. 53: 3, 
34: 9, Deut. g: 6, 31: 27, Es. 48: 4, Ezech, 2: 4, 3: 7, 
Act. 7: á1, Zgòs hie respondet Hebraeo w, quod valet 
propter. 

'Enévoewer utu, permisit vobis] 'Enuroêrep saepe apud 
Graecos Soriptores est rem arbitrio alicuius committere : 
quae ‘vera: eát huias laci aententia, ut alibi ostensum est, 
Latine quoque permöttendi vox ita usurpatar : estque haeo 
significatio imter permissionem iuris nudique facti media, 

Où zéyover aëtoaz) Puta recte verti non ita factitatum 
est, ut ad auctoritatem Dominicae institutionis, de qua 
actum est antea, acccdat ae vi melioris consuetudo, Nemo 
| enim 


CAPUT XIX. | 203 


enim laudatorum. virorum uxorem saam dimisisse legîe 
tur , ne tum quidem cum probabiles esse viderentar di- 
vortii causae: quam in rem Abrahami exemplum illus- 
tre est. 

9. Mij ent mooveig] Ita vetus editio Complutensis. At 
que ita legit Syrus, id est, cum non sit adultera, Quod 
favet Origeni dicenti sropvelas [fornicationis] mentio- 
nem non fieri in vim strictae exceptionis , sed exempli 
gratia, nimirum ut graviores mores a levioribus dis- 
cernantur. Seneca dixit condonanda esse vitia, non por- 
tenta. 

Kat yaujen àddyr, moryäras, et aliam duxerit , moe- 
chatur] Id est, zout mouyäotar [facit moechari} illam 
priorem a se dimissam, Ita haec verba exponi debere 
apparet ex collatione loci qui supra est 5: 32. Facere 
recte dicitur qui facto causam praebet. Et mos est Hel- 
leaistärum verba formae Hiphil per activa exprimere, 
ut Rom. 8: 26, Gal. 4: 6. 

10. Aizia} Conditio, mas. Plane enim assentior viro 
doctiasimo ex lure Romano hanc vocem interpretanti. 
Theophilo dicitur actor plus petere rij airig qui xaÂdiova 
pgèv éuvroù, yeloova Òë zv atgeouw moi Toü èvayopévov 
[pottoram suam, deteriorem autem facit causam reo}. 
Plurimum interest, inquit Pomponius, uérum quis de al- 
gerius causa. ac facto nesciret an de iure suo ignoraret. 
Sic non corpus tantum sed et causam rei restituendam 
aiunt Turisconsulti (L. Praeterea. D. De Rei vind. et 
L. Cum fundus, De Reb. Cred. si cert. pet.), id est, 
omnem eius qualitatem. Martialis: 

Quid Nomentani causam mihi perdis agelli, 
Propter vicinum qui pretiosus erat? 

Scriptores plerosque Christianos veteres, atque inter eos 
Matthaei Interpretem , Marcum et Lucam, iuris locutio- 
num.fuisse non ignaros plurimis indiciis patet. Si, in- 
quiunt Apostoli, ea est mariti conditio, scilicet ut uxo- 
rem pro animi sui arbitrio dimittere ei fas non sit, sa- 
tius esset abstinere a nuptiis quam se indgere in malum 
inextricabile, Incommoda mulierum ingenia multos a 
matrimonio deterrent. Sapiens Hebraeus Eccl. 25: 22, 
_Svvorxijaat Alovre wal Öguxovr: eUdorü ijj ouvouxijoar mer 

64 yv- 


104 AD MATTHAEI. 


yvvarxòs mrovngäs [Cum leone et dracone malim degere quam 
cum mala muliere). Alexis: 
'Enay dè yzuns, odd aavroùü xvpror 
“Elesw eivar* Tas yap eöbivas póvor 
'Epmueguras To Blou zesvijueda. 
[At postqguam uxorem duxis, domino nec tui 
Tibi licebit esse, sed quotidie 
Tibi ‘exigenda vita in suppliciis erit.] 


Huic malo remedium optimum videbatur repudii liber- 


tas : 
Qe tijv waar min dEEBalde Ooparov, 
Tijv & ovoar doOlijv 1jdlos dowbero, 
(Ut si mala esset, limine exigeret suo ; 
Bonam libenter usque retineret sibi ,] 
‘ut Euripides inquit. Et Antiphon inter ea quibus matri- 
monium dissuadet affert et hoc: Ei yap Tuyer ui) rerndeta 
yevoulyng, yaheral èrmrognat, gaherov Öë zexrijabar srijna 
zowoùroy [Nam si appareat non satis conveniens , diffici- 
lia repudia ; difficile non minus habere secum id mali]. 
11. OÙ zruyvtes yeopoùor zov Aoyov zvoörov} Non omnes 
sufficiunt huic rei, ut recte interpretatar Syrus. Sic et 
Origenes : AM zal àyeodar yuvaïsa Enévoeer ijuiv ô Ocos, 
es od srayroy gopouvroy TÒ drapigop* vovrést vO nave za- 
Bagóy (Sed et ducere uxorem. permisit nobis Deus, nempe 
quia non omnes apti sunt ad id quod eximium est, id 
est, summe purum]. Ita yooety usurpavit Poeta non in 
elegans, quem vulgo Phocyliden non recte vocant: 
OÙ geooeì meyahyv Öudayiy: dÖlÖaxros droverp 
Où yap dij volovd ot uydbrror èoPÀa pabovres. 
[Qui rudis est, non quit documenta capessere magna: 
Qui bona non didicit res non intelligit istas.] 
Et Plutarchus Vita Catonis Uticensis sic orantes facit 
Romanos qui circa ipsum erant: Eì Karoves oùx eioìp 
oùdé To Karovos poovyua popoüse, oiereigerv vijv dodéveray 
aúröv [Si ipsi Catones non essent, nec Catonis haberent 
spiritus, dandam suae imbecillitati ex commiseratione 
veniam). Sensus est, maltos esse imbecilliores quam nt 
pares sint sublimi proposito, Cyprianus de Virginibus 
quibusdam, Si perseverare , inquit, nolunt vel non pos- 
sunt, Lactantius haec Christi verba ita explicat:.Si quis 
hoc , 


CAPUT XIX 206 


koc , inquit, facere potuerit, habebit eximiam incompa- 
rabilemque mercedem. Quod continentiae genus, quasi 
fastigium est omniumque consummatio virtutum. 

AMV ois ÒEdorart, sed quibus datum est} Darì à Deo. 
hoe dicit Christus; attamen, non sine hominum nisu ac 
contentione, ut ex sequentibus apparet. Clemens Roma- 
nus in epistola ad Corinthios: O dyvos zij oanxl Wij 
dal oveviode ‚ ywooonov Ôvu Etepos deur Ó Eruyopnyöv or 
vijv èyxocteavy (Qui purus est carne ne se iactet, sciens 
alium esse qui ei suppeditet vim continentiae). Qaod, 
ut alia qnaedam, transscripsisse mihi videtur Tertullia- 
nas libro De virginibus velandis: Et si a Deo confertur 
continentiae virtus, quid gloriaris quasi non acteperte ? 
Clemens Álexandrinus: Eúvovyiar wêy wal oig voöro ded 
pnyvar Oro Oeoö paxaoitlouer [Felicem praedicamus casti- 
moniam quasi spadonum, et eos quibus id datum est]. 

12, Eiol pag evvoögot, sunt enim spadones] Haec addun- 
tur implendae comparationis gratia.: Sicut autem Graecis 
nomen edvovyor, ita Latinis spadonum generalis appella- 
tio est teste Ulprano: quanquam est et ubi spadones cas- 
tratis opponuntur. 

Oirives dwvovylodnoev ono töv dyHoortwv, spadones qui 
facti sunt ab hominibus] Talis.qui est DW UW dicitur in 
Aruch, euvoüyos ê5 drmryoelas [spado per iniuriam) in Ca- 
nonibus. | ae 

Eüvovyuoav édvrovs , qui se ipsos castraverunt] Animi 
destinatione, uy Cyvoövreg yvvaîna. [non quaerentes. uxo- 
rem], ut Paulas loquitur 2 Cor. 7: 27. Sed ad proposi- 
tum accedere debet custodia sui sollicita, preces, ieiunia, 
et quicquid praeterea est quo potest ro cöua dovÂayoyeio- 
Ba: [corpus subiugari). Nam et suerfoas omovdijs det zo 
aTogdoua [nostrae operae virtue ista eget], ut, hac 
re agens ad 1 Cor. 7, loquitar Chrysostomus: qaod 
idem latius exsequitur De Virginitate cap: 27. Osten- 
dit haec gemipetens ea sola a Deo coronari quae libere 
fiunt. 

Ara zv Baordeliey Ty ovoardr , propter Regnum coelo- 
rum] Al dyareny neos voy Oeov [ propter amorem in Deum], 
at Clemens SnteEpretater Strom. III J— id est, ut melius 
pna, Weotuvdr vu vo0 Kúnlov, Wa woip éyrot kai couart 

G 5 zal 


106 AD MATTHAEI 


«ad srveugare (chrare quae sunt Domini, ut eint zancti 
corpore et spiritu}, ut Paulus loquitar 2 Cor. 7: 34, ad 
implenda rectius, liberius atque constantius praecepta 
Christianismi: non quod in iis sit coelibatus , sed quod 
ad ea magno sit adiumento. Idem ergo est did rijy Base 
Àetay Toü Oso quod Evener evayyehtov [propter Euange- 
lium] Marc. 10: ag. Quod Origenes primo ad Celsum 
dixit: Zia va zadanwregor Opnonevery TO Deior uydè zûr 
Bvyzeyoonuévoy Örò To vouov änteadar dpoodioioop (Jdeo 
etiam ab ea Venere abstinere quam lex permittit, ut sic 
purius liceat Deo servire]. Neque enim ii tantum qu 
ad verbi ministerium erant segregati, sed praeter eos 
alii complures utriusque sexus et omnis ordinis homines 
ab initio Christianismi amplexi sunt ravrys zTijv ypydord- 
gar mrokuelay [hoe sublimius vivendi genus]. Iustinus 
Martyr: Kal sroÂdoí zuveg zal mroddal, EEyxorroürae md 
éBdounyzovroördi, of dr maldoor ZuaOsyrevdroar TE Kousö, 
&pBogot Örauivovor® wal evyouas ward mûy yévog appr 
sotovrovs Òeibas (Multi ac multae qui a prima ‘acetate in 
Christi disciplinam se dedere, ad aetatem sexzaginta et 
septuaginta annorum puros a Venere se servant, et pol- 
Ziceor me in omni gente multos tales ostensurum). Idem 
alibi: H zijv doyijv ox êyauoüuer et ur èrd zraidcop ava- 
woog, î rraoarroimevas TO yijuactar TEdeov èyngavevòncde 
[Nos aut ad nuptias non venimus nisi in spem prolis 
bene educandae, aut evitato matrimonio in perpetua con 
tinentia vivimus]. Tatianus contra Graecos: Tasrrag’ pr 
sragtivovs Aoudopeiote (Virgines, quae apud noe sunt, 
irridetis]. Minutius Felix de Christianis: Plerique in 
violati corporis wirginitate fruuntur potius quam glorie 
antur. Tertullianus notat sua aetate virgines Ecclesie- 
rum in quibusdam locis recludi solitas , cum rursus alüs 
in locis non recluderentaur. Idem De Resurrectione Chris- 
ti: Quot spadones voluntarii, quot virgines Christo ma- 
ritatae? Vide Cyprianum atque alios. Lactantius: Plu- 
rimi beatam atque incorruptam corporis virginitatem re- 
tinuere. Merito autem causam hanc pietatis adiecit Chris- 
tus. Nam alioqui idem faciebant aí oeuvai [venerandae) 
apud Indos, Vestales Romanorum, et Athletae non pauei, 
quos Clemens nominat òt d&oxgour Gwuariijd èywaartevond- 





vul; 


CAPUT XIX. 197 


meus zal dpoodssloy anéyorrag [exercitationis corporalis 
sausa servantes eam continentiam ut ab. omni abstineant 
Venere). Eusebius addit apud Christianos observatam 
swapberlan zad° Exóvoror yropyy, où Ôs dvayunv os zrap 
“Eàâmo: (virginitatem ex voluntario proposito, non ex ne- 
gessitate ut apud Graecos].. Chrysostomus in VII ad 
Romanos: dia roſuto êrì uév vöv radar, eìrov zus Epavny 
sagBevlay donöy, opddpa denhykrow ive. vör dé navrafoù 
wsjc olwovgdens TO neâypa ëonagras (Ob id olim si quis 
conspioerstur a nuptiis abstinere, res erat miranda, 
nuno ubique locorum ea laus sparsa est). 

OQ 8vvaerog yooetv pogeizo, qui potest facere faciat] 
Id est, cui tantum animi est, macte ista virtute esto, 
pergat Deo faevente. Usurpat hoc dictum et Ignatius, sed 
de fide in Christum agens: O yogöv yogeiza' ó dxovor 
gxoveroo [Qui capit capiat, qui audit audiat], in Epis- 
lola ad Smyrnenses. 

18. lada, pueri} Tam aliquoties diximus vocem 
hanc etiam. de paulo provectiore aetate accipi. Imo et 
Beipovs vox, quam Lucas usurpat, eandem —— 
nem recipit, ut liquet 2 ad Tim, 3: 15. 

Tas yelgas dnutij aüzoïs, wal nrgodevEnras, ut manus eis 
smponeret , et oraret] Manuum impositio apud Iudaeos 
$ndicabat invocationem Divinae potentiae, ut alibi dixi- 
saas; Unde factum est ut et munia publica eo ritu con- 
Serrentur , etiam civilia, ut Senatorum. Sed et in Ar- 
chisynagogis et Senioribus Synagogae idem observatum;s 
unde mos zijs yeroodeolag [manuum impositionis) ad Chris- 
tsanos tránsiit: de quo alibi erit agendi locus. Pro pue- 
ris etiam eo ritu preces concipi solitas manifestum est ex 
Gori. 48: 14, 15. Exinde Hebraeis semper observatum 
ut ad eos qui sanctimonia praestare caeteris erederentur 
pueros deferrent, ipsorum precibus Deo commendandos 
dea zijn Tv yesoûv Erutioecog [per manuum impositionem], 
qui mos hodieque apud ipsos manet. Hunc autem morem 
Christus probans ostendit isti etiam aetati prodesse alio- 
yum fidem ac Broese 

Mi weohvere adra dAGeiy mods ue, ne eos prohibete ad 
me vonire] Apostoli rem minus dignam Christo pnta- 
bant contingendis pueris gocupari. At Chrislus istam 

quo- 


108 _ AD MATTHAEI 


guoque aetatem a suis beneficiis non reiicit. Imo osten- 
dit gratum sibi esse si pueri, quasi designati sanctitats 
ac per hoc etiam salutis, quomodo Tertullianus loquitar, 
a primis vitae inìtiis addicantar Christianae education 
Nam certe 
A teneris assuescere multum est. 
Et Quo semel est imbuta recens servabit odorem 
Testa diu. 
Yrenaeus de Christo: Jdeo per omnem venit aetatem ;é 
infantibus infans factus sanctificans infantes , in par 
vulis parvulis sanctificans hanc ipsam habentes aetaten, 
simul et exemplum illis pietatie effectus et iustitiae dé 
subiectionis. Huic Christi dicto inter caetera iumititr 
mos pueros etiam infantes baptismo tingendi. ‘Quem Ar 
gustini temporibus per omnes ecclesias fuisse ‘receptum, 
hoc ipso satis constat, quod Pelagiani, cum eo argu 
mento ab Augustino atque aliis premerentur, negare id 
ipsum nunquam ausi fuerint. Et (ut de Origene nihil di- 
cam, cui quae adscribuntur quaedam sunt incerti aacto- 
ris, quaedam interpolata) epistola Cypriani ad Fidom, 
qua et Augustinus et Hieronymus utuntur, apertum fer 
cit, an recte baptizarentur infantes ne dubitatum quidem, 
sed an possint baptizari etiam ante octavum diem quos- 
‘dam haesitasse: re autem in Concilio expensa visum ne 
recens quidem natis si offerrentur negandum Baptismum. 
In libro antiquo cui titulus Constitutiones Clemenitis le- 
gimus: Barrilere Òè Oudöv val Ta vijnia, nal Exrolpere av- 
za èy sraudeig kat vovdeoig Oeoù [Baptisate etiam parvu- 
los wvestros, et eos educate in bona disciplina et praecep- 
tis Dei). Quin etiam evyapistay [Coenam Sacram] prae- 
bitam infantibus antiquissimis testimoniis apparet. Cae- 
terum illa sententia, infantes non baptizatos certo sup- 
pliciis aeternis, quanquam levioribus, addici, tam rigide 
defensa ab Augustino, ne ipsi quidem Augustino placue- 
rat antequam cum Pelagio collideretur. Videtur autem 
mihi antiquitus Baptismus infantium multo magis in Á- 
frica quam in Asia aliisve mundi partibus fuisse frequen- 
tatus , et cum maiori quadam necessitatis opinione. Nam 
in Conciliis vetustiorem eius moris mentionem non in- 
venias Councilio Carthaginiensie Tertullianus de aetate 
qua 








CAPUT XIX. 109 


maa baptizandi essent qui Christianae disciplinae a paren- 
Ribus consecrabantur, nihil definitum fuisse suis tempo- 
wibus hoc ipso docet quod dilationem Baptismi tam multis 
xationibus suadet. Jtague, inquit, pro cuiwsque personae, 
eonditione ac dispositione , etiam aetate , cunctatio Bap- 
Eismmi utilior est: praecipue tamen circa parvulos, Quid 
enim necesse est (quod hic in quibusdam codicibus re- 
petitur, si non tam necesse, non video quem commodum 
sensum accipiat) sponsores etiam periculo ingeri, qui et 
bpsi per mortalitatem destituere promissiones suas pos- 
Burt, et proventu malae indolis falli ? Ait quiden Do- 
zairnus : Nolite illos prohibere ad me venire. Veniant 
erge dum adolescunt, veniant dum discunt, dum quo 
weniant docentur (legendum puto dumgque veniunt doce- 
antur). Fiant Christiani quum Christum nosse potuerint „ 
quid festinat innocens aetas ad remissionem peecatorum? 
Sensus est: Veniant ad Christum ut instituantur, non ut 
baptizentur, nisi postquam vim Baptismi intellexerint. 
Nazianzenus agens de iis qui sine Baptismo decedunt, 
exemplum ponit in iis quibus Baptismus non contigit dut 
vyreeorgca (ob infantiam). Atque is ipse Nazianzenus , 
Episcopi cum esset filius, patris sub cura diutissime edu- 
catus , baptizatus non fuit nisi cum ex ephebis exiisset „ 
ut ipse in Vita sua nos docet. Iohannes Antiochenus „ 
dictus postea Chrysostomus, parentibus natus Christia- 
nis, ut verior habet sententia, a Meletio Episcopo in- 
stitutus , baptizatus est post annum primum et vicesimum. 
„Sed imprimis notatu dignus est canon Synodi Neocaesa- 
riensis habitae anno CCCXV, qui sic habet: Ilsqì xvopo- 
eovans, Ore Beï pooribeatar Órore Bauherou® odder yap èv TOUT 
xouvwovei ij Tikvovou TÔ Tikvouivo, Òue TO Enagov iÙiay Tijv 
agoaioeaw Tjd End vj òuohoyig elxvvotar [De muliere prae- 
gnante, ut baptizetur ubi volet: nihil enim puerpera hac 
ia re partui communicat, Nam et huius et illius: quae 
sit voluntas ostendit professio). Utcunque enim aliovor- 
sum trahant Interpretes, apparet, ideo ‘de Baptismo prae- 
gnantium motam quaestionem, quod videretur cum matre 
simul proles baptizari, quae tamen baptizari nou soleret 
nisi super propria voluntate at professione. Et sic in 
Compendio canonum titulo IV explicat Balsamo: Ov 


Òv- 


110 AD MATTHAEL 


Bvvarar poorsobijvar duck To uIKEr: eis ps Heir, gepdd ages 
alpeaur Èyew rijy Opokoylads Toù Geiov Borrtogdtros [Non pe 
test baptisari qula nondum in lucem venit, neque habert 
voluntatem potest professionie faciendae quae in sancto 
Baptismate requiritur). Et Zonaras: To èuBgvor gofsa 
Banrloparos Öve stooaupetodar Öursoeras (Foetus trénc opu 
habebit Baptismate cum eligere poterit agendo). Defwit 
autem Synodus Baptismum ideo recte procedere quia ed 
matrem solam quae de se professionem ederet, non etian 
ad uteram pertineret. Et Graecoram plerique ab omi 
aevo ad hanc diem morem servant differendi parvulorux 
Baptismum donec ipsi fidei suae confessìionem possint ede 
re. Walafredas Strabo De rebus Ecclesiasticis cap. %: 
Notandum deinde primis temporibus illis solurmmodo Bap- 
tismi gratiam dari solitam qui et corporis et mentie in 
tegritate iam ad hoc pervenerant ut scire et intelligere 
possent , quid emolumenti in Baptismo tonseguendum, 
quid confitendum atque credendum , quid postremo rena: 
tis in Christo esset servandum. Caeterum ista sicut be 
bertatem , vetustatem, et corsuetudinis differentiam in 
dicant, ita nihil afferunt eur repudiandus sit Baptismu 
infantinm, quos parerites aut sponsores alit Deo per sanc- 
torurtt preces torisecrandos offerunt, tum voto piae edu- 
cationis : quod praeter caetera Baptismo non itfcorrmmiode 
significatur. Neque obstare debet quod non omnia quee 
itidem per Baptismum significari sgolent in istamm aetatem 
proprie congruant. Nam et poenitentia, quam scimus 
Baptismo desigrnari, maiorem certe in iis qui, cam vitam 
dia intpuram egissent, vitae totius mutandae propositum 
testabantur quam in aliis locum habebat, in Christo ve- 
fo, quem Tohdhnes baptizavit, nullem, qui, ut Tertul 
liahus loquitur, nullius poenitentiae debitor tinctus est. 
Scriptor Quaestionum et Responsionum ad Orthodoxes 
zeegl Boepòv [de infantibus} loquens: 'Abioörrat de vr 
Òi® Toö Barrtiouaros dyaböv zj mlger tÖv mooopegórtor ad” 
za tTö Barrlopart [Per Baptisma bonis — per fi 
dem offerentium eos Baptismati}. 

Täöv yap vowvrwy, falium enim} Eo minus, inquit 
Christus, aetas ista quasi profana spernenda est, quïa 
et adulti qui se in meam dedunt disciplinam debent quasi 

re- 


CAPUT XIX. tid 


vepuerascere , exutis scilicet viliis qute maior actás au- 
pervexit. Supra voluit Christus sectatores suos piteris 
similes fieri, vacuitate rijs pihaoylas [ambitíts). lic vero 
magis respici videtur obediens puerorum docilitas. Ita 
enim ait Lucas: “Os éap un ÖéEnrae vv Badihelar tou Ocoû 
eós seaudloy , oÙ 47 eioéhon eig aùrijv [Quicunque non accen 
perit Regnum Dei sicut puer, non intrabit in illud]. 
Solent comparari puerilia ingenia tabulae rasae, cui fa- 
cile quidvis inscribas. 

15. 'Enubelg aúroig vaz zeigag, cum imposuisset eis ma. 
nus] Ita ut simul more Hebraeo preces pro iis conciperet, 
Hoc enim est eöhoyeiy (benedicere) Marc. 10: 16. Habebat 
quidem Christus potestatem dona couferendi etiam sine 
precibus , sed exemplum nobis praebens plerumque pre- 
ges interponebat. 

16. Eis srgooedBoor , aliquis accedens} Non voprxos [Le- 
gisperitus] ille Lucae memoratus 10: 25, sed &gyuov [prin- 
ceps], id est, unus oppidi sui Senatorum, Luc. 18: 18, 
caeterum acetate iuvenis, infra 20, De hoc dpyóvtoy ge- 
nere accipiendum puto Iohannis illud 12: 42, “Ouwg uéy= 
soe zal zöv doyovtor stodhol rigevaar eig aùroy [Verun- 
tamen et ex principibus multi crediderunt in eum). Ven 
nisse autem hunc non calumniandi animo, ut wouixoy ile 
lum, sed discendi cupidam, ex Marco et Luca apparet. 

Zoorjv aiovror, vitam aeternam}] Qaam Iudaeis' teruiter 
cognitam aperte a Christo praedicari audiebat. Vide quae 
ad Luc. 10: 25 dicentur., 

17. TÚ ue èpeorês mepì Tod dyadoö;s eis èouy Ó dyubog, 
quid me interrogas de bono? unus est bonus) Cum et 
vetustiora et emendatiora exemplaria hanc lectionem prae- 
ferant, quam secutus est non vetus tantum quo nunc 
utimur Latinus Interpres, sed et illi codices quibus usi 
sunt Augustinus, Hieronymus, atque alii, multo est cre- 
dibilins lectionem alteram ex Marco et Luca huc traduce 
tam, quod saepe accidit, quam istam aliunde irrepsisse. 
Antiquitas tamen diversae lectionis vel inde apparet, 
quod apud Origenem (nisi tamen et ibi aliquid assutum 
suspicari libet) utriusque fit mentio; et Syrus ita hic 
habet ut in Marco et Luca est. Sensus eodem recidit. 
Iuvenis iste, qwamvis in Iesu mains homine uihil agnos- 

ce- 


113 AD MATTHAEI 


ceret , sperabat tamen eo monstrante se perventurum ad. 
possessionem eius boni quo vita aeterna paratur, quasi 
ad eam rem monstratore tantum egeret, caetera per se 
confecturus : sicut Philosophi de quibus epistola LII agit 
Augustinus, qui beatam vitam ipsi sibi fabricare volue- 
runt, potiusque patrandam quam impetrandam putaverunt, 
cum eius dator non sit nisi Deus. Hoc animo et Iesum 
bonum Magistrum vocabat, id est, boni monstratorem, 
et de bono ab ipso volebat edoceri. At Iesus occurren 
huic errorìi, simulque modestiae nobis praebens exem- 
plum, ait non esse multos boni fontes, sed unicum, 
Deum scilicet; hoc ipso indicans, non satis esse bonum 
nobis monstrari, nisi Deus mentem illustrans vires no- 
bis suggerat: quo pertinet quod infra sequitur, zraga dé 
Od zuvra Òvvara dse [a Deo omnia Peri possunt] 
Viderunt hoc etiam in Gentibus nonnulli, sed ad quos, 
ut arbitror , aliqua Barbaricae Philosophiae scintilla per- 
vaserat. Plato Menone: Ei òë vör sjueig navrl zö Àoye 
zout xahös Eyryouuér ze zal Èhéyonen, dgern av ei où- 
ze puoet, oüTe Òidaxzov, dAha Belg poiog mapayiyvouéry 
[Quod si nos in omni hoc sermone recte rem exquisivi- 
mus et explicavimus, virbus neque natura erit neque dis- 
ciplina, sed Divinitus adveniet]. Quae ita esse imtelli- 
genda ut non exclndatur opera Magistrorum, neque na- 
turalis ingenii facultas, sed ut Deus et per haec et prae- 
ter haec operari in nobis credatur virtutem, facunde 
ostendit Maximus Tyrius in diatriba: Bi zévyoero zug Gelq 
motoa dyatòs [An quis flat bonue Dei dono], ubi in 
eandem sententiam Homeri utitur testimonio : 

: Où yao dl 

Où oe Oeöv dénnrs yéveodar ve zgapiuer Tee 

J Neque enim, te oredere possim 

Absque Deum fato genitum vitaque potiri.] 
Argumento autem hoc utitur: „dürapxeg Òë óy (zo @eïov} 
xal rélerov wal iayvoov, nara mèv vijv Tehelornsa za dyada 
pPouksrar, vara de zijv aürapscar èyee, wara Òë vijv ioyup 
duvarat® Bovdouevos de Òy zat èyov zal Övvauevog wara ri 
uij ÒÖs O-uêv yap zov où Öidovs, où Bovherar* ò dè Bovdo- 
mevoz où èyov, où Òvvarar® 0 Òë èyor zal Bovoueros ss 
où Òtvaruu; [Cum Deus sit et sibi sufficiens ct perfectuê 

et 








CAPUT XIX | 113 


®6 summe potene, ut perfectus wult bona, ut dufficiens 
sibi habet bona, ut potens efficere potest, Cum igitur 
welit et habeat et possit, cur non det? Nam qui habet 
et non dat, is non vult: qui vult et non habet, non 
potest: qui habet et vult, quomodo nan possit?) Atque 
huc refert etiam adversa ac pericula quae Deus hominibug 
obiiciat, ut in iis se exercendo boni evadant. Hierocles 
in Pythagorica Schola eadem didicit: Ei zag zal èp° sjuin 
atgeors Tür zalör, ada wal adro To ép sui Oegder èyovs 
Ber Tijs rag’ èxelvov ovvepyelag xal Teheusens TÖv giatrön 
srckyroos mov yorjbomer” Èous yag zò miv zeag’ judv onqyòa- 
Coueror nrervouérn gesol soos Aijiy vur xahdv: To Òë zragd 
Geoö ovvrehovgerov yoonyia civact zal znyy vijg dâoeos vn 
&yabör [Etiamsi in nobis est bonorum optio, sed et hana 
äpsam volendi libartatem a Deo habemus, ipsius auxilia 
‘st maxime ad perfesctionem naturae senau praaditae ege- 
mus. Videtur enim noster labor simills manui extensae 
ad bona acceptanda; at id quod a Deo efficitur essa 
exhibitio et fons bonorum datorum). Mox: Oùre 7ao moe 
vop ngodvueiodar Òet Ta vaka ws èp fqvroîs òvra zarnodd. 
gas wal yoois Tof Ocoü* Pruwovolas yerikouer nqòs dnaguyije 
niv Tv vaxöv, dvaxryow Òè zör dyaddv [Neque enim 
tantum studendum est rebus bonis, tanqyam in nobis 
esset reote agere etiam sine Deo, Auxilia egemus ad 
…fugam malorum, nec minus ad bonorum acquisitlanem], 
Seneca: Nulla sine Deo mene bona est, Porphyrius 
gueque scripsit non posse homines redewoïodar [perfici] 
nisi du voy voür zov stargixor [per Mentem paternam), 
Tudaeos saniores idem sensisse vel Philo nos doceat; 
At ròp Órég dgerijs mrôvov pij Euvrij mroooaperp viv Wuyijv , 
EAN dpehein dp Eavrijs, wal Ord gveverneiv , Oohoyadaar 
re ody ijj loyus avvijs oude új Òvvauig mepuroinoe To xador, 
gida zal ó vor èoora yaguoduspog [Debet animi laboram ad 
bonum non sibi addicere, sed a semet abdicare et Deo 
offerre, agnoscenda quod non sua vis ac facultas boe 
num ei peperit, opd is maxime qui etius amorem indidit], 
Idem alibi Deum ex Mosis persona ita alloquitur: Aid 
Öéogar zal roeviduar mgogiodart vijv iceotar dvgog isérou 
zal pelodlov zal uóvov Gegarteverp dEtoüvrtos® obs yap To Pögq 
Òp' éréqov pp ypoogsböuevor aurò Eavrö yrogrona Eger „ oùray 
H wab 


t 


114 AD MATTHAEI 


wab ap Oeavrûs pÖros är pfjva: Bivauo (Propterea oro ac 
precor , accipias preces hominis supplices Deum amantis 
eique soli servire volentis. Sicut enim lux sine alteriu 
indicio index est sui, ita et tu solus es qui temet pouù 
ostendere). Et Allegoriaram secundo: Kal roo òlzar 
Eör zis Wvyijs xevuarwy Ooa noörta | rabe  Ourdue Od 
Ógohoysy [Rectum enim'est animi motuum eos qui primi 
eunt ordine aut potestàte Deo adscribij. Quo magù 
miror esse qui Scriptores Christianos primae illins atque 
ganctissimae velustatis passim traducunt, quasi ab ill 
rò aùreEouoioy (Libertas voluntatis humanae) extollatur in 
Divinae gratiae iniuriam. Longe aliter animatos faisse 
viros sanctissimo8s, quorum partim doctrina partim et 
&anguine stabilita est res Christiana, quanquam a viris 
doctissimis nuper abunde demonstratum est, non possum 
non hic etiam appositis testimoniis, ut mihi quidem vi- 
dentur , apertissimis conspicuum lectoribus facere. Tusti- 
nus Martyr: Oltobs äy sjuês more, 0 rdges , wevonsiras 
dvvnBijvart ér rats yoapaïs Taöra, el un BeÂsuare où Gekte 
gavrog aür& dÀcdouer yaour voö voroar ; (Putatiene vos, 
o viri, potuisse nos haec in Scripturis intelligere nisi 
donum intellivendi accepissemus ex voluntate eius qui sio 
voluit ?] Clemens Alexandrinus Strom. V, OÙ geortos res 
rijs Baiofrov mrrepoörat Te wal dvigarat val èvo TOr Onee 
keriévor aiperae ijj Wuyp, näy TO Boldor dmoribeuiyn zal 
dirodsdoösa rj ovyyevet [Non sine gratia eximia fit volu- 
eris et excitatur et super subiacentia attollitur anima, 
omne id quod ponderosum est deponens et reddens tal 
naturae]: ubi et locum ex Platone adducit quem citavi- 
mus. Origenes adversus Celsum libro VI, dyol ò’ Ocio⸗ 
doyos ox adraoreg eivar TO Aeyouevov (xy TO zaad’ aurd 
d)ndès zal rezixoratop 9) m00s vò wabinfodar dyHoconrlvys 
Wvyijs, Èdv ur zal dvvauis Tis Ocoter dod TH AEyoyu, 
zul yadis Èravdijon zoïs Aeyoulvoug, wal aüry oöx deel èy- 
pivouivg [Dicit autem sermo Divinus non sufficere id 
quod dicitur (etiamsi per se verum sit et Jide dignissi- 
mum) ut in animum humanum penetret, nisi et dicenti 
vis quaedam detur Divinitus, et dictis superfiorescat 
gratia quaedam, quae et ipsa non sine Deo contingat} 
Rursum alibi reqnirit woee rò Aopuov dyador vijp ouunvt- 

ov” 


CA PU y: XX mb 


-@edar Pelar Bivaur [praeter bonum rationale etiam ad- 
$pirantem Dei vim). Chrysostomus Homil, XLIV ad Io- 
hannem Christum sic loquentem facit: Ou to rvyov 7rgäy— 
ma ès: vo migeïoar el3 èuë, dÀÀR ts dvooder dronahupeos 
Bet, zal wuyijg euyvoopovos Öeyouivys vijv drnoxahupey [Non 
vulgaris est res in me credere, sed et revelatione super- 
na opus et ‘anima libenter revelationem suscipiente). Et 
Homilia XLV, Bi ydg zis ègyerwt moos adróy, py, zl 
Bet wijs ABeooz; Ö zal adro ov zo Èp’ sjuiv drager, dÀlà 
gêlhov ëupaiver iuds Boydeias deouévovs [Si quis ad illum 
venit, dicat aliquis, quid opus tractione? Quod et ip- 
sum libertatem in nobis non tollit, sed magis opis noe 
êndigos esse demonstrat). Cum ergo hic dicit Christus, 
unäm tantum esse bonum, nettpe Deum, eo indicat 
Deum esse zò adrocyatoy [ipsum bonum), fontem veri 
boni, dp’ ov näsa Òóois dyadij [unde omne datum bonum), 
ut loquitur Jacobus: nimirum ut iuvenis non alienus a 
virtutis studio sed viribus suis plus aequo confidens eo 
ipso intelligeret bonum illud non interrogando tantum 
disci, sed et precibus posci debere. Caeterum «ig dsw 
. ó dyafos, ut antiqui codices habent, recte Syrus inter- 
pretatur addito Dei nomine. Nam ut alii notarunt, Unus, 
etiam sine alio adiectamento, Deus dici solebat Hebraeis; 
imo et Assyriis. Macrobius: Deo enim quem summum 
maximumque venerantur Adad nomen dederunt: cuius 
hominis interpretatio signìficdt Unus. Philo Byblius: 
EAdoodog Paorheus Gey [Adodus, Rex Deorum)]. Nimirum 
Assyrii dieebant vm, pro quo Mebraci sr. Ita illud 
apud Tobum 14: 4 WW NI (nisi unus] Chaldaeus interpre- 
tátur nisi Deus. Tertullianus Testimonio Animae recitat 
ut vulgi dictum, Deus bonus, sed homo malus. 

- \Bioehbeîp elo vijv Gwoijv, ad vitam progredi] Nimirum ss 
atóvior (aeternam], de qua iuveuis interrogaverat; quod 
infra est eiaeÂ0eip eis vijv Baaudetav voö Oeoö (intrare in 
„Regnum Dei). Caeterum sicut supra diximus égyeodas 
{venire] sumi pro sropeveodar [vadere), ita et eioégyeotas 
hic nom ipsam vitae aeternae consecutionem sed, iter eo 
-directum significat; quomodo et elaëpyeodar Òrd mruhajs lin- 
trare per portam] supra dicitur, 7: 13. Et infra dicun- 
tur Legisperiti oùx eioéqyeodar eis rijp Paardeler Tür ovga- 


H a vay 


A18 AD MATTUAET 


#ös [non intrare in Regnum coelorum}, id est, viam 
veram ad Regnum non insistere, neque alios ut id fe- 
<iant pari. 

Tsjonoov Tas drrodds, serva mandata) Prov. 7: 1,3 
°Eyrodas vocavit more Hebraeorum praecepta Mosis, 
Legem factorum scilicet, non Legem spirits. Vide 
Luc. 1: 6 et apud Paulum aliquoties. In his autem po- 
nit Christas non viam totam sed initium viae. Haec 
enim, nt alibi diximus, erat iustitia Legisperitorum et 
Pharisaeorum: aliam maiorem exigi ad Regnum adipise 
Cendum Christus docuerat. Sed, ut Paulus dicit de Le 
ge fac'orum agens, O vouos maiduyoyos sjuöry yEyover es 
Xeisor [Lex paedagogus noster fuit ad Christum], ita 
Christus ab eo quod minus est incipit. Ite et Baptist 
poenitentiae praeco perfectiori magisterio viam straverat. 

18. Tlotas, quaenam) Ita apud Platonem aliquoties zroï 
pro siya. Nec aliter infra a1: 23, 22: 36, 24: 42, 43, 
Joh. 10: 32, Act. 4: 7 et alibi passim. Apud LXX etiam 
aliquoties, ut 1 Reg. g: 18. Videtur autem ideo hoc 
quaerere iuvenis, quia, cum in Lege Mosis plurima sint 
mandata, in quorum unum aliquod facile sit impingere, 
scire expetit ad quae potissimum attendere debeat. Chris- 
tus autem ad interrogatum respondens ea potissima esse 
dicit mandata quae in officiis mutuis non quae in ritibus 
consisterent. | 

19. “Ayanyaeus zòv mnAyolor oov ds deavróv, diliges 
prosimum tuum sicut te ipse) Cum mandatum hoc du- 
plicem habeat sensum, alterum generalem , qui monsträt 
_acceptissimam esse Deo veram atque sinceram hominum 
inter se dilectionem, quo respectu praeceptum hoc Paulo 
dicitur Legis plenitudo, et Christo praeceptum maximum 
eb eo quod est de Deo colendo; alterum vero strictio- 
rem, quatenns praeceptum illud partem efficiebat Legis 
factorum , id est, ut alibi exposuimus, Legis Hebraicae 
eivilis; posterior sensus huic loco magis convenire vide- 
tur, quia de factis interrogaverat iuvenis: Ti dyabòr 
grousjoo ; [Quid boni faciam?] Quod apertum, ni fallor, 
facit Marcus, qui istis verbis omissis ponit: Mij cèrroge- 
gyanc [Ne fraudem feceris], quo verbo omnia alia ad 
njuara [iniuste facta] complectitur quae proprie non 

| ve- 


CAPUT XIX, . ai. 


veniunt nomine gouyelas, póvov, xhortijs , peviogagrvolas 
Cadulterië, homicidii, furti, falsi testimonii). Ita &dixeiw 
aal drozeoeïy [iniuriam facere et fraudem facere) iunxit 
Paulus 1 Cor. 6: 8, et apud Aristophanem Pluto post 
interrogationem : Mor où xéxdopas; [Non furatus est ?], 
sequitur altera: °AÀÀ odd uyv y drmssigyzas jy opdiva jz 
[Nec ullam fraudem fecisti alteri?) Bene autem Marcus 
una voce expressit quod in Levitico 19 multis vocibus 
legitur : : Où suwopavrijder Exagos TOy nÂnoiop , ox dÖresjoerg 
top srhgotoy, wal oùy derdoeis* où mogevon doho èy TÔ Over 
gov [Non facies calumniam proximo tuo, nec facies ine 
iuriam proximo, non rapies: non ambulabis dolose in 
gente tua). Ita Romani delicta omnia quae proprium 
non habent nomen stellionatis aut doli mali nomine 
complectebantur. Aeque late patet Hebraeum pey, quod 
Lev. 6: a et alibi per drrogegeiy vertunt Graeci, optie 
me illam vocis Hebraeae generalitatem explicante Davie 
de Kimchi libro Radicum ad locum Lev. 19: 13, Eo= 
dem sensu n° ponitur Lev. 25: 14, 17, quod. @Aipep 
LaffWigere] vertunt Graeci. Spectat igitur hoc loco Chrise 
tus. hanc legem quatenus imperat zo xatijzor [officia me- 
dioeria), non qualenus monstrat ro kardodwua [officia in 
summo gradu]. 

‚ 20. Tlayra raüra èpuhabaugy, omnia haec eustodivi} 
. Non falso hoc eum dixisse quod ad exteriorem et civi- 
lem iustittam attinet ex Marco discimus, apud quem Chris- 
‚tus narratur post hanc professionem utpote veram favore 
quodam peculiari iuvenem prosecutas. Nimirum est alis 
quid vivere socialiter, Quod sequitur, èx weorgros mo 
[a iuventute mea] (id est,„ex quo coepit in me usus ras 
tionis), nunc quidem hic et apud Syrum legitur, sed an- 
tiqui libri Latini non habebant: unde suspicari licet ex 
Marco aut Luca adiectum. 

TE Ère zeg} Quid mihi deest ad insistendum iter viv 
tae aeternae ? Nam vsegö. zovrov nihil aliud est Graecis 
quam Aoo mihi deest. Credidit igitur iuvenis iste plus 
aliquid requiri, sed quid id esset ignorabat. N 

‚21. Ei Oédeug zéhecrog eivau, si vis perfectus esse] Os» 
‚tendimus supra ad finem cap. 5 véhecov dici quemvis vere 
Christianum. Nimìrum vox ista ut sliee multae pro di- 

H3 vèr- 


218 AD MATTHAEI 


versitate comparationis, ‘diversas habet significationes, 
Ita quicquid in hac vita est, recte dicitur dredëg [imper- 
fectum sì comparetar ad id qaod in vita altera exspec- 
tamus Et inter ipsos Christianos qui plurimum profece- 
runt réÂesort dicuntur respecta rüy èarroy zroofefizóres 
leurum qui non eousque profecerunt). Aristoteles Mets- 
physicis réderoy esse dicit rem quamque Öray xard zo eidn 
Tijs olzelus doerijs pydëv EAMAelrer [ubi ad virtutis quae ei 
propria est formam nihil deest). Ita videmus optime 
hoe consequi ad id quod iuvenis interrogaverat quid sibi 
deesset. Apud Marcum Christus respondet: “Ey cor vototi, 
id est, Est adhuc quod tibi desit: et deïnde id dixisse 
narratar quod hic sequitur. Lucas : “Eri éy oor Aclzees | _Adhue 
unum tibi deest). Unde liquido apparet rédetor hic did 
eum cui nihil desit quod ad insistendum vitae aeternse 
iter sit necessarium: idque ipsum insequens Christi ad 
Apostolos sermo demonstrat, 
“ HwaÀydop aov tra vᷣrioyavro ‚ «at das meroyoïs . zal Leg 
Bysavoor èy adpard' wal deögo dxodovdes pos. Vende qua 
habes, et da pauperibus; et habebis thesaurum in coelo: 
et veni, sequere me] De perfectione qua Christiani inter 
se comparantur hic non agi ostendimus. Neque vero es 
erfectio in bonorum dilargitione proprie consistit. Imo 
ber: potest ut quis bona sua dilaergiatur'et tamen eam 
quae Christiano neocessaria est dilectionem non habeat, 
Panlo teste 1 Cor. 15 3, quod hie Origenes Thebani cu- 
fusdam exemplo demonstrat. Sed notandam est, morem 
hunc Christa fuisse, ut viam salutis intelligere cupientie 
bus non omnia simul per aversionem proponeret, sed 
vptimo consilio ab ipsia exigeret ut se sectarentur , id est, 
ut se in disciplinam suam traderent, paulatim profectari 
in cognittone pietatis, Vide supra & 23, 9: g. Hoc ergo 
est quod et ab isto iuvene exigitur verbis illis dxohavêe 
poi, quibus addunt Marci codices quidam ? Aoar Tòp gav- 
boy ['Suscipe erucem] ‚ ut intelligeret iuvenis iatam secta- 
fionem non caritutam. suis incommodis, quae tamen fortì 
anima essent 'devoranda. Sumendam hoe modo vocem 
duohavdely apparet ex verbis Petri infra eam vocem re- 
petentis, 27 Christiarti : ortrmea paratìi esse debent ‘saà 
amittere, ubâ Detis id exigit, ut in temporihus vexatae 


Ec- 


id 


CAPUT XIX. - ag 


Ecclesiae. Ideo sicut alios rebus enatis, ita hunc. verbis 
explorat Dominus, an in id paratus sit. Sciebat curam 
servandae augeudaeque rei familiaris hnic iuveni obsti= 
turam quominus animo ac corpore se in Christi discipli- 
pam traderet, ideo eum tentat an hoc a se impedimen- 
tum removere possit, divenditis elargitisque rebus quae 
ipsum a verae sapientiae studio avocabant, id. est, aut 
omnibus quae possidebat, aut certe iis quae usibus ipsius 
supererant , quomodo vox úraggovra sumi videtur et in- 
fra ‘Luc, 1a: 335. Narratur Anacreon talenta quinque a 
Polycrate sibi donata reddidisse, eisroop., où ziuäatar wura 
zijs èn’ aùroïs poovridos [dicens, nan ‚tanti sibè esse ub 
eorum curam suscipere vellet). Narrantur alii in mare 
pecuniam proiecisse, cum dicto: Peregs, na me perdas. 
Tanti illis videbátur amovere recte sapiendì moras. Et 
huic quidem fini sufecerit quovis modo se exonerare 
sarcinis. . Sed Christus, ut quod bonum est quam optime 
fiat, suadet simul dari bona pauperibus; quia ea ratione 
non tantum se paraturus esset disciplinae, sed opus edt- 
taurus Deo gratum atque acceptum, quod Haaugoù nomine 
‚appellari vidimus ad cap. 6. In Enangelio zazd Eßoecious 
[secundum Hebraeos] ut alia quaedam ita lraec quoque 
sreguxomj [sectio] erat interpolata in hunc modum:. Dizié 
‚ad eum alter divitum, Magister, quid bonum faciens 
vivam? , Dizit ei, Homo, Leges et Prophetas fac. Re- 
epondit ad eum, Feci. Dixit ei, Wade » #ande omnia 
quae possides, et divide pauperibus, et veni, sequere 


.me., Coepit autem dives scalpere caput suum; et non 


placuit ei. Et dizit ad eum Dominus ‚ Quomodo dicie 
„Legem feci et Prophetas : 2 quum scriptum sit in Lege, 

‚Diligee proximum tuum sicut te ipsum; et ecce — 
Jratres tui ſilii Abrahae amicti sunt stercore, morientes 
prae famp, et domus tua plena est bonis multis., et non 
egreditur omnino aliquid ex ea ad eos. Et conversus 
dixit Simons discipulo suo sedenti apud. se ‚Simon felt 
Toannae, „Facilius est camelum intrare per foramen acúg 
quam divitem in Regnum coelorum. Nimirum haec. idep 
„mntsvit: Ebion, quia Christum nec Dei Filium. ‚nec, vot 
Aoblrny [leg egis. conditorem] sed nudum interpretem le- 
gis per Mosem datae agnoscebat.. Sicut contra Marecion 


H 4 k apud 


ge AD MATTHAËt 


apud Luc. 20: 25, delevit vocem aùòrsop faeternax] ; 
he ullam Iudaeis vitae aeternae cognitionem ante Christi 
tempora fuisse fateri cogereturs, Ita Ì 
Dum vitant stultl vitia, in contraria currunt. 

Quae inter quomodo medium veritas teneat videre est ad 
caput quintum. Quod si iuvenis iste Christi secutus con 
silium ipsi se formandum tradidisset, didicisset illo Ma: 
gistro quid esset rò zéderor toö vopov [perfectio Legis), 
didicisset simul non a factis suis sed a Deì misericordis 
pendere. Hieronymus de hoc iuvene: Qui omnia se fecis- 
ve dicebat in primo certamine divitias vincere non potuit. 

an ‘Hv ydg Èyov wrijuara zoda, habebat. enim mul 
tas fatùultates) Nimirum 
Crestentom sequitur cura pecuniam, 

83. Avorodoog, difficile] Quod hic dixit ÖvoxoÂór infra 
vocatur dòvvaroy [guöd fleri non potest], 26. Solent ni- 
mitum ísta promiscue usurpari in rebus istius generis, 
Sic et Plato: "Ayatdy Övra Örapeoórrws zal niovoror eivds 
Örapepovtug dÖvvarovr [Fieri nequit, ut quis sit eximie 
divet et eximte bonus]. Eandem autem sententiam di 
versis suúbinde verbis repeterns Christus, ut hic et magis 
etiam apud Marcum apparet, vult id quod dicit nobis 
esse certissimum, scilicet opes plernmque esse malorum 
irritamenta aut certe bonorum impedinienta. Causa est, 
qguia plerumque ‘hi qui divites sunt solent ‘divitiis suïs 
confidere et quasi ín illis ponere summam boni, ut Mar- 
vuús indicat, Adde Psalm. 49: 9 et 52: g. Ideo monen- 
tur opulenti a Paulo uy gAmexévar ènì nhovrov dÖydórges, 
dÂN dp 8 Oed rò Lövrr [non sperare tn incerto disitia- 
run; sed in Deo vivo}, 1 ad Tim. 6: 17, id est, Mij 710 
peveddar rid Yovoiov [non sectart aurúm], ut loquitur 
Scriptor Eecl, 31: 8, Nam jsta srheovelia [habendt cupi 
ditat] optimo inre eiöwAohargela [idololatria] dicitur “Col 
3: 5. Quam veterem Hebraeorum pywuyy [sententiam] a 
‘Paulo usurpatam ita extulit.idem ille Ecclesiastici Scrip- 
tor: Xpvoloy Evdor stpooróuparos er voïg Hvordbovorr adrö 
[Lignum offenstonts est aurum sacrificantibus ipsi]: ubi 
Svhoy mgooxduparos, [lignitm offensionis] est etdohov [ido- 
tum), Huius eidtvAolargelag vivam efligiem videre est an 
pud Poetas. Petronius: — 

Clau- 


CAPUT XIX … 121 


— Clausum possidet arca Iovem. 
Menander: 

‘O uèv 'Eriyaouos vous eous elvar Aéyer 

“Hélov , dyéuovs, zijv » Oog, Tüe , dségas * 

'Eyo ò° oékapfov gonoipovs eivac Geovs 

T° doyverovy ijuiv wal zò ygvator pòvoy * 

Zdovodueros Tovvovs yap eis Tjv oìxtar, 

Eölau vl Bovder, navra oo yevspgerar. 

[Epicharmus istuvs praedicat nobis Deos, | 

Aquam, Ignem, Solem, Spiritum, Stellas, Humum / 

Ego vero Deos opiferos atque praestites 

Aurum atque argentum nobis esse intelligo:. 

His dedicassig rite si tuam domum, 

Optato quodvis, praemium optatum feres.] 
Vide quae diximus sregl nhovsov drdenys [de divitlaruin 
deceptione) ad cap.-13 et quae ad cap. 5 et 6. Et adde 
Lactantii illud libro VII. Zo fit ut pauperes et humiles 
Deo credant facilius qui sunt expediti, quam divites qui 
sunt impedimentis. plurimis implicati, imo vero. catenati 
et compediti serviunt ad nutum dominae cupiditatis, 
guae illos inextricabilibus vinculis irretivit: nec poesunt 
dn coelum adspicere , quoniam mens eorum in humum 
prona terraeque defixa est. Virtutis autem via non ca- 
pit magna onera portantes. Tractat eandem sententiam 
Rabbi Israel libro de Anima cap. 35. 

a. Moxormoreoor Èet xduyhor Öiek zoviijuaros upidos 
deelOei, facilius est camelum per foramen acus transire] 
Graecì quidam, ut et Theophylactus notat, ad.fdnem 
nauticum haec traxerunt, sed perperam, ignorantia adagii 
inter ‘Hebraeos-. et: Árabas usitatí, ‚non minus de ele- 
pe quam de camelo, Simile est illnd. Latini veterid: 

‚ Citius loousta pepererit Lucam-bovem. 5 
In talibus autem, adagijs nihil necesse est, exactarn. ine 
ter ‘partes collatas comparationem institui „cum soleant 
ornari öregfBodaig [tuperiectionibus). Tale ‘est. et illud 
Ter, 13: 23. Imo totum hoc ‘proverbium, mutata: ‘cúriedt 
voce in elephantem, est apud R. Iacobum in Caphthor. 
— 25. Tig àoe Övvarar awdjvar, guinam ergo poterit 
stervari}. Movit Apostolos quod viderent. etiam ‘eos qui 
divites gon essent tangì tamen divitierum eupiditate ; 
Hs ſor- 


de 


122 AD MATTHAEI 


forte et ex rationis similitudine crediderunt alia qnoquo 
esse sì non divitiis paria, saltem proxima ad obstrueù- 
dam viam quae in coelam duceret, 

26. Tapa dy@poroius voüro edvraror dc: , ab — 
hoc fieri nequit] Non est. hamanae opis tam tenaci vine 
cula abrumpere. - - 

Ilaga Òë Oep nayva : — ier, a Deo autem om- 
nia fieri possunt] Trita inter-Hebraeos sententia, ex loco 
Gen. 18: 14 et ler. 3a: 17 et lob. 42: 1. Verba LXX 
Interpretum- in - Genesi expressit Lucas: Oùx. dòvrargoe 
maga Tj Oe zer jaa [Nulla res a Deo non fieri-potest], 
37. Similia invenire eat et apud Graecos. Linus: 

‘Pada navra Oed sriderar, wal yyvuzoy oùdir. 

[Quiidvie nempa Deo facile: est , — eum. nil) 
——— Homerum aliquoties: | 

Oeol. dé ve navva ares 
J Poesunt omnia — 
Tpicharmus: 


Odsér xpevyer TÔ Bor roũro —ERXX&& de dæi. 

Aútos to dury dzonzys* dÎvrart Ö ovdir Oe. 
[Res nulla est Deum quae lateat : scire quod, te convenst. 
Jste est noster — tum Deus nil non potest 


-Callmachus : 





Et Ocov — — 

ob Ör: wal blau Öalzoy: nây dvvaror. — 

‘fm Si Deus est tibi notus, 

— — etiam noris omnia paste: sien. 
Sophocles: —— F 
—— uév T-äy nêv:Ocod zeyvoonévovs 

(Operanti nihil est quod nequit ſtori Deo] :- 
Pythagorae dictum test apud: Tamblichum, ovx- ciden zé 
pév Övvard Tö Oe, ve BE dÄuvara „ Woreo oìedBart Tou 
Sopibouisovs , dÂÀR: norra dvvara [non esse Deo alia: pos- 
\eibilia , alia impossibilia, ut cavillatores quidam aiunt, 
sel possibilia omnia}: De eodem Pythagora Chatcidius 
sad Timaeum: Solius. Dei hano essò wirtutom ad poten- 
tiam qsserere ut quod natura efficere nequeat, Deus fa- 
cile possit, ut qui sit omni wirtute. potentior atque prae- 
stantior,-et a quo natura ipsa vires mutuetur. Ovidt est: 

—— Paoile est omni posse Deo, … ei … 


Hoc 





- CAPUT XIX. 243 


Hoc autem effatum, sicat alibi generaliter aptatar ad om- 
nia ea quae ullo modo potsunt habere zo eisas , hoc est, 
aut in semetipsis aut in Dei natura non habent rò dye 
patuxor [repugnantiam]), ita hic proprie ad ea refertur 
quae aut pars sunt aat adminicula pietatis , quomodo et 
Paulas dixit: Iapra ioyuw èr rv dvÖvvauoörri ue Noud 
[Omnia possum per eum, quê me sustentat , Christum}. 
Ita potest Deus humiliter invocatus gratiae suae afflata 
praestare divites immunes a divitiaram contagio, ut sint 
Eyovveo vis un Èyovveg, wal goouevor co mij Karujoduere 
[Aabentes tanquam non habentes, utentes tanquam non 
penitus utentes}, 1 Cor. 7: 29—31.: Quod non tantum 
his econtingit qui semel universim bona sua dilargiantuw 
egentibus , sed et kis qui ————— id ſaciunt, dimense 
suo frugaliter contenti. 

27 "Apjrager. navra, val Prodovdsjoauiy oo: , reliqui- 
mus. omnia , teque secuti eumus] Duo quae Christus a iu- 
vene exegerat, Petrus a se sociisque suis ait praestita; 
vere, quanguam , ut quidam putant, iactantius paulo. 
Tertium non addit, de bonis venditis donatisquc paupe- 
xvibus, quia neque hoc ab illis exegerat Christus, neque 
conveniebat eorum tenuitati, Quaid enim venderent? ca- 
samne ? at ea uxores, liberos , forte et parentes ac fra= 
tres receptabat. Navicula, qua piscari solebant, illorum 
propria an communis cum altis fuerit perincertum est, 
Praedia et. reliquum vitae yooijygua (instrumentum)] non 
habebant. Qaare cum et curam rerum suarum et artem, 
cums fructu se ac familiam austentare solebant, reliquis- 
sent ut Christum sectarentur, fecerant non minus quam 
faeturus erat iuvenis si bona mon necessaria vendidisset. 
Hac fidncia interrogat. Petrus ecquid praemii sit fatarum, 
Poterat eum Christas ‘retundere ‘dicendo: Quod fecistis 
vohis fecistis, non nrihi, ut verba: a, me acciperetis vitae 
aeternae: ‘non ‘est quod mihi aut Batri rmputetis. Sed 
pre.sua bonitate.spem illorum fovet, aitque non ‘caritu- 
ram peculiart honoris. ——— ietam qualiscunque iactu- 
rae tolorantiam. Rn, 

28. ‘Ey sj aechhuryemeoin Rectius: sad sequens: comma 
referuntar hae voces.. TIadiyyeseoiag antem, id est, mnn 
sive. novi seculi; ut Syrus loquitui ,.röve. indicari hic 

pu- 


124 | AD MATTHAEI 


puto îpsum Messiae Regnum inchoandam post resurrec- 
tionem Christi, de quo agens Paulas, inquit , ’4dou yéyove 
sara Ta myra [ẽBooe facta sunt omnia nova}, 2 Cor. 
6: 17. Et alibi diximus Iudaeis quoque id tempus secu- 
dum futurum appellari. Nam et quod sequitar: “Oray zea- 
Alon ô viog Toö dyPpoorsou énl Ogvovu dóEnys aùroö [Cum se- 
derit Filius hominis in sede maiestatis suae], plerumgue 
et proprie eo refertur, ut collatis locis manifestum est. 


Appellationem autem geniturae hoc sensu receptam faisse . 


apud Iudaeos etiam Josephus nos doeet, qui secundo ad- 
versus Appionem ita loquitur: “Ors voîg tous vouous dsagv- 
AaBuort, «av et Òlor Oygoneuw Öndp aúròy npobvuos droda- 
woüor, EOoner o Otos péveodar ve maden val Bioy peis 
AaB è zrepergorrijs (lie qui Dei servaverint leges , et pro 
eis si opus sit mori libenter mortem susceperint „dat Deus 
iterum nasci et vitam accipere meliorem ex intervallo). 
Philo in hunc sensum ipsam etiam vocem usurpat. bro 
de Caino: IIoôey ner 1 Wuyijs mroö Òd ywgsoes , móaor dé 
yoòvov sjuïv òmodlauros ègas zis dE dou snjv ovotar Èyeomw 
Einreîp; zróre Òl zal nryoaueda aUTIjv3 noo yevéoeog ; dll 
où örjoyouey* mer TÔ Gavaroy; dÂÀ ou doopeba ot mre 
Goudroy ouyxptroe zroïor* dÀÀ eig sraduyyeveolar Ogujooner, 
of mert dowgaroy dovyspiroe (Unde venit: anima ? que 
ibit? quamdiu nobis adhaerebit?. Possumusne dicere 
qualis sit substantia? quando eam acceperimus? an pri- 
vusquam oriremur? at non eramus: án post mortem? at 
non erimus quales sumus ex corporibus. componiti, sed 


dncompositi cum tncorporeig ad. novam rativitatem pradi- - 


bimus). Ita enim locum illam legendum censeo qui cor- 
rupte legitur. Ecclesiae Galliae in epistola ad. Asiatieas 
Ecclesias cum narrassent martyrum cineres in Rhodanum 
coniectas , addunt: Kel zaür’ èmroarrov ws Övvanerór vink 
oat Tov Oor, zal dpeléadar adrüp tijv Traduyyeveniar „Ter, 
as Eheyov éneivor #: undd ÈAmida oydour dvagcaems [Et haes 
fecerunt tanquam Deum vincere possent, et aufarre a 
-mortuis nativitatem. novam, ut ne spem quidemn „ sicut 
illi loguebantur , haberent resurrectionis).- Secundam ge- 
nerationem pro resuscitatione dixit et.Irenaeus, - 

_… Kabiecöde wal due ènt Ooodeza Ggovous, xotvorze va 


Öedderee pulas voö 'Lovunyd, ocdebitis et vos in aedihus 


duo- 


CAPUT XIX. 125 


dusodecim, indloantes duodecim Tribus Teraeliticas) Pros 
ximum mihi Regi honorem occupabitis: xoives hic tan- 
tum valet quantum praeesse, metamerus; (per trala- 
tionem]) , quia plerumque Praesides iuri dicundo vacant. 
Unde np Hebraeis praafectura dicta est. Sumta est 
tralatio a veteri stata Regni Israelitici, in quo of pvhagyas 
PTribuum principes] proxime ad Regiam maiestatem ac- 
cedebant, et in-publicis coetihus iuxta eius solium sede- 
bant in sellis curulibus. Alibi quoque Christus eadem 
tralatione utitar Luc. 22: 29, ubi et alterum additur 5 
assessuros ìpsos mensae Regiae , quod esse solebat maxi- 
morum procerum. Quanquam autem ob duplam losephi 
Hberdm portionem factae erant Tribus tredecim, solent 
tamen plerumque nominari duodecim, Act. 26: 7, Tac. 1: 1, 
quia Levitica nullas habebat sedes seorsim, ac proinde 
nec proprium megdaegn (regionis Praat Quod au- 
tem @porwy nomine hic vocantur sellae, ut dixi, curules 
inxta Regis solium-positae, idem et in ——— inve- 
nire est. 

29. H yvuraiuxc, aut uxorem] Non de divortio hio 
agitur, sed de posthabenda pietatis negotio uxore non 
minus quam caeteris affectibus, quod et wioeïy [odisse] 
dicitur apud Luc. 14: 26. 

‚ ‘Exarovranhasiova Aajperas, centuplum aocipiet] tyvvd en n 
ut 2 Sam. 24: 3, 1 Paral. 21: 3. In hoc ipso seculo, 
ut sequentis membri oppositio evincit, et clare exprimit 
Marcus. Salvianus: Quanto magis religiosi et sancti 
viri miseri non putandi sunt qui et praesentis fidei ob- 
dectamenta capiunt et beatitudinis futurae praemia con 
sequsntur ? Marcus iìinsuper rerum vocabulis repetitis 
futurum ait, ut recipiant domos, agros, parentes, lie 
beros , fratres , sorores , attamen cum aerumnis. Quod 
Origenes, Scriptor Responsionum ad Orthodoxos ad quaes- 
tionem CX, Theophylactus hoe loco, recte, me iudice , 
änterpretantar , dicentes futurum ut Christianis taliam 
jacturam. passis alii Christiani sìnt vice istarum necessie 
tudinnm, utqae ex aliorum praediis tantum percipiant 
quantum ipsorum moderatis desideriis sufficiat, multoque 
maiorem voluptatem hauriant ex ista fraterna caritate 
guam kit ex eontractis oflensis aut tolerato reryum 

’ dis- 


{26 AD MATTHAEI 


dispendio, Cuius rei Inculentum habemus exeniplam iu 
Panlo Apostolo, cuius ignominia honore., contemtûs no- 
bilitate , dolor gaudio, paupertas rerum abundantia miris 
vicibus: pensabantar; ut videre est:a Cor. 6: 8, g, 10. 
Servient illustrando huic loco Philonea illa libro de 
Sacrilicantibus: Al tu srpoyóvoer dp’ oluarog avrar derd. 
pevar Ouyyéverar, woel al wat driyautas Jrwar Àkas óuoi0- 
scörtovs airias olmerörgres , drrodierrlodosar , el ur 7rpÔs 0 
aùro zvéhoz drzelgovvete , zv Toù Ocoö zensjv , i} reckong Eveorr 
ais evvolag älvros Beopös d5sw* dyrulgporrar yap od zosoöru 
oeuvorioag wal iepornoeregdoag (Cognativnes istae quae per 
communem a progenitoribus sanguinem nobis nectuntur, 
et affinitates et ex aliis causis ortae necessitudines, ab- 
siciantur si non ad idem nos ducunt quo tendimus, id 
est, ad Dei honorem, quod vinculum est indiesolubile 
arctissimae benevolentiae. Accipient autem qui tales sunt 
pro amissis alias cognationes honestiores et sanctiores). 
Similem sensum habet idem Philo libro De vita Contem. 
plativa, et libro de Praemiis, Falli autem Irenaeum (is 
enim est quem nomine-suppresso reprehendit Hieronymus) 
eum hoc quoque testimorio probare nititur terrenam fe- 
lieitatem anticipatae resurrectionis, ex Marci verbis a- 
pertum mihi videtur. Is enim ait, êy T$ sacd rourw [in 
sómpore hoc], quod continuum neque interruptum vitae 
huius cursum significat. De ipsis autem Mille annis alibi 
dicendum erit. 

Kal Goorjv atoovrop- xÂnoovousjdet ‚ et vitam acternam pos 
sidebit) Quod olim in Levitis erat adumbratum, de qui- 
bus pulchre Plilo: Oörot xaradeholnaort zésva, yoves, 
@delpovs, Ta oinerdrara wal plârara, Ty dvrl uyroũ zoe 
ËAavatov «xhijoov eVowovrat [Hi deseruere liberos , paren-. 
tes, fratres, res et proximas et carissimas, uê pro mor 
tali possessione immortalem adipiscerentur). 

30, IIoörot Èoyarot, zal èoyaros moörot, primi novissi- 
mi, et novissimi primi} Transgressio est. ad sequentem 
tractationem , qua Christus fnturum indicat ut Gentiles 
Judaeis federis secum initi antiquitate superbientibus, 
atque inter Iudaeos hi qui ob prioris vitae peccata erant 
conteutissimi , aliis poenitentiae remedinm contemnenti- 
bas, aequissimo Dei indicio praeferantur. Solet autem 

Chris- 


„GCAPUT XIX. va 


Christus eventus ‘tales obsourius indicare, ut alibi notas 
imuss Ideo quae sequitur fabella non habet claram 
dvranbdear [redditionem], sed eins loco praugy (sentane 
tiart} tritam usu communi, quae et inchoat et claudit 
herrationem.  Eadem ypouy huic quem dico sensni ap+ 
tata invenitur Luc; 13: 28, 29, 3o, cum quo loco con+ 
ferendam quod supra est 8: 11, 12 et infra 21: 31, 32) 
tum vero Luc. 7: 29, 30. 


L . 


CAPUT XX. 


le H Baoudela Tür odeavör νROunao, Regnum coelorum 
hkomini] Id est, Similiter se habet aaquitas Divinae dis. 
pensationie circa Regnum coeleste, ac sì quis paterfas 
milias éziret, et quae sequuntar. 
-: Bis vòy durehöva aùroö, in vineam suam} Eis est pro 
5 Hebraeo. Syrus nao’, id est, in usum vineae suae.: 
a. “Ex Önvaolov tv sjutoav, ex denario ——— De 
narius diurnum stipendium Tacito. 
"3 'Ev zij dyoof, in foro] In foro plerumque versa- 
bantur homines otio dediti, quos ayogdtovs vocat Lucas 
Act. 17: 55 forenses, Cicero saepe; Festus , ordinarios 
Plautus atque alii, ecurras ; Romani etiam, subrostranos. 
Ammonias : “Arògaos dav mrooragoËvróros, opuolver TOP 
srovngov, zov dy dyooë rtetoauuivor [('Ayopuroz si scribatur 
eum accventu in antepenultima significat hominem malum, 
in Joro educatum). 
- Ae 0 vj leer} Quod aequum erit, ut recte trans- 
fert Syrus: quae verba et infra comm. 7 repetunt nune 
libri Graeci, quos Syrus sequitur: at olim subintellis 
gebintur, ut ex priscis Latinis exemplaribus apparet. 
Aixcaov, ut saepe MW, aequum hic siguificat, ut et Phil. 
1: 7, Col 4: 1, 2 Petr. 1: 13. Solemus duobus modis 
operam aliquorum conducere, aut praestituta mercede ; 
aut indefinita promissione eius quod aequum est, unde 
non locati et conducti, sed praescriptis verbis actionem 
nasci aiunt Turisconsulti. Quanquam autem nihil necesse 
est singulas fabellae partes referri ad dprarnòdosoy [red- 
ditionem), tamen : non frustra videtur duplicis conductio- 

nis 


128 AD MATTHAEI 


nis fieri mentio: quia sub dispensatione Federis Sânaitic 
obedientiae merces proposita erat certa, definita ac sen 
sibus obvia, beata scilicet terrae Chananaecae possessio, 
vita longaeva, et quae alia Lex proponit;, at sub dispen- 
satione Novi Federis Sionaei spes obedientium pasita est 
non in rebus conspicuis , sed in bonitate Divina, a qu 
Confidimus nos impetraturos ea quae nee oculus vidit 
nec auris audivit. 

6. Teol dl zijv Evdenarnv doav, circa undecimam vero 
Joram) Sero admodum. Deiotaro in multa senectate ur 
bem condenti dictum est: N Baoshed, dodezarns dpag oine- 
doueiy koyn [O Rex, hora duodecima aedificare incipis} 
Narrat Plutarchus Crassi Vita, et Appianus Parthico. 

8. ‘'Emurooro aüroö] Vox haec Dawa etiam ad Hebracos 
pervenerat. Idem olxoxuo: alibi, Latine diepensator. 

"Anò zv ésyarup Eos zv npotwor, a ‘novissimie usque 
ad primos] Id est, nulla ordinis inter ipsos habita ratio- 
ne, sed ita ut nemo praetermittatur. Alioqui dicehdam 
faerat , dro röv mowroy Eos Tür doyarov* quomodo apud 
Iohannem est 8: g, dro vöv ngeogvregwov dos Tv êsyeres 
[a Senioribus ad ultimos). Sed cum zequalitas denota- 
tur solet inverti locatio, ut dro wexpoö és weyadov [a mi- 
nimo usque ad kandi. Act. 8: 10. 

g. Ehϧov dvd, singulos denarios) Sic vacem kaas 
sensu distributivo usarpant Medici, Hebraei W'® dicunt. 

11. ’Eyòyyvbov) Ita vocem jp vertunt LXX, ut Exod. 
17: 3, Nam. 14: 2, 28 et alibi. Latine obloqug non 
male verteris. | 

12. 'Eroiysav) Ex Hebraismo non ex Latinitate inter 
. pretandus locus, Optime Syrus may id est, opus feoe- 
rant , quomodo Terentius loquitur, Nam Hebraei ita et 
MOV el 973 usurpant. Vide Exod. 5: g, collato loco Lev, 
23: 7. Se et Exod, 20: 9, 10, Imo, ut pridem nota- 
tum est, exstat similis aivos [fabula] apud Hebraeos, 
et in eo idem loquendi genus, 

13. ‘Eraipe, amice) Est et apud Hippocratem et alios 
hace compellatio leviter noties accommodata: eadem in- 
fra 22: 12, Hebraeis y\ sic ponitur. Latini dicerent 
bone vir, aat mé homo. EO 

14. Ofdw dè, solo autem] In omnì hac narretione 

ad- 


CAPUT XX, 349 
admirande est Orrorurmaus (subieotio sub adspectum). Nam 
hoc modo reïicere solemus impartunos responsatores, Jtg 
volo, Îta mihi videtur. Vide et infra 15, 

Qs zal oor, sicut et tibi} Male cohaerere hoo vidotur 
cum eo quod sequitur infra 16, et quidem connectente 
particula oörws [sic]. Hic enim aequalitas videtur desig- 
nari, ibi inaequalitas; tantoque magis sì ohservemug 
idem illad quod infra est dripornua [acclamatum] apud 
Lucam referri ad Iudaeos exclusos a Regno, alienigenas 
autem admissos. Video multig modis huno nodum splvi, 
Mihi nihil occurrit probabiljas quam Ösyvagiav [denarii] 
similitudinem referre ad qualemcunque dyranròdoa» [re- 
&rihutionem] bene aut male, aaps, (oarnaliter]- sive 
oevevuarend) (spiritualiter] navatae aperae, Nam et uig- 
Garodooiay [mercedie retributionem) simili modo usurpat 
ad Hebraeos Scriptor 3: 2, Adde Apocal, aa: 12, Et in 
hoc quidem aequitas Divina, in eo autem summa et bee 
nignitas et libertas apparent, quod Deus ad ignorantiae 
tempora connivens pridem edoctos serius edoctis adaequat, 
Neque aliter hune loeum interpretatus est Basilius, Vide 
„et quae diximus supra ad vocem dixaror, 

15. H ods Best mor mror„oar Ö Géhoy èvp zolo duots 3 
„Mikine non licet quod volo faoere de rebus meis?] Iam 
dixi ita reiici solere importunos. Neque ideo cogitandum 
est nihil aliud dici posse pro Divina dispensatigne quam 
Hlad Sto volo, sic lubeo, cum hujus ipsius' dispensationig 
eausae glihi saepius reddantur tales quae Divingm gapien+ 
Kam maxime deceant, Sed ig mos est Deo: humiliter 
ae venerantibus exactas saepe reddit consiljprum suorum 
rationes, ut Gen. 18, eontumacibus iure imperii gilentium 
indicit; quasi Rex crassis homintbus de lege gequissimg 
gquerentibus diceret: Vobisne ego consilioram meorum 
rationem reddam ? 

Ei à dpBadpos oov rrovnoos gauw, an oeulos tuus nes 
gieam est] El non est hic causalp sed percunctativum , 
quomodo Syrus et Latinus reddiderant, ut supra 12: 19, 
'OpDaludg rrovigos Hebraels proprie est yuoaxrig [notatio] 
invidi;: quomodo et Paoxavar dptaluöy (oenlum invis 
dum | dicunt Graecij unde Latinormun fascinus, cuiug 
yís esse jn oculie credita, - Hinc ad avyarum 4raduel- 

II. Ì or: 


ade AB MATTHAEI 


saepit, ut Prov. 23: 6, quia avarus et sibi et aliis reì 
guae usum invidet, Itaque avari oculus ut sroysgos ita 
et ploregos (invidus] dicitur sensu eodem Tob. 4: 7 et ' 
26, Mij plorpourw oov Ó Opbadpos dy sd zoscin èhenpe 
guryy [Ne invideat oculus tuus cum facis eleemosynam). 
Eccles. 14: 10, ‘Opdaduos srornpos pôovegds dr dgrij 
[Oculus malignus invidet de pane). Videnda et que: 
$bidem antecedunt. Latini quoque cum invidnm depir- 
gunt dolere ei oculos dicunt ex alienis commodis, Apud 
Libanium est: @@óvov yadenòs òpdahuis [Invidiae ma- 
dus oculus). 

36. Olrws, sic) Quandoguidem non respiciet Deus ad 
Maioram virtutes et exteriorem iustitiam, cui. Iudaei so- 
lent confidere, sed ad obedientiam fideì quae mon in- 
fructuosa , quantamvis sera, sì seria. 

Ioddol zag eiart nÂyrol, òAiyor de Euhenrol, multi enim 
eunt vocati, pauci vero electi} Sicut verba xadeip et ds- 
Myeiy varios accipiunt significatus, ita et nomina haec 
verbalia, ad participiorum passivorum naturam proxime 
accedenlia, nisi quod manentem qualitatem potius quam 
ectum transeuntem notant. Sicut ó weyoiouévoc est is qui 
quoguomodo unctus est, Xgigog autem qui ex unctione ist 
retinet. Sed id discrimen non semper observatnr. Nam 
infra cap. 22 idem dicuntur promiscue sexdguêéro: et 
slysol, qui scilicet ad nuptias erant invitati, tam qui 
yenerant quam qui non venerant. Quia vero verba quo- 
que ipsa interdum ita usurpantur ut actioni prapositam 
effectum includant, ideo multis in locis «Àyròos honoris 
est nomen, ut Rom. 1: 6, 12 Cor. 1: 1, 2, 24, Tud. 1, 
sicut et Hebraeis Wm WP of «Âyrol aut, ut LXX ver- 
tunt, ol ouyadyroì zis Bovijs [conscripti curiae]. Atque 
boc sensa cum de Christianis sermo est pro eodem in- 
terdum usurpantur. Caeterum hic apparet sdyrêy quam 
&udénrwop vocem latius patere, ut infra quoque cap. 22, 
ubi haec zvoug [sententia] totidem verbis repetitur. 
‘Exhexròv etiam Graeci Scriptores exponunt zo èxxgsrop , 
so dbalgerov, quod in re quaque eximium est, sive pro- 
pria qualitate, sive etiam aliofum aestimatione. Hel- 
lenistae, quos passim sequuntur Scriptores Novi Fede- 
pis, itá zolent interpretari Hebraeum WJ sive VAS: in- 
ter- 


hd 


NN: 


terdum et vòces alias, ut ecce Ps. 141: 4, OVEPIS cur” 
deliciis earum, LXX vertunt perd vv dederröv- adrod, 
et Es. 28: 16 ma jat AiBoy srodvrehij, dxdenròy [Lapin 
dem multi pretii, electum], Petrus autem Albovu èxdexs 
zòv, èvriuoy [lapidem electum, pretioeum] 1 cap‚ a} 
4,6. Rursum LXX’, ubi est in Hebraeo m3 de Saule 
1 Sam. g: a, transtulerunt edueyéôns (magnus). Sic et 
Salvianus dixit afferre se testimonia Paganorum eleaton 
rum atque sapientum. Et haec quidem propriam potissin 
mum rei qualitatem notant, Ad aestiinationem illad: pere 
tinet quod Es, 42: 1, ubi in Hebraeo "Yn, apud LXX 
êxhentós gov, -nostri Scriptores, ut ante vidimus, posuee 
runt dyaryróg [dileotus), Quomodo et Justinus in epis- 


‘tola ad Diognetum refutans Iudaeos, qui patent zj» 


AMticooty vijs oaoxos pagvvoror êrdoyijg (mutilationem oarnis 
signum electionis), vocem eam interpretatar 3 duct roũro 
dBaugêros Jyannulvovs (tanquam ob id oximie dileotos], 
Sicut autem Divina dilectio suos habet gradus, ita et 
Exhexvöp titulus modo laxius modo strictius sumitur, 
Nam modo êsdesvol vocantur universe omnes Israelitae „ 
ut populus Dei peculiaris, viol ‘Zaxoog êrdexvol auraö [flik 
Jacobi electi eius], Ps. 105: 6, Ita vox haec sumitur 
Ps, 106: 5 et 83: 13, et libro Eeccl, 46: 2, Alibi ita 
vocantur non quivis de populo, sed aut qui rohore prage 
stabant, 2 Sam. 6: 1, ant sanctitate ac munere, ut Moe 
ses, Ps, 106: ‘23, Saul, 2 Sam. a1: 6, David, Pa, 8g: 5, 
Eccles. 47: 26, Neemias, apud eundem Scriptorem , 49: 15, 
Et'' Scriptor Maccabaici secundi 1: 25 de Deo loqaens „ 
Me) seoujoag [Qui fecisti] ‚ inquit, gov; zrarépag énhenvoug 
[pztres eleotos), quod explicat dyidoas aurovs (qui sance 
tifioasti eos). Saepe etiam êsAegzol vacantur homines vere 
Pii, sicat, apud Esaiam 65: g et a2, Deus êxdenrovs voe 
cat eosdem quos et dovhovy [servos] et omtona edhoynuivan, 
[semen ‘benedictum), quomodo et Ececlesiastiei Scriptor 
eum vocem usurpare videtur 17:-7, Nam et Sapiens Hee 
braeus dsheuroig eosdem vacat quos dalovs [sanctos] 5: ge 
Et haec significatia réceptissima est in libris Novi Fedee 
rie, ut Rom, 16% 13, Col, Bi 12, ubi est gudrurol ing 
äyrot sal sjyornuipos (electi Dei, eancti et dilgoti), et 1 
Pet. # get alibi saepe, ut suis locis: videhimum, Snidas- 

la ex 


„as AD MATTHAEI 


ax veteri aliquo Scriptore non male: Tr geholloor , ek; 
Á yeagij Exhenroùs oovógaorv [Deum amantium , quos Scrip- 
$ura electos vocat). Atque hoc sensu vocem hanc vete 
ribus Christianis fuisse usitatam ex lustino etiam et Cle- 
mente apparet; quae signilicatio huic etiam loco conve- 
nit. Nam ut ostendit collatio loci qui infra est cap. 22 
wÀsjvol vocantur omnes quos Deus dignatur Euangelics 
vocatione; èxdenrol autem qui vocati veniunt et vocatione 
condigne se gerunt, atque adeo quorum obedientia Deo 
grata est. Vide quae de hac voce dicemus ad Luc. 25 
35 et iam dictis adde. Apparet antem et hanc yroug 
(sententiam) tritam fuisse Hebraeorum sermonibus ‚quam 
Theodoretus libro sregd srgaxruijs agerijs [De activa vir 
tute] explicat hoc Graecorum adagio : 
JloÀdol mèr vagdnsopdgor , raùügor dé Te Paxyor. 
(Multi thyrsigeri, pauci quos Evius affat.] 

Alii Christiani itidem in eandem sententiam citant Pla- 
tonia illud: Où, pyul, dvvarov eivar dvAgeorois gaxagios 
Be zal eudainoor zevéadar niv òhiywy [Dico , fieri non posse 
ut Ahomines felices ac beati evadant nisi pauci). Sinai 
Magister Hebraeus, ut in Thalmadicis legitar, dixit: 
dntéroierunt in Terram Chanaan duo tantum e sexcenties 
mille. Ata se res habebit temporibus Messiae. In epis- 
tola Barnabae illa qua utitur et Clemens et Origenes, 
habemus haec: Cum videritis tanta signa et monstra in 
populo Tudaeorum (et sic illos derelinguit Dominus), at- 
tendamus ergo, ne forte (sicut scriptum est) multi voca- 
té, pauci electi inventamur. Cohaeret autem hoc modo, 
ni fallor, cum superioribus: Nihil in eo iniqui est quod 
multi Iudaeorum qui sibi valde placent postponentur alie- 
nigenis, aut eliam publicanis et meretricibus. Nam et 
illi non minus quam isti serio ad poenitentiam et fidem 
sunt invitati, per quam pariter iuxta istos impetraturi 
fuerant praemia in commune proposita, si vocanti pa- 
ruissent, Quanquam non nego et aliter exponi posse, 
ut solent proverbiales sententiae variis modis aptari, 
Possunt enim wvocati intelligi cum effectu omnes qui la- 
boris mercedem accipient; electi autem inter eos qui ob 
anteactae vitae culpam singuleri quadam misericordia opus 
kubneynnt , quales fuerunt plerique ex Gentibus conversi 


JA 


CAPUT XX. 258 


1%. Kar Wap êo zij ÓÌP, seorsim in via] Seorsim us 
Caetera sequentium turba, cui haec non indicavit, ne 
praedicendo irritasse in se Iudaeorum odia videretar. 
Apostolis autem saepius eadem dixit et indies expressiue, 
ut in posterum testes essent praescientiae ipsius. 

18. IaoadoBijderar , tradetur] Nondum dicit id sib$ 
eventurum ab uno Apostolorum, ne rixas inter ipsos 
concitaret, 

Toîs doysepedor kel poanpareöor, principibus Sacerdotum 
et Scribis) Hos praecipue nominat, quanquam et ali 
erant in Synedrio, quia et Sacerdotes sanctimonia et 
Legisperiti eruditione aliis praelucere debuerant. 

Karaxoiwvodaiy adrov Buvdtp, condemnabunt eum morte] 
Non sententiam iudiciali potestate pronuntiando, sed 
praeiudicio auctoritatis suae. Marc. 14: 64 de Synedriot 
Of 8d srapres varéepeputy adrop eivats èvoyov Gavarov [Qué 
omnes condemnaverunt eum reum esse mortis). - Et hie 
Scriptor inffa 27: 3, [dy ó “Tovdas ört zarenol@n [r 
dense Iudas, illum condemnatum esse). 

19. Toy ëHveaur, Gentibus] Id est, zois &Ôvixoïs [Gene 
Bilibus], more Hebraeorum, qui DM vocant non tantum 


nationes integras, sed et — dhhopvdovs [alienige- 


nas], quomodo et Paulus saepe usurpat. Apertum autem 
est Pilatum intelligi cum omni consilio ac satellitio suo, 
Act. 4: 27. Ostendit autem Christus indignitatem faci- 
noris, quod ludaei ad se perdendum illoram usuri essent 
opera quorum etiam contactum defugiebant: Occidistd 
eum gladio Ammonitarum, a Sam, 12: g. 

Eis rò, ad] Bene exponit Syrus èxBarisds (eventualie 
ter], quomodo saepe eis to, tva, Ons (ad, ut] sumane 
tur. Quanquam enim supplicium crucis erat ex destind- 
tione Iudaeorum , at flagellatio extrinsecus advenit. Sed 
merito omnia mala illis imputabantur qui suo scelere oc. 
Casionem malis BEONE | 

20. Alroüod ze srag’ eùroü, petens aliquid ab eo} Vie 
detur Salome hanc fiduciam concepisse ex eo'quod nulla 
aliorum Apostolortm mater Christùm-ita perpetuo secta= 
retur eique tam seduló inserviret. Fovit spem materni 
ambitus, quod filios aliquoties intellexisset seorsim & 
Christo abductos sine alioram Apoſtolorum comitatu, ld 

13 ut 


14 AD MATTHAEI 


ut Petras solns conteudere cum ipsís posse: videretær. 
Wad # ipsam, ni fallor, petitionis praefationem indicate 
Solent enim qui alijuid sunt postulatari praefari, noa 
multa a se sed nnam rem peti, ne inverecundi videan- 
tur. Vide historiam 1 Reg. 2! 14, 20, Haec est Salome 
cuius colloquia quaedam cum Christo apud Aegyptios fe- 
xebantur, Inter alia narrabant ei dictum a Christo: 
HÀôoy xatalvoar td èoya tijs Pyheias [Veni dissolutum 
opera mulieris). Tum illam quaesiisse: Mizoe zivos dl 
&rOoeoros drotavoörrar; [Quamdiu mortentur homines?) 
respondisse Dominum: Mixois àây slurooorr af yvvaïss 
[Quamdiu parient mulieres). Rarsum cum illa de rebus 
aliis percunctata et, ut videtur, reiecta, instans quae- 
siisset, Ilóre yroolijderas za mel ov Igezo (Quando ap- 
paritura essent ea de quibus interrogaverat], responsums 
Christo: ’Oray zo rijs atoyurgs èvÒupa marnonre , zal òr- 
uy yévytar va Òvo Èy zal To pgr peza Tijs Oydeluz ovt 
ädden oöre Oijhv (Cum indumentum pudoris calcabitis, 
et cum Kent duo unum et mas cum femina, nec mas nec 
fJemina]. Quae omnia si quid habent veri (de quo merito 
Antiqui etiam dubitarunt;: neque enim videntur ista ste 
pere simplicem illam maiestatem quae in verbis. Christi 
ubique elucet) non opus habent subtiliter excogitatis dhe 
Ayyogpuör [sensús abditi} Ínvolacris, quae istis interpre- 
tandis Veteres adhibaerunt, cum mihi apertum videatur 
nihil aliud in illis verbis significari quam quod apud 
Lucam dicit Christus: “Ors of warabudivreg vijg dvagde 
gecog oÙte zapoùoiv oöre ëryapianoyrar' iodyyedor ydp ela 
[Qui digni habebuntur resurrectione neque nubent , neque 
ducent uxores; aequales enim Angelis sunt). Quod au- 
tem dicitur, mortem mansuram donec pariturae essent 
mulieres, convenit Hebraeorum Philosophorum interpre= 
tationi ad locum Proy. 3o: 16, ubi insatiabilia esse di- 
cantur &òns [Jrfernus] et os uteri, quod illi exponunt 
phogdv zal ziveor Linteritum et ortum], quae perpetuo 
mutuis se vicibus excipiunt ad finem usque seculi huius: 
quomodo pòs et &Öyy [lucem et ded coniunxit Hip- 
pocrates cum dixit: Nouiderui Òë sraqa Töv dw@goror TÔ 
gr Mij &dov eig qös adbndèr yéveodau, TÔ de èn, roù pettos 
ei6 &yo uw diy émohéodar [Putatur hominibus nasct quod 

es 


CAPUT XX. 35 


es Orco in lucem proficit, perire quod ex tuoe èn Oreum 
deficit): quo loco Hippocrates principia animalium facit 
ignem et aquam, quorum duorum etiam Salomon dicto 
loco meminit, ut videri hoo possit ex barbara Philoso- 
phia in Graeciam tralatam. 

at. Bis èn eBiör oov, zal eis B edorvmor do vj Pa 
osdelg oov, alter ad dextram tuam, aller ad siniſstram 
in Hegno tuo] Audierat ex filiis mater Apostolis commu- 
niter promissam dignitatem quasi pvÂdgyur (principum in 
Tribubus), ut supra diximus; sed sciebät etiam inter 
eos qui paris essent gradus aliquem esse ordinem: quem 
admodum in veteri Reguo Israelitico duo primi loci erant 
sûr pvdaoyor Tribunm Iudae et losephi. Hos igitur ho 
nores filiis sais deposcit. Dextrae Regis assidere signie 
ficat locum a Rege principem. Ita Salomo sedens in soe 
lio ‘Regio matris scdem collocari iussit proxime se ad 
dexterum latns, 1 Reg. 2: 19. Alibi Regina dicitur se- 
dere ad desteram Regis, ut Ps, 45: 10, Tiridatem, u@ 
apud Suetonium est, Nero iuxta se latere deztro collo- 
eavit,' Ita Christus ipse, quanquam in Regno suo Rex, 
cum tamen Deo Patri suo comparatur „ dicitur sedere ad: 
ipsius dextram, sive ad dextram solië, ut loquitur die 
vinus ad Hebraeos Scriptor 12: 3, Quo et illud pertinet 
quod apud Danielem solia posita duo interpretatur Rabbi 
Akiba alteram Deo Patri, alterum Messiae. Eodem plane: 
sensa de Minerva dictum est Pindaro, defiar sara yeïge 
vod srargog vabebouëryy [Patris ad dextram sedentere} 
citante Aristide: quod Horatius ita expressit : 

Proximos illê tamen occupavit 

Pallas honores. 
Tertius autem in Regno locus consequenter describitae! 
sessione ad sinistrum Regis latus. Nam quo quisque in 
Regno muior, ita Regi in publicis conventibus propior' 
sedebat. | 

‚22. Ods oldare zl alreïtode, nescitis quid petatis}) Id 
est, cum primas partes in Regno meo interposita matrie. 
persona postalatis, existimatis vos rem postulare multis 
kumanis commodis plenam. At longe aliter se res habet, 
Quod Hieronymus dixit de Episcopatu, recte potest etie 
am ad istam concupitam inter Apostolos Oxegoyss [erm 

14 nen- 


1e AD MATTHAEI 


hentiam) aptarì: St quis Episcopatum desiderat, böikett 
bpus desiderat; opus, non dignitatem; laborem, non des 
licias ; opus per quod humilitate decreseat, non intus 
mescat fastigio, Ìta illi, qui columnae videbantar esse 
Ecclesiae, periculis ac laboribus, non externo rerum 
apprratu ac commtodis, gude plerumque expeti solent, 
caeteros artecesserunt. Coniunge quae mox sequentar 
tommate 26 et sequentibuss 

Avvadde mrien tò zrorjour, potestis bibere calicem] 
Potestisne , inquit Christus, id praestare quod ron modo 
kd excellentiam illam inter Regni mei praefectos , verum 
ad ipsam illam praefecturam necessario pertinet, ut in- 
tidentia adversa quaevis, etiam mortem, si ita res fes 
Fat, forti animo toleretis? Hecte alttem a viris doctis 
annotatum est per O0 Hebraeum, cui respondet Helles 
nistardm storsjoeoy , significari sortem prosperam att im- 
prosperam , quae Deo inspectante ao moderante cuique 
bbtingits Unde et vocem wégovs [partis] eì interdum ad- 
iunctam legimus, ut Ps, 113 6, 16: 5. Hierooles ad ils 
Igd Aurei carmirtis: SQ &y moïpav èyns (Ut tibi pars ce- 
cidit] ita aitt. Où yap cds Èruye Ta adyera zog drOgang: 
Brarbnetde, eirveg Otos zal Binns pos zeooegpukouw jury [Nes 
que enim casu tristta hominibus obventunt, si Deus et 
iustitbae fines praesunt talibus rebus]. Sed et ante Py- 
thagoram haëc stagadooiug [traditto] et barbara Sapieritis 
in Graeciam miigraverat, ut apud Homerum videre est 
illo -locò t 

Aotol yup fe nlbot tatanelarar dp Aros oddes. 

[Dolia namque Tovis duo sunt in limine sancto.] 
ubi eadem est tralatio, Pro adversa autem sorte ut in 
Psalmis, Esaia et letemia aliguoties, ita in his libris 
non hoe tantum loco sed et infra 26: 59, 42, Marc. 14: 36, 
Luc. 22: 4a, Ich. 18: 11, et in Apocalypsi, locis aliquot 
bumitur, 

Mil ntpen , Bibiturus bum) Quod hie in quibusdar 
exemplaribus- sequitur, zal #o Berrruouat ò èro Partilouas 
Benttuêtifviche (Òapttsme quo ego baptizor buptizubimbe 
ni), quando et Hilarius, Ambrosius et Hieronymus haee 
non agnoscunt, videri possunt interpretamenti causa ex 
Marco udiecta, Et sane codices Graeci discrepant, Vea 

te= 


_CAPUT XX 13/ 
terém tamen esse et hanc et huie similes alias adiectio⸗ 
nes apparet ex — et Origene. 

25. Te uêv rorijoubhy mov zieobe , calitem quidem meum 
bibetis] Ilotgoiov voce non stricte mortem, sed laxius 
paulo perpessiones , praesertim graviores, notarì eo miht' 
videtur probabilius quo magis eventui respondet; nam 
Tacobum quidem gladio percussum res certa est; lohanni 
_ eius fratri idem accidisse non semel tsseverat Chrysos- 

temus, sequente, út solet, Theophylacto, sel actate 
posterior quam ut eins rei idoneus auctor haberi debeat , 
praesertim cum apud Iuústitum, Irenaeum, Clementem 
nihil sit tale, et Origeries hoc loco, ut et Tertullianus, 
tanto propiores, talem illi exitum aperte abdicant. Ne- 
que obstat huie interpretatiori quod dicit Christus ò dsc 
geëldeo nlvers. Nam id satis recte ad genus ipsum perpes- 
sionum veri causa sustinendarum referri potest. Ita Rom. 
Br 17, Evyxhgoovouoe Òë Koigoö, eirep ovgndoyoper [Cohe- 
redes astem Christi, 86 modo cum eo patimur]. a Cor. 
7, Worep Houworol dze töy nrabrucroy, oUtw xel rijs 
stagenhsjoes [Sicùt socii cruciatwum estis, sic eritis et 
cunsolattonie |. 

Oön ëgen duùv doDvar, HÂN oïs sjrolmagen Úitò vod nrarnós 
tov, non eêt meum dare vobisâs, nist quibus paratum est 
a Patre meo) Nulla hie est èAderwig [verbi — 
Rem aca tetigerunt qui ostenderunt dÀA hie esse el uij 
[rsisi}s Nam et quod el uy dixit Matthaei Interpres supra: 
17: 8, Matfcus per dla extulit g: 8, Sic dAda habes et 
2 Cor. as 5. Non negat Christus se distribatarum munia 
Regni sui: nam Paulus quod Deo Patri tribuit 1 Cor. 
12: 28, idem tribuit Christo Ephes. 4: 8, 11, dicens ab 
ëpso , postquam in sublime adscenderat, constitutos alios 
Apostolos „ alios Prophetas, alios Euangelistas, alioe 
Pastores atque Dovtores. Ac proinde etiam inter Apos- 
tolos hos illis praeferre donorum et fructuum ubertate, 
ipsius fuit, sed hunc honorem ait a se non aliis datum 
éri quam quibus a Patre is esset. destindins, gloriam 
scilicet totius dispensationis ad Patrem referens, nt saepe 
ovbservavimus. Confer quae apud Iolt, 17: 6, Vox éroipabeup' 
Bivinam: destinationem signilicat, út infra’ 25: 34, 2 Cor. 
DJ Hebr, 11: 16. Neque aliter üstrparant veteres Hel’ 

15 le- 


238 AD MATTHAEI 
Jenistae: Tob, 6: 22, “Ors ov: adry Grospaouirg Iv dee 


soö aidvoe (Quoniam haec tibi parate erat ab aeterno}. 
Ideo autem Divinae destinationis iniicitar mentio ne pu- 
taretur haec res esse humano ambitu. impetrabilis. Nam 
et inter Sacerdotales familias ordinem David non suo 
arbitratu sed sorte , velut Divino iudicio, constituit, w 
notat Kimchi ad 1 Paralip. 24. Quod si quis dixerit ses- 
sionem hanc ad dexteram et sinistram inexplicabili Di- 
vinae sapientiae consilio Petro et Paulo tributam, me 
iudice a vero non aberrabit. | 
‚25. “Ort oi &oyorres zör dOvär zavanvgsevovor evrär, 

Principes Gentium dominari in eas] Quanquam verissi- 
mum esse sentio quod dixit Synesins, ör: ovvanrer sj 
Brathelav zij iegwourn ovyahoderr dsl va douyshoga [con 
nectere Regnum cum Sacerdotio esse sociare dissaciabilia), 
tamen ut hanc non putem propriam esse huius loci sen- 
tentiam multis adigor. Nam Christus ad suum exemplam 
Apostolos revocat, cui illad non convenit: Ipse. enim 
omnem accepit potestatem in coelo et in terra, Rex 
factus regum et Dominus dominantium. Praeterea hoo 
illi propositum videtur ut caeteros discipulos infensos 
Zebedaei filiis placet; ad quam rem nihil potuit afferri 
efficacius quam explicatio eius quod modo dixerat, nescire 
ipsos quod peterent. Hoc ergo mihi videtar dicere: No- 
lite illis irasci quod za srgoreta [primas partes) in Reguo 
meo ambiunt; nam ea secum neque externum splendo- 
rem, neque divitias, neque volaptatem ferent, propter 
quae ab hominibus principatus appeti solet; sed contra 
qui in Regno meo locum appetit sublimissimum, pericula, 
incommoda, servitutem appetit; quare si rem suis pon- 
deribus aestimetis, id quod ambiunt videbitis minime 
esse: invidendum. Sic in Babylonico exsilio exsulum 
Principi dici solenniter solebat, Ne se efferret ; officium 
psi non potestatem iniungi, et ab eo die incipiendum 
ipsi servire omnibus, Notatum id in libro Hebraeo cui 
nomen Tribus Fuda, “Aoyovrag vocat quos Baoiheis Lu- 
cas, non Heges tantum sed et Praesides, quibus se ae- 
quandos sperabant Discipuli: nam et hos laxius sumta 
voce Baoiheig dici supra yidimus 10: 18. 'EOvar -dixisse 
videtur ileo quod Hebraeo Regi aliud lex Divina prae- 
scri- 


CAPUT XX. | 139 


scriberet „ nìimirum ne magnam sibi mulierum, equitii, 
aurigue et argeuti copiam pararet, sed aequabili iure 
cum civibus viveret, Quanquam profecto pauci etiam in 
populo Dei Reges fuerunt ad eam normam, si tamen vel 
unus fuit, Adeo verum est quod ille dixit, omnes bonos 
Principes uni annulo facillime inscribi posse. Kvouvar 
aut saranvgieverp est imperare Öeororiùs (heriliter]), nm 
Gen. 1: 28, Ps. 110: 3. Aristoteles saepe dicit deonorelap 
[Aerile imperium] esse moos vo zoö Öeororov ouupioov [ad 
wtilitatem heri. Quanquam vero lex ipsa natùrae docet 
procurationem reipublicae, ut Cicero loquitur , velut tu- 
telam, ad utilitatem eorum qui commiíssi sunt, non eo= 
rum quibus commissi sunt esse gerendam, et celebre est 
ilIlud Antigoni, Regnum splendidam esse servitutem ; tan 
men vix usquam verius est adagium illud: 

… Nemo non haec vera dicit, nemo non contra facit. 
Ádeo non verbis quidem sed rebus ipsis abusque Nini 
temporibus itum est in eam sententiam quam apud Pla= 
tonem tuetur Thrasymachus, Aixcioy eivart TÖ xoeirrove 
Pvppégor (Justum esse quod potentiori expedit]: atque, 
ut dixit Varro: 

Qui pote plus urget: pisces ut saepe minutos 
Magnus comest, ut aves enecat accipiter. 
Regum exempla gnaviter imitantur Reguli et Praesides , 
exquirentes subinde novos sinus et varia praedandi vo- 
cabula, quasi ad auream messem missì. Petrus 1 Ep. 5: 
a, 3 bene coniungit aioygoreods srovualverp [turpis lucri 
causa pascere] cum iìsta voce zaraxvgtevery. Et Paulus 
dixit svoreveer pro eo quod est imperiose agere 2 Cor. 
1: 24. Et infra videmus hoc ipsum exprimi voce diaxo- 

vnbijycu [ministrari], : 

Kaì oi geyahou warebovoiabovour aùrör, et magnos viros 
potestatern exercere in eos] Aùrùüy non incommode re- 
feras ad dezovras non ad ë@yy, ut et quod apud Mar- 
cum est of wefdos aöröy, nimirum zy doxouvrorv dpyer 
[eorum qui videntur principari}, ut sensus sit: Quomodo 
populi tractantar a Regibus, ita Reges ipsi ab his qui 
inter ipsos plurimum viribus pollent; exempli causa Roe 
manorum Imperatores qui habebant instrumenta zer vitu- 
tis et Reges Nimirum, ut Papínius dixit: 


Vi 


840 AD MATTHAEI 


Vice cuncta reguntur 

Alternisque premunt : propriis sub Regibus omnie 

Terra : premit felix Rerum diademata Roma: 

Hanc Ductöus fraenare datum, 
Agrippa Rex apud Philonem: Kayo rig cut vv ciöórwp 
gêp Oet Oeonóryy yo zal xvoror [Et ego aliquis sum scien 
tium , me herum et dominum habere). ’Elovoudbern ident 
est quod xvgsevery , pro lubitu non ex usu parentinm im- 
perare ; quomodo êBovoealbortas sumitar et in Graeco Neh. 
5: 15. Apud Lucam est, of &Ëovaahovres autöv (nempe 
zoòr Baoiloy) sveqyéras kahoörrar, id est, qui Regibus 
pro arbitratu imperant a Regibus edepyérai [Benefattores) 
salutantur, servili adulatione scilicet; quomodo Prusius 
libertum se Populi Romani profitebatur. Nec dubiurt 
est quin Herodes Caesarem vocarit evegyéryy. Nam et 
apud Philonem et Iosephum Imperatores saepe eo nomine 
appellantur. Et Agrippa, apud Philonem de Flacco, Cac- 
saream Domum vocat oixoy evegzérgy [Domum benefactri- 
eem]. Sed imprimis ad hunc locum facit quod legimus 
apud eundem Philonem de Caio Caligala: Ev8vs joös 
ovx els paxoav ò oro sal edepybrys eivat vomsodels, zl 
ziwvas dyatöv myyas vlag ènouBoroer Aoiqg ze zal Egor 
mr00s evdaszorlay dradalperoy, ÎÌig ze Erasw zal mräor zor 
pij, To Acyogevov nj voùro dp éslas HoEaro, gezaBadedy moo 
zò, dridaooor , päkhov de ijp ovveonlaoer dypuóryra T nhad- 
part Tijs ùnoxgioeos dvapyvas [Statim igitur is qui sospi- 
tator et beneficus fore sperabatur, et bonorum novit 
fonttbus irrigaturus Asiam et Europam ad felicitatem 
perpetuam et singulis et in commune universis, a lare 





suo, quod dici solet, exorsus tn ferum ingenium' tran- 
siit, aut potius quam feritatem simulattonis velo obtexés 
rat, eam detexit], et quae sequuntur. Caeterum sì aurúp 
ad è9vôy referas, sensus erit ferme idem qui in membro 
superiore, Sane ex Alexandri Successoribus multi edeo- 
yeröv nomine se iactabant: quin et ludaeorum Ethnar- 
chis id nomen datum apparet. Baoudeig eveoyérag [Reges 
beneficos) est et apud Plutarchum De sui laudatione. 
Talia igitur imperia ambiri mirum non est, ut qaae ad 
imperantium utilitates, fastum ac voluptates converti 
soleant. | 
26, 


CAPUT. XX, 242 


ab. Oùy oöros DE èsas ér πν, non ita orit inter vos} 
Non tautum quid ipsorum sit officii docet, sed sortem 
oatendit contrariam Regum et Principum terrenorum sor= 
ti; quod maxime ad tollendam aemulationem pertinebat. 
In Reguo Christi ill censendi sunt principatum obtinere 
qui et maxima dona acceperunt et quorum opera pluri- 
mi ad fidem convertuntur, Id antem iis duntaxat evene 
turam erat, Christi et Patris dispositione , qui se totos 
grdentissimo studio non suis sed alienis utilitatibus man- 
cipassent. Quare Christus, Qui vestrum, inquit, in Reg- 
no meo excellendi desiderio tenetur, is sciat sibi maius 
quam caeteris onus ministerii ac servitutis imponi. los. 
novoy eìvar (ministrum esse] at doödoy eivar [servum essa] 
directe opponitur zj saraxvgieveer (verbo dominari} et 
agzekovaubeodart (potestatem imperiose exercere]. Haeo 
oppositio ostendit cur apud Prophetas imperia mundi Bes 
tiarum, Regnum Christi Hominis imagine depingatur. 
Egregie Paulus 2 Cor. 12: 14, Où Cgsö za Òpdr , HAN ópês* 
&yaò Öl idea Oortarso zal èrdarary0rjsopas drie zör wuyäp 
dur [Von enim quaero vestra, sed vos. Ego autom li- 
bentissime impendam et superimpendar ipse pro anima 
bus vestris]. Sicut autem hic est èsue, ita et in se- 
quentibus verbis ègae -rectius legitur quam èse, multis 
libris adstipulantibus. 

28. Nonto Ó vis roõ deAgenzov oùx 1ÀDe drunornbijvas 
dÂda dwaxovijoar, sicut Filius hominis non venit, ut ipsi 
ministretur , sed ut ministret] Qaalis Bex tales esse de- 
bent Regni Praesides. Ego exemplum vobis dedi, inquit 
Christus: neque enim quicquam feci ex meae utilitatis 
rationibus , neque splendore , aut deliciis egi Regem : sed 
omnia incommoda sustinui meorum causa, et porro ma- 
jora sustinebo, ipsam mortem scilicet, contra quam in 
cneteris regnis fieri solet. Ibi enim populi moriuntur 
pro Regum gloria ac magnitudine, 

. Kal doüvas vj Wvyyr adroö Avrgov dvrl noddr, ot 
animam suam lustrum pro multis) Quanquam zroddot in- 
terdum omnes significat, puto tamen hic verbum doövas 
et praepositionem dyrl cum effectu intelligendam , ideo- 
que agi de creditaris in Christum, qui ideo vocentur 
ssnÂdot kee loce ut intelligantur ad eum numerum non 

Ju- 


‘ 


243 AD MATTHAEI 


Judsei tantum sed et alienigenae pertinere. Pato enim 
tespici vaticinium Esaiae 53: 10, ubi dicitur si Christus 
vitam suam dedisset DEK [pro peccato}, quod hic recte 
Avroor vertitur, fore ut sui cognitione multos iustifica- 
ret: et postea, Ipse peccatum multorum tulit. Idem sen- 
sus est apud Iohannem, cum dicit oportuisse Christum 
mori, non pro ludaeis tantum, sed etiam ut dêspersos 
Dei fPllios in unum congregaret, 11: 5a, 55. Et infra 
dicitur sanguis Christi fundendus regi sroÂdöv eis dpeew 
gaoriöv (pro multis in remissionem peccatorum), quo- 
tiodo et ad Hebraeos Scriptor oblatum ait Christum «ig 
zc sroddör dveveyneir duaprias [ad multorum tollenda pec- 
ceta], g: 28. Sacrificium autem piaculare, quod Hebreei 
vocant oet, Hellenistae sreel duagzlag [pro peccato}, at 
Dorzevar (piaculare], recte Avrgor dicitur. Nam et vox 
PS, quae Avrgor significat, eo sensu usurpatar, ut Lev. 
ro: 17, unde et a LXX vertitur seegexadagua [ piaculum]; 
et sane victimae piaculares Hebraeorum ex Divina instie 
futione luebant poenas peccatorum. Mors victimae suc 
cedebat in locum mortis eius qui peccaverat, ut Hebraei 
giant ad Nam. 5 et Eusebius in Demonstratione. Latine 
quogue victimae tales lustrales dicebantor. Nam Avroor 
est lustrum: quomodo et Ennius quod Graece est “Eeropos 
Wrga Latine Mectoris lustra inscripsit, Et in his libris 
passim videmus se mutuo explicantia poni xabagiuuòr, 
Hæcuoy, Mrcoy“ (purificationem, propitiationem, lus 
trum). Hebraei veteres Messiam vocabant “ao wet dy8ge 
Aijroov (virum lustrij. Fatetur Tosephus Albo in dis- 
putatione adversus Christtanos proditum ab Hebraeis, 
solere sapientes in semetipsis tolerare supplicia multi- 
tudini peccatorum debita; atque ita inssum Ezechielem 
recumbere in latus suum et sustinere supplicium, in 
se transferendo iniquitatem Domus Terael, Et Philoni 
ô omovdatog Toö pavdov Avroor [vir bonus mali homi- 
nis lustrum). Sio Ioseph Iacchiades ad Dan, 12: 35 ‘ait 
PBoctores Israelitarum durissima quaeque passuros, et 
fore eos altare expiationis pro peccatis populi, Idem 
dicit ad Esaiae cap‚ 53: 5, Gentes altas expiatas, Deum- 
que eis placatum, per poenas Israelitis impositas, Sic 
populus Israeliticus dicere solebat Sacerdoti Maximo: 

Nos 


Nen tibi piamento simus; id est, in nos cadat si quid 
male tibi esset eventurum. Eleazar in sermone de Sep= 
tem.fratribus qui losepho adscribitur, Deum pro popu- 
lo sic deprecatur: Ka@agotor aúròs srolyoat To jur al. 
pa, zal dvrì wuvyòr adrör Àapfe zijv èuijv pvyijp (Faa 
sanguinem meum pro illis piacularem et animam me- 
am pro illorum anima accipel. Dicit et Abarbaniel 
Iosiam poenam tulisse peccatorum populi, non suorum. 
De Mose et Aarone Moses Alschech dicit similia, et de. 
iustis generatim. Idem de Daniele Chaldaeus Cant. 7: 8, 
Et lalcud suscipere in se peccata, quod dicto loco 53 
cap. Esaiae est, per expiare exponit. Et Chaldaeus 
propter eum de quo Esaias agit ait Deum reatum remis 
surum, propter ipsum fore peccatorum remissionem, 
Messiam poenas toleraturum pro Ïsraele ad eundem lo= 
cum ait Moses Alschech. Nec alienum hinc illud Phi- 
lonis ; O dhnôijs Gegareurijs Te zal inbe nv els op dvsjo 
debug vvyyarn, dordper , zabanreg adros aigeïras, ovurag 
dele à Acos, ioorimoe Öl ÈOves yeyovois [Qui vera Dei 
eultor et supplex est, quamvis vir unus sit numero, 
Samen ex suo voto est totus populus, quia tanti aesti- 
matur quanti gens tota). Est vox aysl recepta in Sacris. 
piacularibas: utitur sic Porphyrius IItol drroyijs [De abs. 
stinentia ab animantibus}: et Festus in voce Piscatores. 
ait pisciculos dari Deo pro animis humanis. Vox ergo, 
Adrgov addita hic est dEnyarixòs (explicando], ut obiter 
explicaretur causa praecipua mortis Christi: id autem 
qaod imitandum proponitur est doövas rijp wvyijv. Ex- 
cellentia igitur eorum qui in Christì Regno praefecturas 
obtinent non ex fumosis titulis, non ex obventionum, 
magnitudine , sed ex donis spiritualibus, ex indefessa 
diligentia, ex periculis, ex morte ipsa denique aestiman- 
da est. Ad hanc excellentiam certatim ocontendentes E- 
piscopos vidit prima illa ac sincerior aetas; sed paulatim 
irrepserunt vitia, et curam gregis in mundani Imperii 
apeciem mutarunt: quod iam suis temporibus coepisse 
fieri his verbis conqueritur Origenes: Et Ahgec docet nos 
sérmo Divinus. Nos autem sive non intelligentes volun- 
tatem Divinam positam in Scripturis, sive contemnentes 
talem commendationem Christi, tales sumus ut. etiam.ma-. 

lo- 


146 AD MATTHAEI 


lorum Principum mundi excedere superbiam videamw: 
et non solum quaerimus sicut Reges acies praecadenin, 
et terribiles nos et accessw diffieiles maxime pauperibu 
exhibemus, et tales sumus adversus eos qui nos interpele 
lant ut propter aliquid deprecentur, sicut nec tyranni, dt 
erudeliores Principibus mundalibus ad subiectos. Et es 
videre in quibusdam ecclasiis, praecipue civitatum masi 
marum , principes populi Christiani nullam affabilita- 
tem habentes vel habere ad se permittentes. Cui loeo 
illustrando mire inserviunt ea quae sunt apud Ammianum 
Marcellinum hominem, ut videtur, Pagenam. Is onim 
ou: narrasset cruentam seditionem ortam Romae ex cer 
tamine Damasi et Ursicini, haeo subiicit: Nequo ego 
abnuo, ostentationem rerum considerans urbanarum, hu- 
ius rei cupidos ad impetrandum quod appetunt omni com 
tentione laterum iurgari debere :- oum id adepti, futur 
sint ita seouri ut ditentur oblationibus matronarum, pros 
oedantque vehioulis insidentes, circumspecte veatiti, epu- 
las curantes profusas’, adeo ut eorum convivia regale 
auperant mensas. . Qui esse paterant beati revera, a 
magnitudine urbis despecta, quam vitis opponunt, ad 
imitationam Antistitum quorundam provincialiuns vive 
rent : quos tenuitas edendi patandigue paroissime, vilitas 
etiam indumentorum et supercilia humum speotantia pers 
petuo Numini verisque eius cultoribus ut puros oommen- 
dant et vereoundos. His oonvenit quod dicit Socrates 
Romanum et Alexandrinum Episcopoa prolapsas éd 8vra- 
getuy [in dominatum], et quae apud Nazianzenum sunt 
oratione poat reditum, ubi improbat supasviaiv 7w0ayov 
piav (tyrannicam praelationem). 

3o. Avo rvpdol, duo eaeci] Sed alter altero nobiliar; 
ideo unius meminerant Marcus et Lucas, ad quem haud 
dubie praecipuae circumstantiae huius nerrationis pertie 
nent, quam ouÂgrerinds [comprehensive] Matthaeus enun- 
tiat. Oontigit autem res haec Iesu exeunte ex oppido, Nee 
obstat quod Lucas dioit, êy zò êpyibesp adsòp sig ‘Zeprye 
(eum appropinguaret ad Ieriohuntom]. Nam èyylleip non 
semper motum ad locum, sed saepe distantiam tantam 
significat. Quare sensus est: Cum non procul ah oppida 
essot, Talg est et illud Luc; 1g: ag, 4 rriaey els Bxô- 

| pa: 


CAPUT XX. 143 


gay «ai Bnôaviav [Cum appropinquasset ad Bethphage 
e£ Bethaniam). Nam Bethaniam iam transierat. 

3a. Ti Oélere rouoo utr, quid vultis ut faciam vo- 
Bis) Ut fides poscentium manifesta fieret. Poterant enim 
alioqui credi stipem tantum rogasse: quomodo illos in- 
tellexisse videntur qui, ut importunis, silentium impe- 
rabant. En 

33. “AvoryBäcuw,. ut aperiantur] Ut supra g: Jo, ubi 
et contactus fit mentio. Dei est opus aperire oculos, 
Gen. 21: 19, 2 Reg. 6: 17. | 

34. “AvéBhepav, viderunt] Ut supra 11: 5. 

Kal yxohoudgoar wrd, et secuti sunt eum] Quia in Ga- 
hilaeae finibus miracula ferme omnia contigerant, ideo 
hos duos secum testes Christas Hierosolyma adduxit. 


> CAPUT XXL 
1. “HÀoov eis Bijopayij, venissent ad Bethphage] Id 
est, dmrogevorro [irent], ut alibi diximus. Neque enim 
pervenerant, sed nou longe aberant, ut docent Marcus 
et Lucas: planeque verisimile est By0payij esse sop» 
[wicum] quo mittuntur discipuli; ita ut Christus locutus 
haec sit in valle quae ab uno latere habebat Bethaniam, 
eb altero Bethphage,. sed Bethphage Urbi propiorem. 
Syrus ad Marcum dixit, Per declive Bethphage et Be 
$haniae. Vide tabulam Iudaeae Iudaeis editam. 

a. ’Artvavri] In conepectu, ut infra 27: 24, Act, 3: 16. 
Idem est zarivayv: apud Marcum et Lucam, quam vocem 
Marcus et alibi eo sensu usurpat 12: 41, 13: 3. LXX eti- 
am êvayrioy ita usurpant, ut. Gen. 31: 32, 2 Sam.12:11, 
Pro eodem xounv dvrixou weruéuny [vicum 6 regione aut 
in conspectu dee dixit Heliodorus. 

Kol zöhov. er abrijs ‚ et pullum cum ea} Cui nemo 
adhuc insederat ‚sed eius tamen magnitudinis qui sesso 
rem commode ferret. Nam id genus asellos juniores no- 
lov; vocant etfain LXX, lud, 10::4:,:12: 14. - 8 

5. IIgaüs pi riansuetus] Ita LXX hoc loco —— 
*x alia, ut puto, ‘versione additur zrwyós [pauper]. 

‘t WY Hebraefs prowmieené ndurpantur. Nam: et WV, ef 
: II. K dic- 


146 AD MATTHAEI 


dictum est ad ap. 11, pauperem saepe aignificat, et 9 
mansuetum notat, non his tantum sed et aliis in locis 
Sed et Tonathan eodem modo hunc Zachariae locum in 
terpretatur , quem et Kimchi sequitur. Asino insider 
apud Hebraeos veteres non erat paupertatis signum: na 
proceres asino. vectabantur, ut dictis ludicum locis & 
alibi videre est. Sed cam Salomonis temporibus Aegyjf 
commercio equorum copia apud ludaeos crevisset, ex # 
eviluere asini. Sed et ipsa asini statara et comitats 
Urbem ineuntis facile ostendant Regnum, quod sibi Tea 
vindicabat, diversissimum esse a regnis mandi. Locus 
autem hunc Zachariae ad Messiam pertinere agnoscust 
Scriptor Bereschith Rabba et Midras Koheleth. 

“Opoy] Cum drog Graece sit érrlxocyop [communis generii), 
quomodo et Hebraeum “on, ut videre est 2 Sam. 20: *, 
ubi et LXX rv òyoy dixerant, recte hic Interpres Lat 
nus asjnam posuit. Nam pullo mater optime adiungitur 

‘“Trolvyiov, subiugalis] Vox Hebraea pluralis est som, 
significatu antem singularis propter ëÂAcsper. Nam mwep 
recte vertitur ſilium unius asinarum. Sic et comme 
infra 7, èxdioip &rapo adrör [sedit super eos) rech 
transtulit Syrus super eum, id est, super alteram & 
iumentis, pullum videlicet; quomodo accepit et Leti 
Interpres. Similia sunt, Sepultue est in urbibue Galacd, 
Descendit in latera navie, et id genus alia. Vide et 
‘supra g: 8. In codicibus LXX in Zachariae loco € 
nökov véor [pullum novum], sed rescribendum ex Íst 
tino sröhor Syov [pullum asinae). 

8. 0 dé srheigos Òòyhos, plurima: autem turba] Convert 
hic illud Horatii: 

Interdum wvulgus rectum videt. 
Ut in Davide 1 Sam. 18: 6. 
_ “Esowoar aöröv va (partie, etraverunt vestimenta 100) 
De hoc more vide praeter eos locos quos alii addaxerù® 
eum qui est in Agamemnone Aeschylis: 





Apwaiì , zi pédheO’, cor. êrégakrou védos 

Fléòoy weheutov sqovvuvar mevaopaow ; 
‚ [Famulae, quid exspectatis, haec sors queis dal? 

f solum viarum stragulis ineternere ?] 
et 


CAPUT XXh 149 


quae ibidem sequuntur multa eodem pertinentia. Plu- 
chus Catone Uticensi: TIgoerréupdy daxpvar mal sreguo- 
e drhngou Órordirtop ed luciriæ voïg zrooln pp Badtlos 
eductus fuit cum lacrymis et indefessie amplexibus, 
ltie ettam vestimenta substernentibue qua pedibus erat 
esturus]. Vide 2 Reg. g: 13. 
. Voara tT vid Aafld, Hosana filio Davidts] Vox 
aya ex Verbo et particula Hebraea constans pro ipso 
nno usurpatur, ut iij sreedy [Zo paean] Graecis. Nam 
interpretatio hic et infra comm. 15 convenientior 
tm ut Jole [ramos palmarum] significet. Sensus est; 
mnum hunc bene ominantem canimus Regi Messiae. 
aeri potest, cam ritus ferendi rd Pala sive Gugoous èt 
vixoy zal srgiov [thyreos ex palmis et citris], ut 
epbus loquitur , et acclamandi Mosana pertineat ad 
dsyopóora (Eviopógia [Reamiferia) idem Iosephus vocat) 
te incidebant in mensem Septembrem, ut apparet Lev. 
89, 40, quontodo nuno longe alio anni tempore siné - 
trpata. Sciendum igitur constanter fuisse Tudaeis cre= 
am, festos dies non tantum memotiam continere Ae- 
tiaci exitus, sed et praesagium temporum Messiae. 
que etiam hodie Iudaei èp rots ooyopogiors [die Rami- 
ti] dicunt, optare se ut eum in modum laetos dies 
re possint regnante Messia devictisque hostibus. Ple- - 
igitur illa pars, quae miraculis Iesu adducta certo sibi 
suaserat hurc verum esse Messiam, velut impleto 
\esagio , ritus et verba zijg ooyopogtas [gestationis Ha- 
Pum) recte usurpat. Sicut et in nova dedicatione 
mpli sub Hasmonaeis eadem laetitiae publicae signa 
rpata legimns a Macc. 10: 7, 1 Macc. 13: 61, et 
deal. 7: 9. Videtur autem ritus ramos gestandi ut 
Îta alia a Iudaeis ad Graecos pervenisse, Nam Cle- 
ns notat ex Orpheo ramos adorantibus dari solitos, 
Athènis inter festos dies erant rd doyopógia-. Adde 
te diximus 2 Macc, 1: 9, 18, 10: 6. 
Tuhoynuêvos Ó ègyduevos, benedictus qui wendt] Ex Ps. 
ie 26. Pelix sit, aut Fivat, ut Latiui acclamabant. 
Ey Óvòpat: Kvgiov, nomine Domini) Divino mandatu 
potestate. 
oare èy voir Opigou]) In Euangelio Hebraica legeba- 
Ka tur 


148 | AD MATTHAEI 


gelo Hebraico legebatar mu, ut nos docet Hieronymus 
ad Damasum. Hoc autem non puto ad designationem 
Dei pertinere, sed idem valere quod summe; ut si Le 
tine dicas terque quaterque. Ita Hebraeum poro et 
Graecae voces èy ùwigous Interpretibus LXX inveniuntur 
Ps. 148: 1 et alibi, Eodemque sensu Maa et Graece ù# 
9yigous usurpatur Ps. 93: 4. 

10. “’Bacioôy zrâäoa íj 7eodug , commota est universa civic 
tas] vvn ann Ruth, 1: 19. 

1. O noopsjrys, Propheta] Quem hactenus ut Pro 
phetam agnovimus, nunc ut verum Regem veneramur. 

12. Eis zo iepoy zoù Ocoö, in Templum Dei] Regi 
sui in hominum animos specimen aliquod Christus dede- 
rat asinorum accitn: maius nunc et maxime admirabik 
edit in purganda aede paterna, nulla vi externa, sol 
Divina virtute venerabilis. Hinc quoque Regni sui in 
genium dat intelligi, quod Regnum velut auspicatus non. 
&rcem sed Templum ingreditur. 

Tovs mrohoörrag zal dyopabovrag dy TS iep, vendenta 
et ementes in Templo} Recte quidem a Legisperitis erat 
eonstitutium, ut qui victimas aut dona ex lege aut vote 
deberent, praesertim si procul Hierosolymis habitarent, 
possent pecuniam domo adferre, proque ea Hierosolyms 
victimam aut quod donandum esset sibi comparare, nim 
rum lege ea, quae est de decimis Deut. 14: 24, 45, af, 
ad alias factorum similium species non iniqua interpre- 
tatione producta: sed id in Templo fieri minime opor- 
tuit, eo praesertim tempore quo is Templi locus (facts 
enim haec in parte extima quae Gentium dicebatur) va- 
care debebat- Gentibus ad veram religionem se conver 
suris , ut praedixerat Esaias. Ideo significanter apud 
Marcum est in hac historia: “Ort ó oixós mov oixos sige- 
gevyijs x)nesjoerau rot voîs Oveor [Quia domus mea do 
mis vrationie vocabitur omnibus Gentibus). Notandom 
enim est, pleraque vaticinia etus generis duplicem habere 
sensum , priorém planum et doyyuaresov [non figuratum], 
qui tacitam habebat conditionem, si Iudaei sub adven- 
tum Messiae, ut debebant, gentibus caeteris pietate prae- 
luxissent; alterum dÀAnyogusoy [tecte aliud innuentem), 
qui impletus est reiectis Indaeis et surrogatis Gentibns. 


led 


Tor 


CAPUT XXI. 149 


Tòy woldwBigdr] Koddvfos est quod vulgo cambium vo- 
cant, ddayn deyvolov [permutatio pecuniae) Polluci. Ci- 
cero in Verrina ait deductionem factam pro collybo, et 
in epistola, detrimenti satis esse in collybo, Eosdem 
hos mensarios etiam xeguarisas Tohannes vocat. Quia in 
Templo. erant quae ex lege aut moribus Siclis sacris pen- 
di debebant, ideo argentarii mensas in Templo positas 
habebant, lucellam ex permutandi officio aucupantes. 

Tas meougeoas, columbas] Ut quibus defungebantur pau- 
peres vice maiorum victimarum, ut passim in Mose vi- 
dere est, et Luc. 2: 24. Has autem solebat accepto pre 
tio dare offerentibus Praefectus oblationum, at notat Mat- 
monides De Instrumentis sanctis cap. 7, cui consentit 
liber Schekalim cap. 5 sect. 1. 

13. Ancçcõr] Ex versione LXX apud Teremiam. Simili 
tralatione Ansas zör mgayudtoy (raptores rerum] dixit 
Aeschines. Itaque vox ista hoc loco non tam latronem 
guam praedonem sonat: quo sensu et apud Xenophontem 
reperitur Graecae historiae secunda. Sed et Chaldaei 
vocem Graecam eo significatu usurpant. Sic Ismaelitae 
DO? BY populus praedator Ilonathani Gen. 21:13. Dubium 
non est quin pro usu Templi partem quaestus stipulati 
Faerint Sacerdotes. Oixov êusroplov [domus negotiationis] 
est in simili historia apud Iohannem, 2: 16. 

16. Xcrnotioo, condidisti] Tralatitiam significationem 

verbi 10’ [fundare] interdum voce minus figurata expri- 
munt LXX, ut hic sazaorileis, Esth. 1: 8, dmusarrer 
[statuere). 
Alivov, laudem] Sic et w, quod itidem tralative usur- 
patur, LXX variis nominibus vertunt, prout fert sub- 
iecta materia; ut hic aivor, in Ps. 132: 8, dyiaoua 
[sanctimoniam). De sensu. Psalmi diximus ad Psalmum 
ipsum. Citatur autem hic proverbialiter non propter il- 
Jud sarlooy , quo vocabulo non infantes tantum intelligi 
possunt sed et pueri qui fari incepere, quales quidam 
faere in hac clamantium turba. 

17. ‘EEijkôer èlo rijs mohews, abiit foras extra civi- 
tatem]) Ut omnem affectati regni terrestris suspicionem 
guam longissime a se amoveret; quam fovere poterat 
urbs per se pópulosa, concursus alinude ad festos dies: 

h5 et 


150 AD MATTHAEI 


et noctarnum tempus eiusmodi conatibus opportumm. 
Confer qaod est loh. 6: 15 et infra 26: 55. 

HöMoôy) Utuntur hac voce Graeci saepe ut vertart 
P?, quod est pernactare, Sed potest hic proprie sami 
haec vox, ut siguilicet sub dio agere : id enim siguif 
care videtur Lucas, cum dicit Christum singulis nocti 
bus pvhuobijva: (moratum esse) in Bonte Oliveti, a1: 5. 
Et alioqui sollemne hoc ipsi erat quoties extra ordinen 
precibus vacabat. 

19. Kal dur avuxijp, et videns fci arborem] Qaol 
generaliter dictum est a Dionysio Thrace Grammatic 
vetere de antiquis: Fonmuœivxòy y° ovs où dut MlBecos pros, 
dla nal Òra ovudohar êvror tas moaberg [Quidam sorun 
res significabant non verbis solis, sed et visibilibus sig- 
nis], et de Aegyptiis a Plutarcho Iside: „A?ysyuaruh 
gopiav rijs Geohaylas adräp &yovans [Doctrina ipsorum de 
divinis rebus sapientiam habebat aenigmaticam), id de 
Hebraeis eorumque vicinis verissimum est. Sic Prophe- 
tarum alii contundi sibi capita fecerunt, alii oornus 
sumserunt ferrea, alii sibi circumdedere compedes. Cle- 
mentissimus Dominus, cum innumeris miraculis sua in 
nos aeterna benelicia figurasset, severitatem iudicii, quod 
infrugiferos homines manet, uno duntaxat signo, idque 
non in homine, sed in non sensura arbore, adumbravit; 
ut certi essemus bonorum operum sterilitatem gratise 
foecundantis ademtione puniri. Vide ea quae ad Hebr. 
6: 8, quae huius loci interpretationem continent. Philo 
spadones, qui in sacrum cancilium a Mose admitti vetan- 
tur, dÂAnyoginög [sonsu tectiore] non male interpretator 
Sous daezijs dyóvovs wai mige duverumuivovg [eos qui vin 
tutis aunt steriles et circa fidem eastrati]. 

21, Kal uy Ovangudijre, et non haesitaveritis) Awngi- 
veodar esse idem quod digaberp [dubitare], cui opponitur 
zo ugeverp (eredore], annotavimus ad cap. 14: 31. 

“Oper rovro, monti huic) Vide supra 17: 20. 

22. Mayra, omnia) Vide supra 18: 19. 

23. Aiwddouorrs, docentem] Docebat enim publice in 
Templo eadem quae in Galilaea docuerat, continentia 
quid credendum faciendumque esset, proponens itidem 
praemië obedientiae’ remissionem peccatorum, Spiritum 

Sanc- 


CAPUT XXL 151 


Sanctum et vitam aeternam. Haec sunt quae hac una 
voce Matthaeus, Lucas autem duabus dudaoxerr et evar= 
vehibeodor [Euangelium annunciare) complectitur. 

Oi adpyregeïs zal of mrgeaguregot vou Auoù , principes Sacer- 
dotum et Seniores populi} Kai of ypapuarer; [Et Scribae], 
quod addit Marcus. His tribus hominum generibus, Pon- 
tificibus quidem et Senioribus , ut parte Senatus, Legisperi- 
tis autem, ut eorum Assessoribus et Consiliariis describi= 
tur Synedrium magnum, ut alibi diximus; cuius officio 
incumbebat veros falsosque Prophetas discernere. Sic et 
ad Barchochebam a Sapientibus Israelis missos legatoe 
narrant Iudaei. Adierunt autem isti Iesum capto ante 
consilio quomodo ei perniciem possent accersere, irritatì 
ob traductam suam in Templo nundinationem, ut notat 
Marc. 11: 18, Huc igitur tota ista tendebat oratio, 

Ev nolg êEovoig) Unde tibi ius istud? Nam Synedrii 
erat ins docendi in Templo concedere: ab iis autem 
pullum ius Christus acceperat. Supererat igitur ut Dei 
mandato se tueretur, cuius in Templum ius summum 
erat. 

T'aùüra notts, haec facis) Nempe quod publice doces. 
Huc enim potissiinum pertinere hanc quaestionem Lucas 
satis aperte ostendit. Imitantur ludaei Samaritarum quaes- 
tionem ad Esdram, 5: 3. 

24. Tocrijoco vuâs xqyw Aóyoy, interrogabo vos et ego 
rem aliquam) ’Avrveowrgors (contra-interrogatio], qua- 
lis a Grammaticis notatur ad Eclogam Virgilii tertiam, 
et in Socraticorum libris non raro apparet. Latini vete- 
res Tuscum iurgium appellabant. Litem lite resolvere 
dixit Horatius, Hanc autem quaestionem ita Christus in- 
stituit ut manifestissimum inde fiat iustas ipsum causas 
habuisse ad ipsorum interrogationem non respondendi, 
Quomodo enim credidissent alleganti mandatum Divinum 
qui Tohanni non crediderant, quem tamen a Deo mis- 
sum aperte difiteri non audebant ? 

25. °EE ovoavoü, e coelo} Hebraei inter Dei nomina 
recitant Dow [coelum]; sed verius est figurate pro Rege 
regiam nominari, Sic exercitus coelorum Dan. 4. 

Oùx ènigevoare aùrö, non credidistis illi) Tum in cae- 
teris , tum in testimonio quod de me perhibuit. | 

K 4 26, 


152 AD MATTHAEI 


" 26. “Eyovor, habent) Firma quadam persudsione, ut 
Lucas exprimit. : 

Qs zroopjrijv, sicut Prophetam) Id est, ut hominem 
Divinitus excitatum; quemadmodum superiora evincunt 
' 27. Oùx oudauey , nescimus] Ignorantiae professionem 
ab illis Christus exprimit, qui iactare solebant penes s 
esse iudicium drauaoryrov LVallere nescium], ad discer- 
nendos veros ac falsos Prophetas. 

ag. Eirey, Où Gélo, ait, Nolo] Imago publicanoram 
et meretricum , qui diu ita vixerant quasi iura negarent 
eibi nata, zip eöolderar jovnutvor (pietatem abnegantes): 
Morbum vultu incessuque fatentes , 





ut ille ait. 

30. 'Eyù, «vote, ego, domine] Recta lectio Syro etiam 
agnoscente , interque Graecos Theophylacto et Enthy- 
mio. Ita, Gen. 22: 12 et 11, 27: 1, 37: 13 et 1 Sam. 
5 aliquoties, m LXX Interpretibus ìdov êyoo idem va- 
let quod Latine Praesto adsum, sic et Es. 6: 7. Lec 
tiones alids ex interpretamento natas non dubito. Filius 
hic imago est principum Iudaeorum, qui oratione ac 
vultu pietatem profitebantur, revera homines superbi, 
invidi , crudeles. 

31. IIoodyovour vuäs elo Tijv Baoidelar , praecedent vos 
in Regnum] Duces vobis monstratoresque sunt itineris ad 
Regnum coelorum, poenitentiae scilicet. Ita sooayenr et 
rgodyeodas saepe usurpant Graeci. Atque hunc esse sen- 
sum , non autem de extremo iudicio hic agi, apparet ex 
eo quod sequitur, ‘Pueis Öl iÖovres ov uereuehjOnre [Vos 
autem widentes poenitentiam non habuistis). Non secuti 
estis illos recte ducentes quorum vos duces esse oportuit. 

32. ‘Ev òÒö dikacosuvijg , in via iustitiae} Continuari 
videtur translatio coepta in voce srgoayovoi. Nam ódor 
Bixaoouvijs appellat, ni fallor, ipsum dogma lohannis, 
quod ex signo addito vocatur ro Barrriuopa rijs geravolas 
[Baptisma poenitentiae), Id enim ad veram illam ius- 
titiam quam Christus docet iter est. | 

Ox drigevoate adr$, non credidistis ei] Praeceptioni- 
bus ipsius non obtemperastis. Nam srigevery saepe est 
re ipsa ostendere fidem se alicuius dictis habere, ro sret- 
Geode ſobedire]. 

55. 


CAPUT XXI, 163 


33. "Aurelöva, vineam) Vineae similitudinem veteri- 

bus Prophetis usitatam in sensum paulo alium inflexit, 
ut commodius redderet epzanodooup [id quod in compa- 
ratione respondet]. Nam apud illos vinea populo He- 
braeo respondet: hic autem notitiae Legis et donis Spi- 
ritus Sancti, quae mox vocantur Regnum coelorum. 
- Doayuòv aùrö stepuêdyne, sepem circumdedit ei] Sepem, 
turrim , torcular nihil necesse est sigillatim explicare, 
cum in universum iid omnia significentur quae aut ad 
tutelam aut ad ornatum pertinent: omnia denique bene- 
ficia quibus ad bonam frugem a Deo provocamur, 

Anvov] Marcus örodgyvioy [lacum], LXX apud Esaiam 
srooÂyvioy, et certe verbum dovooev (fodiendi] satis os- 
tendit lacum significari, qui ovverdoyuös [per complexio- 
nem] torcular dicitur, cum alioqui torcular sit tota ma- 
‚china constans ex praelo et lacu. Homerus in vincae 
descriptione lliados XVIII: 
| Audꝙt dl nvavény Kanerov. 

[At circum posita est scrobs coerula.] 
Ubi Scholiastes xoudor dovyua, Tapgov [cavam fossam]. 
Eustathius Âxyvov. 
“ >EEédoro aùròy ‚ locavit eam] Certa fructuum pactione, 
quod genus colonos Romani partiarios vocant. Sequitur 
enim, ’Arégeide Àapeïv vous xaorrovs adroù [Misit ut acci- 
perent fructus eius]. 

55. “Eòstoav, ceciderunt] Ponitur Òégo pro daiow. A- 
pud Marcum expresse legitur Öépovres, et apud Lucam 
deloavrer, ut et in Actis aliquoties, ubi et Béowy 22: 19 
est caedens, et eis mooowrmop Òfgev [in faciem caedere] 
a Cor. ‘11: 20. Quare lectio haec mutanda non est. Vi- 
dentur autem hoc verbo praecipue indicari contumeliae 
quas leremias pertulit; sicut ‘occidere ad Esaiam ‚ lapi- 
dare ad Zachariam loiadae filium non male referas. Vide 
Act. 7: 52, Hebr. 11: 37, 2 Reg. 21: 10, 16, Ter. 44: 
4, 5,6, 2 Paral. 36: 16, Neh, g: 26. | 

37. ’Evroarrijdovrat vòy viór mov, verebuntur filium 
meum] Ostendunt haec verba non quid futurum esset, 
sed quid iure ac merito exspectaretur. Ideo Lucas toez 
[forte] addidit: quae locutio est ubi in Sacris literis et 
Deo tribuatur, sed intelligenda Beonoenös [ita ut Deo 

K 5 con- 


154 AD MATTHAEI 


convenit), non ut praescientiem excludat, sed at notet 


eventus in causis suis spectati zo évdeyóuevoy [contingen- 
tiam], quod et Veteres notarunt. 

38. ’Arorvelvoper aùroy, ovceidamus eum] Ipsa verba 
fratrum de Iosepho Gen. 37: 20. 

Karaoywoper rijyj xÂygovouiar aùroü, habeamus heredita- 
tem eius) His verbis ostenditur Sacerdotes ac principes 
Jadaici populi hoc egisse summo studio ut Divinam legem 
cogerent ambitioni suae et quaestui inservire: quod idem 
est ac si colonus domino possessionem intervertat. Nam 
aÀnoovogtag voce ius plenum domini indicari alibi dixi- 
mus, 

3g. 'Ebépahov ëEo ToU durehöros, eiecerunt extra vi- 
neam) Id est, cmedoxtpacar [reprobaverunt), ut dicitur 
infra, Fecerunt amoovvaywyov (extra Synagogam], et ut 
hominem drouoy [Legis expertem}] curarunt eum a pro- 
fanis hominibus occidi: atque adeo ipsì magis eum occi- 
derunt quam Romanus Praeses, qui aliquandiu reluctans 
tandem manus dedit illorum improbitati. 

41. Kaxous waxús drohéaer , malos male perdef] Locu- 
tio petita ex purissimo sermone Graeco, cuius se nou 
imperitum aliquoties ostendit hic Interpres. Loquitur sic 
et losephus. Ex collatione aliorum Scriptorum apparet 


primum hoc simpliciter dixisse Senatores, ignaros quo 


sensus dicti evaderet; cum vero Christus apertius signi- 
ficasset ad ipsos haec pertinere, avertisse a se omen. 

’Anodwoovar]} Persolvent. Sed et arbor dicitur xagzor 
droöidivas Apoc. 22: 2, ut Latinis ager frugem reddere 
aut persolvere, 

Tovs xaorous èy Toïy waipoîs, fructus temporibus suis) 
vwa “a Ps. 1: 3. 

42. Oùdinore dvéyvore, an nunquam legistie) Quod 
minime in se quadrare posse arbitrabantur, id ad ipsos 
potissimum , ad plebem autem consequenter pertinere le- 
sus ostendit Psalmi testimonio, quem ipsì quoque xard 
zo uvsuworvegov [secundum sensum magie mysticum) de re- 
bus Messiae interpretabantur. Neque aliter-eum locum 
accepìt Rabbi Salomon. 

Oi oirodouoörreg, aedificantes) Id est, ot apysréstoveg , 
more Hebraeo participium pro nomine. Ita vocantur Se- 

na- 


CAPUT XXL 155 


matores magni Synedrii quibus mandata erat non minus 
religionis quam reipublicae tutela. Docet hoc Petrus, qui 
eosdem alloquens, Tp’ vudy , inquit, zöv oinodopourrwy (a 
vobis aedificantibus}, Act. 4: 11, Sic et Plato et, Aris- 
toteles zijy sroderuxijv Erugsjugy [scientiam civilem] vocant 
doyereroviijv [architectonicam] , et Cicero architectos rei= 
publicae aedificandae dixit. 

Eis sepahijv yovias, in caput angulij Omnia haec ex 
versione LXX. Topriag significatio potest quidem non in= 
commode ad commissuram referri zijs èxÂoyijs Töv ’Toudalcop 
Lelectionis lJudaeorum) et Gentium populi; sed cum hie 
simpliciter reiectionis ludaeorum et surrogationis Gentium 
fat mentio, et Petrus ante inchoatam Gentium vocatio- 
nem hoc vaticinium dicat impletum, Act. 4: 11, satius 
erit anguli voce indicari eam vim quae esse in angulis 
aolet sustinendi aedificii; unde fastum est ut et primores 
populi passim Hebraeis Mp: appellentur, Hellenistis autem 
yooviat, ut 1 Sam, 14: 38. ’Axpoyoviaior MOov [summum 
angularem lapidem] eodem, ni fallor, sensu dixerunt 
Petrus et Paulus in Epistolis. 

Aüry, istud] Quod Hebraei neutrum muliebriter enun= 
tiant etiam apud Hellenistas occurrit, ut Ps. 107: 4e 
Nec tamen quicquam obstat quominus et in Hebraeo et 
in Graeco et in Syriaco possit ad yoptay referri , quo- 
modo et Theoplylactus hic interpretatur, Capitis voci 
quominus aptetur, repuguat Hebraea constructio. Res 
tamen eodem recidit, 

‘Huövy, nostris] Pioram scilicet, ut quae in Psalmo 
° sequuntur intelligi hoc postulant, 

43. Aid roũro, ideo] Propterea quia hunc lapidem re- 
tecistis ampliusque reïiecturi estis, ista vobis evenient. 

H Baoudela roũ Oeoö] Origeni et Hieronymo assentior 
Regnum Dei notitiam Divinae legis interpretantibus, ut 
et ante dixi, Vide et quae supra notata sunt ad cap. 3. 
Inter poenas Iudaicae gentis nulla est nobilior quam quod 
post Christum repudiatum non modo Prophetiae dono 
omnino sunt privati, ita ut illud ipsum lumen olim et 
sidus peculiare gentis Hebraicae ex eo ad Christianos 
transierit, sed quod et omnis illa scientia Legis quae 
humanis praesidiis comparari potcrat versa est in puti- 

dis= 


156 AD MATTHAEI 


dissimas fabulas, quibus scatet Thalmudicus liber, tales 
certe, ut qui eis fideim adhibeat iudicandas sit non modo 
Divino Spiritu sed magna etiam parte sensus communis 
esse destitutus. 

Iosoörre zoos zapnovs aùürijs, facienti fructus eius) 
Non tantum xaprtovs weravolas [fructus poenitentiae), ut 
Baptista iubebat Luc. 3: 8, sed quod plas est, xapsrov; 
ss Baoelag [fructus Regni] sive voö nvevparos [spiri- 
tus), de quibus agit Paulus Rom. 6: 22, Eph. 5: g et 
Gal. 5: 22, Ilosoöys: autem positum pro srouyoortt [factuÉ- 
rae}. Non enim causa impellens sed movens per modum 
finis hic indicatur, ut et Eph. a: 10. 

bh. O reeoop drnd zor Mop voöror ovvdhaabsgeras, qu 
oeciderit super lapidem istum confringetur) Lapidis fac- 
tam mentionem ab aedificii similitudine ad alteram Chris- 
tus producit, et eum imitans Petrus 1 Epist. 2: 7. Sen- 
sus huius particulae est: Qai in ipsum adhnc in terris 
agentem impinget, sentiet imbecillitatem suam damno 
suo, ut testa saxo ìillisa. Seneca: In ea, quae firma et 
insuperabilia sunt, quicquid incurrit malo suo vim suan 
ezercet. Hebraenum yr Graeci modo vertunt zartagour 
aut saleen [ferire], ut Deut. 34: 39, Tob. 5: 18, modo 
&hâv aut curddâv (frangere], ut 2 Sam. aa: 3g, Ps. 
110: 6, 

Ep ôy & ày melon Acxunoes avròv, super quem wero ce- 
ciderit conteret eum] At qui perstiterit in eo oppugnando 
postquam iam erit evectus in coelestem regiam, tam fun- 
ditus peribit quam testa in quam saxum ingens ex subli- 
mi loco devolvitur. Sic AV, quod proprie Auuêy signi- 
ficat, sumitur in sensu conterendi Zach. 1: 19. Hoc ip- 
sum alibi dicitur ovvzgifeey (conterere], Esai. 3o: 14 et 
Ter. 19: 11, Alibi AemrÚverp [comminuere), ut Ps. 18: 
43. Videtur respici locus Danielis de lapide e monte 
devoluto 2: 44. Hoc autem contigit Iudaeis excidie Titi: 
multoque magis continget zoîg srgooxorrzovar t Aöyp [qui 
offendunt in sermonem)] in extremi iudicii die. 

45. Oi Pagiaaïor, Pharisaei) Cuius instituti aliquam- 
multi erant Senatorum. 


C A 


CAPUT XXII, 167, 


CAPUT XXII. 


2. Tduovs) Tuor hie sunt non ipsum matrimonium, sed 


convivium, ut vertit Syrus; quod mox dicitur prandium „ 


alibi coerna : ut et coenam nuptialam Plautus dixit: quo- 
modo et nuptiarum vox Terentio atque aliis usurpatur. 
Sicut autem Regnum coeleste ‚ut saepe iam vidimus, mo- 
do statum Regni Messiae in hoc secplo significat, modo 
statum futuri seculi, quia ille huius quoddam est zrpoyevauc 


(gustus), ita et nuptiali convivio alibi felicitas illa quae 


resurrectionem generalem sequetur, hic vero dona pio= 
rum cpetui destinata signilicantur. Dubitandum autem 
non est quin Christus, easdem comparationes diversis. 
temporibus recitaverit. Ita hanc alibi quogue usurpatam 
nunc ita repetit ut hominum quos compellabat rationem 
habens, peculiaria quaedam ipsos praecipue tangentia cu= 
muli vice adiungat. 

. 3. Kahéasar Tous Kexhnuivous, vocare invitatos] Nam 
bis vocare moris erat, ut ad Lucam notabimus. Hi au- 
tem. wexÂnuivor: sunt Indaei, federatus Deo populus, qui- 
bus adventus Regni Messiae multo ante per Prophetas, 
postremo per, lohannem, Christumque ipsum et eius Apos- 
tolos est annuntiatus, ut se per poenitentiam ei Regno 
praepararent. 

be -Todup drégerhen àhhovs, iterum misit alios) Invi- 
tatio apertior facta per Apostolos tum veteres, tum alios 
illis.additos eorumque adiutores, postquam Christo resus- 
citato, in coelum evecto, et Spiritu desuper misso, ni= 
hil altra Divinae liberalitatis non dicam requiri sed nec 
optari poterat. 

Ta ourisci] In quo genere erant vitali, uoogot auveuvol 
[wituli saginatij non Athenaeo tantum, sed et Luc. 15: 
23 et in Graeco ler. 46: 21 , et cortis aves. His altili- 
um, illis saginatorum vox ex usu Latino rectius convenit. 

Tebvuiva, occisa sunt] Over et oparruy distinguunt 
Grammatici, ut oparzey [occidere] sit quavis de causa, 
Overp autem èrl zuuj,.Oeoö (occidere in honorem Dei. 
Sed ut alias vocos ita et hanc usus extra originis snae 

na- 


158 AD MATTHAERI 


naturam produxit, Manifestum id est Ioh. zot 10. Sie 
et Latinum mactare in sacris natum ad alia extendi 
coepit, 

5. Anmijbor, ò uév eig voy iov dyoor, abierunt aliu 
in villam suam) Cadacarum rerum stadio beneficia ae- 
terna posthabuerunt. 

6. TBetocy, contumeliis affecerunt) Ut Petrum et Io- 
hannem, Paulum quoque non semel. 

Anistervar , oeciderunt) Ut Stephanum et Iacobos duos. 

7. Tà goartevpara aùroù, exercitus suos] Ta ggare” 
para, Angelos, ut 1 Reg. 22: 19, 2 Par. 28: 18, Luc. 
2 13, Argelorum autem ministerio Deus et Regna et 
naturam inferiorem gubernat; ac proinde per eos immit- 
tit bella, famem et pestilentiam: quae omnia uno velut 
impetu in Hierosolymorum urbem detornuerunt. 

8. Oùx gouv &Eror, non fuerunt digni} Aurdryo (minur 
dictum], pro eo quod dicendum alioqui erat ma 1oav 
dvalior [valde erant indigni]. Sic Act. 13: 46, abi con- 
summati huius vaticinii habemus exemplum, ovx aEtows 
mglvedde Eavrovg rijs aiwviov Geoijs , id est, vos ipsos vita 
aeterna indignos re ipsa ostenditis, sermonem® vivificum 
contumaciter repudiando, Pares locutiones Prov. 10: 3, 
12: 3, 17: 21, 1 Cor. 16: 22 et alibi. 

g. ITopeveote ouv rl ras dreködovs rüv ódy, ite ergo 
ad exitus viarum] Admirabilis Dei sapientiae suae im 
Gentes profanas bonitatis pstendendae occasionem arri- 
puit ex Iudaeorum malitia. Etiamst Tudaei fecissent. of= 
ficium, nullam tamen habebant causam de Deo querendi, 
si benignitatis suae etiam Gentes fecisset participes, qaod 
filiorum duorum, alterins Frugi, alterius dooörov (prodigi] 
fabella docet, et supra etiam ex vinitoram comparatione 
intelligi potuit. Sed ut omnem zrgópaauy, [praetextum) 
Judaicae invidentiae Deus adimeret, ipsos primum, nec 
perfunctorie , sed crebro invitari ad dogma Euangelicum 
voluit; ipsis autem benefictum recusantibus , transiri ad 
Gentes: idem esse volens et bonitatis suae erga omne hu- 
manum genus certissmum testtmoniam, et pertinaciae 
Hebraicae poenam. Ita Paalus iam dicto loco, Quando 
vobis non libet, inquit, audire, ad Gentes vertimur : 
qui et in epistola ad Romanos Divinum hoe consilium 

mag- 


CAPUT XXII. 159 


magnifice explicat, dicens Judaeorum crimen factum esse 
mundi opulentiam. Attbodoe sunt VIN MIM viae extra 
urbem ducentes. Nam ita Hebraeum illud vertunt Aqui- 
la, Symmachus, Theodotton Ezech. 48: 3o. Hae òuf&odos 
[hi exitus viarum] significant hoc loco varias Philoso- 
„phorum opiniones, et diversos superstitionum ritus, in 
quos nationes, relictis viis ab Adamo et Noa traditis, 
-deflexerant. Praecedentibus enim seculis permiserat Deus 
gentes suis quamgque viis qua luberet insistere, Act. 14% 
16, non missis scilicet ad eos Prophetis, ut ad gentem 
Jadaeorum facere solebat, cum aliogui natnralibus illos 
testimoniis quotidie conveniret, nec clausus illis esset 
aditus maioris profectus, praesertim ex quo Judaeorum 
multiplex draosroga [dispersorum copia} orbem impleve= 
rat, et Divina Lex Graeco sermone legebatar. 

Ocous är eÙgyve, quOsCunque inveneritis) A generali 
beneficio Deus neminem voluit ullo praeiudicio exclusum. 

10. Tovnoobe te val dyadovs, malos et bonos) Erat 
quidem inter Gentiles ante invitationem Euangelicam dis- 
crimen aliquod: nam alii laxatis habenis vagabantur, 
alii panlo propius sequebantur ductum rationis. Sed cum 
omnes ad falsorum Deorum cultus, adde et inanis gloriae 
studium , deflexissent, noluit Deus eius discriminis ha- 
beri rationem , sed omnes, ut graviter sontes, una ve- 
niae formula complexus est: quo magis appareret mere 
gratuiti favoris esse hoo donum: oijx ê8 ènywov, did êé 
wo zaloörrog [non ex operibus, sed ex vocante]. Bene 
notat Theophylactns dyatous intelligendos comparate. 
Nam quod minus malam est bonum vocari solet popu- 
lariter. Ey 

O yauos , nuptiae) Ita plerique codices: nec aliter le- 
gerunt Origengs et Theophylactus: unde quod alii habent 
suupor [locus nuptialis) ex interpretamento credendum 
est venisse, quod tamen sequitur Syrus, sive quod ita 
legit , sive quod sensum reddere voluit apertiorem. 

11. “Evòvua yégov, veste nuptiali} Toauisyy yhavida 
(amiculum nuptiale) dixit Aristophanes Avibus. Vestis 
haec est ambulatio digna vocatione, Eph. 4: 1, opera 
quae ratam efficiunt vocationem, 2 Pet. 1: 10. Nam et 
in Apodalypsi pestie byezina nuptialis, explicatur za Öc- 


160 AD MATTHAEE 


«awuara Tr dyior (iustificationes sanctorum), ubi ôs | 
«aware sunt ipsa opera obedientiam nostram testantia, 
ut Luc. 1: 6, Rom. 2: 26, Eadem íuarur Aevua [vesti- 
menta alba] dicuntur in eadem Apoc. 3: 18. Atque its 
Vetercs magno consensu ad hanc locum, Simili tralatio= 
ne verbum indui de virtutibus usurpatam legimus Col 
3: 12 et alibi, 

12. ‘Eraîge, amice] De hac compellatione egimus su 
pra ad 20: 13. 

’Eptuosô , obmutuit) Ostenditur vo dyarodoyyror [exscu- 
sationis defectus}: sicut mox ligatio manuum et pedun 
notat zó &uayoy zat zo äpevxroy [inexpugnabilitatem et 
Ran EAD Etape irrogati Divinitus supplicii. 

18. Eis to oxoros to éEoregoy, in tenebras — 
Christus compendio quodam id quod est ultimum ss 
dyranodooeog (redditionis) cum ipsa comparatione conti- 
nuat, quia inde facile est intellectu quomodo supplende 
sint caetera, De his tenebris actum supra 8: 12. 

14. TlIoAdol yap elas xÀnrol, odiyoe DE êndenvol , multi 
enim sunt vocati, pauci vero electi) Habuimus hane 
yvooungv [sententiam] supra obscurius positam, quae hie 
apertissimum habet sensum: Iudaei (de his enim agitar) 
vocati sunt omnes, quì sunt numero malti; sed alii ad 
caduca versi monita sprevere, alii insuper male tracta- 
runt monitores, nonnulli fidem professì non ostenderunt 
piis operibus fidei sinceritatem et vigorem. Igitur par- 
vum duntaxat xaradeiupa [reliquum] Deo probatum per 
docilitatis, fidei et dilectionis testimonia „ accepit dona 
Spiritus Sancti et in posterum accipiet.rem ipsam, cuius 
arrha est Spiritus. 

16. Of Dagraaior ovuBovhwov èAafov,' Pharisaei cansi- 
lium inierunt) Cum publica auctoritas nihil profecisset, 
secta Pharisaica privatas' molitiones adhibet, ut supra 12: 
‚14, ubi gee diximas vide. | 

“Ons aùrov nayidevoworp èv Àóyo, ut dagstand eum 
in sermone) Id est, ut aliquid ab ipso elicerent cuius 
obtentu accusari posset rerum novatarum apud Romanum 
Praesidem;: nam alioqui nulla spes erat illam interfici- 
endi. Ita he ene ex Lunca. 


16, Tovs ualyras avrùs , discipulos euoe]. Pharisaeo- 
rum 


CAPUT XXII. 261 


ram quidam Tudam Gauloniten secuti sentiebant nefas 
esse agnoscere potestatem a Lege Divina extraneam. Ita 
enim .interpretandum puto quod de illis dicit Tasephus: 
Mövov sjyepòva wal Òeondrny zor Ocop úrerdsjpaort [Solum 
Ducem et Dominum Deum agnoscunt]: nempe quad il 
lud , Uni Deo servies , ita intelligi, voluerint, non quasi. 
cum quovis imperio summo, puta Saulis, Davidis, Sala» 
monis pugnaret, sed quasi adversaretur hoc ipsum im- 
periis profanarum Potestatum; sicut in Deut. 17: 15. scrip- 
tum est: Non praeficies tibi virum extraneum , sed qui 
de fratribus tuis sit. Neque nova erat haec sententia, 
sed, ni fallor, ab Asidaeis Maccabaicorum temporum, 
profecta; imo antiquior: nam idem sensisse videntur qui 
in Chaldaico obsidio deditionem tam praefracte recusa-, 
bant, cum quorum pertinacia certandum habuit Ieremias. 
Et sicut illis temmporibus illa opinio causa fuit magnorum 
malorum, ut Teremias docuit: ita recte de sua aetate. 
Josephus notat nullum posse malum excogitari cui istud 
dogma causam non dederit, Longe autem est aliud sponte. 
in se externum iugum accersere, aliud vitae servandae, 
causa subire servitutem, aut iam impositam pati, ut 
Daniel fecit gociiqne ipsius, quam scilicet nunquam ill 
populo Deus jmmissurus fuerat nisì in poenam gravium 
geccatorum. Graecorum et Romanorum nonnulli existie 
marunt servitutem vel certa morte redimendam. At aliud 
per Ieremiam nos docet ipsa Veritas: nam vitae mora , 
quae spatium dat poenitentiae, inter bona corporis pri- 
mum haberi debet, et fundamentum aliorum bonorum ad 
corpus pertinentium : servitus autem illa externa ad cor= 
pus non ed animum pertinet. Bionis est: Ot éyafol oi 
zérau, èheuBeoor® oi Òë zrovngol Ehevdeoor, doïhor Ersvuuöy 
„Boni. servi sunt liberi; at liberi lomines mali, servd 
gunt cupiditatum) ‚ et Euripidis istud : 
° Aoöhov yap è59Aop ToPvop’ op drapdegel” 
J Nollol d duelpovs glad röv Èlevéaoy, 
[Obstare servo namen haud aequum est proba; 
_ Est quanda virtus famulg superat liberos.] 
Eiusdem et hoe: | 
TloAAnîar Òohoig roëvon’ atazoor: ú de gei 
„Töv avyi Òovloy ig deudegoréga. —— 
II. L ‘ [n= 


162 AD MATTHARI 


[Infafne servis nomen est, mens interim 
Cum liberis sit saepe liberalior.]} 

Quod si illa etiam domestica servitus animi virtutem non 
impedit, quanto minus publica illa, quae sappe ne ser- 
vitus qaidem est? Seneca Brutum eo nomine culpat 
quod existimaverit sub unins imperio libertatem esse non 
posse. Quae omnià locum habere poterant etiam si stante 
Republica Iudaei in gravi periculo constituti consultan- 
dum habuissent libertas an pax placeret, et, nt Cicero 
hanc quaestionem ponit, el srayrl zooro zvparyldog xard- 
Ava mrouyzarevréov, wav pélÂn Òwa voöro srepl TÔr ols 
modus KuvÒvvevoerp (an omni modo laborandum ut dissol- 
vatur dominatio, etiamsi ob eam rem periclitatura sit 
civitas tota}. At vero semel facta deditione, qnae su- 
pererat consultatio? Nam quae belli necessitate adducti 
promittimus fidem obstringunt: nisi enim id esset periret 
tota federum sanctitas. Accesserat deinde longi temporis 
possessio, quam movere velle semper iniquum est in pu- 
blicis rebus. Bene adversus istos Eydords [zelotas] dis- 
pùutans Agrippa apud Tosephum ita loquitur: °dAAa uijv 
Tóye vöv êhevdeplas drPvueiy &wogpovy, Òlov Úrrèp roũ undt 
drroBahety adrijv dyovikeadart moörepovr* ij ye mreïga zj 
Oovhelag paler, wal segt voö uydt äpkaodae Turns ò dyor 
Ölxatos: ó d' änal yevootels, Èmerra dpigduevos, aùtadgs 
doödos leup, où prheheudegog (Intempestivum est nunc li 
Bertatem appetere , cum oportuerit de eo, ne ea amitte- 
retur , certasse olim: dura enim servitutis experientia, 
et iustum certamen ne eius initium fat. At sermel vic- 
tus si deficit, non libertatis est amans, sed senvas pe- 
tulans). Quem secutus losephus ipse obsessos Hierosoly- 
mitas hunc in modum est affatus: E? vao Ösj xal zrohe- 
ueiv Úrrêo èhevdeplas wahov, yoïjvar TO noöroy, To 8 &nak 
roreoóvras «al paxpoîs edEavras ygdvors Èreera drrooiteodai 
ro Evyòr, Övotavarvror , où prheheudtouov sivar [Quod i 
et pulchrum pro libertate bellare, id olim’ factum opor- 
tuit. At cum semel succubitum est, mùltisque temporibus 
concessuim àlteri imperium, velle deinde excutere iugum, 
mortem quaerentium est, non libertatem amantium]. Cam 
diversa sint regiminum genera, omnia vitijs suis, quan- 
quam ‘alia plus alia minus, obnoxia, bonus ille et vir 

— est 


CAPUT XXI. 163 


est et civis, ut Augustus dicebat, qui rempublicam prae- 
sentem mutari non vult: qui scilicet, ut cum Tacito 
loquar, bonum ac legitimum imperium voto expetii, qua- 
lecunque tolerat, quomodo sterilituteim aut nimios imbres 
et naturae mala. Ferenda potentum ingenia, neque usui 
crebrae mutationes. Sophocles: 

“Aoyovrés eiour* Hod úreikttor* vi uij; 
Kal yap Tu Öeva wal ra vaorepwrara 

Tiuais ureixet. 

[Nam Principes sunt; obsequendum: quippeni? 

Cum valida rerum quaeque et invictissima 

Cedant honori.] . 
et quae sequuntur. Atque hanc legem videmus sibi prae- 
scripsisse Christianos veteres, ut cuivis imperium nacto 
fidem atque obedientiam praestarent, neque ulli sab spe- 
ciosis nominibus res novanti accederent. Vide Tertullia+ 
nwn Apologetico. 

Mera röv ‘“Howdreväv, cum Herodianis) Herodianos 
partem fuisse Sadducacorum, quomodo Gaülonitici zelo= 
tae pars erant Pharisaeorum, sed peculiaribus opinioni- 
bus distinctos a caetero sui nominis grege, ex iis quae 
dicta sunt ad cap. 16: 6 patuit: et rés est: manilestior 
quam ut de ea ambigi debeat. Illud magis videndum, 
an hi quoque, ut Gaulonitici, senserint recusanda Cae- 
saris imperia, an contra. Mihi plane videntur ‘ad Clris- 
tum allegati qui maxime populares erant et aptissimi ad 
eliciendum a Christo responsum pro libertate. Diximus 
Herodianorum dogma natum temporibus Herodis Magni , 
qui ortu quamvis Idumaeus, tamen cum Idumaeca facta 
esset Iudaeae accessio, et Ipse Tudaismum profiteretur , 
extraneus haberi non poterat. Itaque Herodiani Herodi, 
quem et Messiam dicebant, libenter paruerant ut Indaeo, 
et, quod Iosephi historia docet, magno Legis vindici, 
qui etiamsi quid faceret in Romanorum gratiam sollicite 
ge Tudaeis excusabat, os uyj zu0° wuror dÀÂ &E Errodijg 
zal môòzayuarwv nor (tanquam id faceret non sua spon- 
te, Bed ex iussu atque imperio). At Hierosolymis ef 
parte potiore ludaeae in provinciae formulam rerlacta, 
parere hon Tam circùmciso Regi, sed alienis a Lege Pce 
testatibus Herodianorum degmati nou satis cousentiobat. 

La Quin 


164 AD MATTHAEI 


Quin et Sadducaci, quorum pars erant Herodiani, maguí 
faciebant Reipublicae libertatem, Nam hoc inter caetera 
argumento conabantur evincere, nulla esse post hanc 
vitam praemia credita a Maioribus, quia alioqui nunquam 
pro libertate toties arma swmturi fuerant. Neque incre- 
dibile est Herodis liberos, quanquam palam Caesari ser- 
viliter adulabantur, per occultas artes tamen fomenta 
subdidisse isti dogmati, non sine spe fore ut aliqaando 
populi studiis in amissam Regni partem restituerentar. 

Aanonig ei] "AÀndijs [veras] hic est rradóndagsxòs [is 
dicendo liber], ut in illo Terentii: 

Obsequium amicos , veritas odium parit. 

Tijv ódov voù Oeoü, viam Dei} Legem Divinam, prae- 
cepta vitae Deo placentis. 

Où uédes oor megì oùdevog, nec te curare aliquem] Nem- 
pe quominus ea praecepta fideliter tradas. 

Où ydg Bhérteis eig mrgdoornov dyHoorwoy , non enim res- 
picis personam hominum) Non captas gratiam aut Cae- 
saris aut Pontii Pilati, neque eorum potentiam formidas. 
Nam mgdooroy Hellenistae Hebraeos secuti vocant quali- 
tatem hominis, quae in aliis affectus ciere atque ita eos 
« veri iustique respectu solet abducere. Hinc mgodoono- 
Aanens [personarum acceptor}-et ngoooorodsynreis [perso- 
nam accipere]. 

17. “ElEeg:]) Fas est, ut aliquoties interpretati sumus, 
Quaestionem enim Divini non humani iuris movent. 

Kijvaoy, censum) Bogor [tributum], ut Lucas loquitar: 
uercovvuuiœæ ſtranenominatio]: nam ex censn tributum pen- 
debatur. Census nomen, ut alibi diximus, et ad prae- 
diorum et ad capitum onera refertar, ut videre est in 
Pandecte Iustinianeo, titulo De Censibus, ubi Caesaren- 
sibus narratur remissum a Vespasiano tributum capitis, 
Ad utrumque censum necessaria erat dmoygapsj [descrip- 
tio]. Panegyricus in laudibus Constantini: Septem millia 
eapitum remisisti, quartam amplius parten nostrorum 
censuum, Ammianus de Tuliano Caesare: Partes eas 
(Galliarum) ingressus pro capitibus singulis tributi no- 
mine vicenos guinos aureos reperit flagitari , discedens 
vero septenos tantum., Tertullianus: Agri tributo onusti 
viliores : hominum capita stipendio censa ignobiliora. 

5 Un- 


CAPUT XXII. 165 


Unde discimus provincias Romani imperii non agrorum 
tantum pependisse tributa, sed et humanorum capitum, 
extra colonias, municipia et civitates Italici iuris, Iu- 
daeam, ex quo provinciis accensa est, melioris fuisse 
iaris quam Gallias vix credibile est, Quare xöjvaop sive 
pógor, quanquam potest et praedii onus significare , quo- 
minus hic tributum in capita non agrorum sed hominum 
cum Syro interpretemur, quid obstet non video. Facit 
pro hac interpretatione Ulpiani illud quod exstat lege III, 
D. De censibus: In Syriis a quatuordecim annis mas- 
euli, a duodecim feminae usque ad sexagesimum quin- 
tum annum tributo capitis obligantur. Longe aliud ab 
hoc Romano tributo esse vo Öídpaypoy [didrachmum) su- 
pra ostendimus. 

18. TI ue sreepabere Örroxoeral , quid me tentatis simu- 
latores] Ilevoalery , ut ante admonuimus, est calumniam 
alicui struere: Örroxpiraz autem vocat quia consilium cru 
dele non minus quam vafrum obtegebant verbis pietatem 
praeferentibus. Bene Cicero: Totius iniustitiae nulla 
capitalior est quam eorum qui tum cum maxime fallunt, 
id agunt ut wiri boni esse videantur. 

19. Tò vóutopa TOÖ «ijvoov, numisma census]. Date 
mihi nummum aliquem eius monetae in qua tributum 
exigi solet. In eo autem nummorum genere usìtatissimus 
erat denarius. Itaque merito a viris doctissimis repre- 
hensus est eorum error qui denarium tributi modum esse 
existimabant.. 

20. Tivog íj eltov ary zal jj ëreiyoaps) ‚ Cuiusnam ima= 
go haec et inscriptio] Simile apud Arrianum: Tiya èyee 
yagaxtijoe ToÖro TO Tergaooagior ; Tociævoũ (Cuius figuram 
habet hic quatuor assium nummus? Traiani]. Sicut le- 
gem figere signum est summi imperii, ita et nummum 
cudere: nam vówsoua, ut docet Aristoteles , et nomen 
suum et vim ipsam habet dro roö vóuov [a lege]. Hino 
maiestatis criminibus accensetur nummos corrumpere. 
Nummos autem imperantium vultu ac nomine signari 
Persicum creditur esse institutum: unde Daricorum no- 
men. Huc illud pertinet : 

Concisum argentum in titulos faciesque minutas. 


Et 


166 AD MATTHAEI 


Et Philostratns in Vita Tyanaei commemorat dceyer 
doyvoäy vevougdvijy eis Tedéouor (drachmam argenteam 
cusam imagine Tiberiil. Aureos nummos eſſtgiatos in 
vultum novi Principis dixit Ammianus Marcellinus. Ipse 
igitar nummus pretium liabens ex edicto Caesaris, Cae- 
sarisque nomen et vultum praeferens, testabatur Caesa- 
rem summum in Tudaeam imperturm re ipsa obtinere, 
idque a ludaeis numnro illo utentibns agnosci.. Obüd 
poterat, ipso quidem facto Romanos Indaeis, et Caesarem 
Romanis imperasse, at nullo iure. Sed Christus ostendit 
hoc ad propositam quaestionem nilnl pertinere. Nam cum 
nec quies gentium sine armie, heG arma sine stipendiis) 
nec stipendia sine tributis haberi possint, ut -loquitur 
Tacitus , sequitur, ei qui imperat tantisper dum imperat 
pendenda tributa, ut pretium ‘communis tutelae quam 
praestat nobis quisquis est publici imperii possesùor. Prop- 
terea , inquit Paulus, etiam &ributa penditie, nec sola 
poenae formidine: sed iuris et aequi respectu, quia Potes- 
tatum praesidio tuti estis a vi atque iniaria,. Certum 
autem est ab omnibus Potestatibus hoc: ipsum, etsi non 
ea qua oportet aequitate ac diligentia, saepe etiam ita 
ut ipsae a vi atque iniuriis non abstineant, aliquatenus 
tamen praestari, ita ut sub illis quam sine illis: vivere 
multo sit tntins: quod satis est ut tributà praestari et 
possint et debeant. 

21. ‘dnòdore, reddite) Tanquam debitum, ut Paulus 
explicat: nam cum de tributis egisset, subiicit: ° Asrodore 
ovv ût Tag Òpeshas [Reddite ergo omnibus: debita |. 

Kal ra Toö Osoö Oe, et quae sunt Dei Deo] Tributi 
pensitatio mikil in se habet quod Divinae Legi repugnet. 
Caeterum si quid Caesar ant alia: Potestas praecipiat ad- 
versum Legi Divinae,: Deo potiús quam: hominibus pa- 
rendum est. Ita Christus sapientissimo responso et sedi- 
tionis motae et vjolatae religionis calumniam in quaes- 
tione insidiosissima effagit; ac simul tacite ipsos notat 
qui, de rebus ad hoc seculum pertinentibus pietatis specie 
solliciti, werae solidaeque pietatis officia ‘contemnerent 
alqne etiam violarent. Polycarpi est sententia: Aeduday- 
peda agyais val éSovolarg ano Ocoö rerayutvarg Tuuijv ward 
ed argooijnov viv uij Bhánvovoar ijuäs drovéerr ſ[ Didicimus 

im- 


CAPUT.- XXII. 167 


ömperiis ac Potestatibus a Deo ordinatis ita ut opartet 

honorem exhibere, ge nos non dead 
23. Eaddovxaior, ol Aéyovres mi) eivar dvagaory , Sad- 
ducaei , qui dicunt non esse resurrectionem) Fundamen- 
fum opinionis Sadducaicae fuit, nullam substantiam esse 
extra Deum, praeter res sensiles. Clare id nos docet 
Lucas Act. 25: 8, Saddovxaior pêr yap MÉyovar ui} eivar 
dydgaorp , ujdt Eyralov ‚ Hijve nyeïua [Sadducaei enim di- 
cunt non esse resurrectionem, neque Angelum, neque 
Spiritum]: ubi voce myevuarog intelligendus Divinus ille 
alatus quo Prophetas a Deo: impulsas recte credebant 
Pharisaei, Sadducaei , qui Prophetica scripta non reci= 
piebaut (nisi forte tanquam humanae sapientiae opera 
nullam, nt videtur, admiserunt amoxadvyur [patefactiar 
nem] Divinam, nisi per vocem, quomodo Lex erat tra- 
dita; cui soli obedientiam praestitisse Sadducaeos appar 
ret, ni fallor, tum aliis argumentis, tum ex oppositione 
Pharisaeorum et Sadducaeorum quae est apud Iosephum 
Originum XIII. 18, ubi ait a Pharisaeis multa obser- 
vari dneg oùx dvayéyganrtar èt zoïg. Movoéogs vòuors [quae 
non scripta sunt in legibus Mosis]. Quare et quod de 
Saddacaeis sequitur, êxeiva Öeîy sjyeiodar vouipa T&. yEygap- 
éva [illas servandas leges quae perscriptae sunt], intel- 
ligendum de iis quae in Mosis Lege sunt perscripta.. Ma- 
gis mirum quomodo Angelos esse inficiati fuerint, cum 
Mosis scripta, in quibus toties Angelorum ft mentio, 
admitterent. . Respondendum mihi videtur, sensisse illos, 
quod Iudaeoram nonnullos sua quoque aetate sensisse Ius- 
tinus aſſirmat, Angelos fuisse drusjrovs wal dywgigovs Osaö 
Övvaueis, äs Ó Oeos, Orap Boudnyrar, nroornpdir nouï, vat 
aeahuv dvagihher eig Eavroy [individuas et inseparabilas 
Dei virtutes, quae Deus ubi wult a se facit exsilire, 
rursumgque in se retrahit]: cui sententiae idem ille Mar- 
tyr hanc veram opponit, eivar dyyéhovg del uévovras zat 
41) dvahvouévans [esse Angelos. qui semper maneant et 
non dissolwantur]. Qui ita de Angelis sentiebant, eos 
non miram est similiter sensgisse de animis,hominum, 
mon. esse scilicet res tales quae per se possent subsistere „ 
ged quae ia nihilum redireut corporibus destitntae. Zaö- 
Dovzaius vas pvyds Ó Auyos ovvagunibee Toîy owpaa [ Sad- 
L á du- 


168 AD MATTHAEI 


ducaëorum doctrina animas non minus quam corpord 
exstinguit}, inquit loseplms. Et alibi de eisdem: Woyis 
Bl Tijv Örapovijv zal Tus za9 gÖov zeoorlas wal Tias dra 
goöor [Permansionem animarum et apud inferos poenat 
et honores tollunt), Hieronymus de tisdem: Arima 
putabant interire cum corporibus ; quod et Abrahamo Sal- 
manticensi uotatum. Hinc porro sequebatnr, ovx cir 
dydzaoiy. Nam drdzaaig requirit permansionenr animorum. 
Consequens item est, ut spem omnem pietatis repositam 
habuerint in vita praesente, Certum enim habeo errare 
eos, qui ex losephi verbis male intellectis Sadducaeos 
Epicureis acquant, quasi Deo res humanas curae esse 
negaverint. Nam qui Legem Mosis recipiebant , in qua 
praeclarus est locus srepl &fAoy zal ëmiriuloor [de praemiis 
et poenis], istius insanientis sapientiae consolti esse non 
poterant. Et recte Hebraei veteres, et inter novos lo- 
sephus Albo, notant Sadducaeis agnita praemia Legen 
servantibus, sed huius duntaxat vitae. Ipse Tosephus ad- 
versus Appionem de Tudaeis omnibus pronuntiet: Ei Ò 
Aòyos ouvÙ ouupovor neg) Oeoùö, rrayra MÉycov Esciwoy èpooâr 
[De Deo omnes in eo consentiunt, cuncta ab eo inspici]. 
Sed hoc est quod dicit Iosephus , Sadducaeos ita in ho- 
minis potestate statuisse boni malique electionem ut nal- 
lam ea quidem in re censerent intervenire Dei actionem, 
ferme quomodo Coelestius et Pelagius inter Christtanos. 
Sed mendum est in Tosepho: ita enim legitur de Saddu- 
caeis: Faddovratort Öl, vo Devrepov Tayua, Tijv miv ciuag- 
mvg maytanaowp dyaigodor wal zov Oeov èEo TOU doty ts 
axor Ìj éponäv zidevtar [Sadducaei, qui alter est ordo, 
fatum bmnino tollunt, Deumque ponunt extra mali pa= 
‘trationem aut inspectionem]. Deum negare inspectorem 
‘humanorum criminum nemo potest nisi qui quae de di. 
‘lavio, de Sodomis, de Pharaone, caecteraque a Mose 
‘conscripta mendacii velit arguere. Omnino legendum 
ëEo vod doër Tu zaxovp Ï ui} Òpfv [ertra mali offectum aut 
abstinentiam], hoc est, negant ullas in eo esse Dei par- 
tes ut homines peccata aut perpetrent aut iisdem abstr- 
neant. Et hoc ipsum est quod ait todli ab ipsis Fatum: 
Fatum enim vocat providentiam non circa ea quae pa- 
dimur, sed circa oa quae agimus, Verum esse quod dico 
Be 


CAPUT XXI. 169 


teguentia evincunt: Daol d dr drBgoror Èxhoyij ro ze 
Waor zat Tò zaxòr mrpoxeidbar, Kal.rò ward pvougv Eras 
rovror Exariow igooievar [-Liunt in hominum electione po- 
sitùm bonum et malum, et cuique prout welit hoc wel 
lied adéssel. Quod modo dixerat vò zaxòr Öpâr ú uij 
Beër , hic dixit zo *ador zal To xaxoy [bonum et malum], 
gudrum utrumque Sadducaei aequaliter ponebant in mera 
hominis potestate, Idem intelligere est ex opposita Pha- 
risaeorunì sententia, quam ita elan Scriptor diligen- 
Eissimus: Eiuaguéyn te zal Oed stpooanrvovor sravra, wal 
xd: uèr gare ta Òlvara wal wij Kata To mrhelgor Èrd rots 
lrOpoororg netart, Boydeiv ÒE eis Exazov zijv einaouivyv 
{Fato et Deo aptant omnta , et honeste agere aut non 
wgere magna.èx parte in hominibus situm, cooperart 
autem in singulis Fatum]. Ait ex Pharisaeoram sen- 
tentia non omnia $fmpliciter fieri ex Fato, sed Fato con- 
nexa- esse et colligata: quod Chaldaizantes Hebraei sic 
Exprimunt , WON WADI ND [Omnia ex Fato pendent ]. 
Ita ut recte aut- secus agere sit quidem maxima ex parte 
penes homines’, sed in utrumque tamen concurrat vis 
illa providentiae. Compara his alteram losephi Focum 
XIII Originum, ubi sententiam Pharisaeorum ita explicat : 
Twa xal od mcivræ tijs eigaguêrys elvar èoyov* Twa Ù ep 
duvroïg ——— Bvualverp te Kat où piveodar [aliqua, 
oh omnia, Futo fieri; quaedam et in nobis posita, 
quae possint ét non fieri]: Sadducaei autem > ut ibidem 
Joquitur, Yp efuaouévyy dparondser ouder elvar Tavry 
dlwoövreg, oürve zor aurijv ta. dvOporiwa Elos Aauddver* 
ravra Öé Èp ‘futv adroig riPevrar, og val Tv dyatöv 
wirlovs juds adroùs yivoudvovs, wol ra yelom mragd iuertouv 
ufovllar Aangavovras [Fatum tollunt, nihil id esse ex- 
istimantes , neque secundum id res humanas exitum con- 
Bequis sed omnia in nobis ponunt, ita ut nos nobis ipsis 
vausa simus bonorum, mala quoque per nostram teme- 
ritatem incurramus}]. Quem. in modum dicitur etiam 
Chrysippus sententiam temperasse Stoicorum, quorum 
sectam Pharisaicae sectae affinem fuisse Tosephus in Vita 
sua profitetur. Neque id miram, cum in Cypro, unde 
faerat Zeno, multi semper ludaeci faerint. Eandem mix- 
turam Fati et Liberae voluntatis aliis quoque in locis 

É Ló lo- 


170 AD MATTHAEI 


losephus adscribit sententiae Pharisacorum , ut certissi- 
mum esse debeat lapsum Epiphanium in istius sententiae 
explicatione, quod recte antehac a viro undequaque. doc- 
tissimo aunotatum est. 

24. My èyov vésva] Sine dier Caias larisconsultus: 
„Non est sine, liberis cui vel unus folius unave,filia. est 
Cum flia deficientibus liberis maribus. ad hereditaten 
vocaretur iure Hebraeo, sequitur ius zig érruyaugoevses 
[leviratus] tum demum locum, habuisse si nulla proles 
esset relicta. Neque obstat quod‚in Hobraea est P [/léus) 
Omnium enim linguarum commune est, ut. masculina. ap- 


pellatione femininus sexus comprehendatur. Ideo pruder- - 


ter Interpres hic posuit zéxva, et statim uy èyooy amégua 
[non habens semen], quomodo VW [semen]. ponitar. Gen. 
38: 8, quod ad utrumque sexum pertinet. Ut et Lacus: 
Kal ovros drexvog dmrotdvp (Et is sine liberis obierit}. 
Tale autem nomen linguae Orientis non habent. Idee et 
Syrus hic posuit Na [/lios]. Nec obstat huic,interpre- 
tationi quod de nominis propagatioxe. in Lege dicitgz: 
nam. poterat et ex filia. nepos in avi familiam insert 
At certe qui filiam relinquit, non video —— dress 
recte dicatur. | 

'Emiyauggevoe] Vox — * —— — fieri sl Sam 
18: a1, 22 et 1 Macc. 10: 54, 56, ubi tum genera tum 
socero tribuitur. Sed. hic usurpata est ad exprimendan 
vim Hebraeae vocis 03’, quae significat ure affinitats 


aliquam ducere : quomodo et LXX ro êrvyaugpeverp usut- 


pant, non quidem in Deuteronomio, sed in, historia. Ju- 
dae et Onani Gen. 38: 8. Est enim hoc ins inter ea qua 
‚primum moribus recepta , mox legis Divinae auctoritatem 
acceperunt: qualia multa esse in Mose non est dabi- 
tandum. 

‘O ddehgòs advoö, frater — Nempe —RX [es 
eodem patre], ut ratio legis postulat, et recte interpre- 
tatur Abenesdra, Coepit quidem ex rationis similitudine 
etiam remotioribus affinibus imponi necessitas ducendi vi 
duam illiberem , nisi ius proxirmitatis in. bona defuncti a 
se abdicare — eo rita calcei exeundi quem lex Deu- 
teronomii — Sed hoc natum non tam ex ipea 
legis vi, quam urgent Sadducaei , quam. ex processu con- 

suc- 


CAPUT, XXII 173 


guetudinis, aperte satis indicare videtnr Ruth 4: 7, ubi 
moribus „ non legi ius istud acceptum ſertur. Et notant 
Hebraei. Turisconsulti id ius non designari verbo D>’, sed 
verbo ä [proximare), quod dyyegeiep vertunt LXX. 

‘Avacijdee ontopa TÖ ddehpe aüroü, et euscitet semen 
fratri suo) Hoc est quod in Ruthae historia dicitur dva- 
gjoer Tò Övopu Toù zeÔvijzórog [suscitabit nomen mortui]: 
quia nimirum lex illam postnatum filium defuncti nun- 
cupabat. Ergo zö dòedpö est in memoriam atque hono- 
rem fratris. 

25. Apĩxx, — —— —— —— — relingui di- 
citur. Nam apud Hebraeos pari ture deferuntur „heredi- 
tas et matrimonium, sicut apud .Romanos hereditas et 
tutela. Hine xdgoovopeiy [(hereditare] aliquam dicitur qui 
eam ‘èmidsxalberart, hoc est, proximitatis iure ducit, ut 
diximus alibi Oe | 
28. Tivos vör Erra êgar yvvij, cuius erit de septem 
uxor} Pharisaei resurrectionem ex twaditione magis et 
coniectura quam certis argumentis sperabant. Hinc tanta 
dpinionum diversitas, de qua egimus alibi, Et quemad- 
modum nunc.quoque Thalmudistae epulas sibi fingunt in 
quibus Behemothum et Leviathanem sint esitaturi, ita 
tunc quoque vitam felicem quidem, sed huic nostrae. si- 
milem, animo praeceperant. Unde losephus Pharisaicam 
sententjam comparat;iig quae apud Graecos de Fortunatis 
Insulis canebantur. Nam bonis dari ait zy dig —XRX 
vor ölærrœæv val xagor oùze —8 oðre xiꝙeroĩe ouüre xcuc 
padt Baevvouevov ‚di op &E. wreavod mregvs del Cépugos 
drunvior vaypuyee [vitam ultra Oceanum et loca nec 
dmbribus nec ‚nivibus nec aestibus obnozia, sed quue le- 
nis ex Oceano Zephyrus afflans mulceat]: verbis paepe 
iisdem utens.quibus olim Homerus : | | 

diha od és “HÀvoroy midiov. kai meigara zals 
AGavarat rréuovair, OP Eaydos Padanavdus: 
Tij. meg énisn Beorn zé her dv Ogoörsoraus | 
Où viperòos, ot: &p- yerpoor nodwg, odre zov’ —— 
"AAN ariel Gepvgoro Meyunvelovrog dyvas. J 
Quæcœvòs dvinop:, dvayvyerr cννονα. 
erf Sed Superſim iussu telluris in ultima campos. 
Mitteris Elysios, quos rex habitat Hhadamantys:. 
Mol- 


175 AD MATTHAEI 


Mollia securae currunt ibi tempora vitae: 
Non ibl nix, non tristis hyems, non sordidus imber; 
Sed mites animas Zephyri genitabilis a flat 
Oeceanus , populos praedulci frigore mulcens.] 
Quem secutus —* dixit: 
Nos manet Oceanus circumvapgus: arva beata 
Petamus arva, divites et insulas. 
Et mox: 
Pluraque felices mirabimur, et neque largis 
Aquosus Eurus arva radat imbribus, 
Pinguia nee siccis urantur semina’ glebis. 
‘Et quae sequuntur. Quaré mirum non est si mansurum 
ibi quoque coniugii usum sibi persuaserint, quod Mahu- 
metes , ut multa alia, in Álcoranum suum ex Indaeoram 
traditione retulit. Sadducaei antem, quibus cam Phari- 
saeis hactenus certamen fuerat, a Christo putabant re 
surrectionem ‘doceri xara zag aörag Ónoôioerg [iisdem sup- 
positis) quibus utebantur Pharisaei: sed sperantes fragik 
dentem illidere , solido ———— 

29. Mij eldores Taz yoapas, nescientes Scripturas) Qs 
nimirum nihil accipiebant nisi quod èy zaîs yoapdîs Mee 
oécos [in scripturis Mosis] scriptum erat aijraîïs raïs Aéten 
[totidem verbis], cum illarum yoapöy ea esset natura ut 
sab figuris, aut certe sub verbis inquisitionis egentibus, 
‘maiora dogmata occultarent. Qua de re egimus alibi. 

Mdé zjv Övvauiv To Oeod, neque virtutem Dei} Non 
tam quod crederent dissolutas corporis partes a Deo non 
‘posse recomponí, quam quod putarent non posse susten- 
‘tari ahimas sine corpore; ut ex superioribus apparuit. 
Atqui cum hoe núllam in se contineat dyripaouw (repug- 
nantiam], nulla erat iusta ratio cur id tanquam omni 
modo, etiam Dei respéctu, ddúvaroy [impossibile] repu- 
diaretur, Poterant afferri rationes physicae ex operatio- 
nibus animi desumtae quibus probaretur rijp wvyijn Èyer 
&no yevéaeus dueroghgrov zijv Òvauovsjv [animam habere ab 
ortu deinceps immutabilem permansionem), ut Ioquitar 
Christianus Philosophus Athenagoras; sed quia ista argu- 
menta rudiorum hominum, qui tamen a pietatis studio 
excludendi non sunt, captum excedunt, nihil est tutius 
quam Divinae potentiae inniti. Nam si resurrectio non 

est 


CAPUT,. XXIL 173 


est d8vwaros (impossibilis], certe non est cur dicatur 
dBoödyrog (non placita} Deo. Tò zag dpoühyrov [nam 
quod non placet], ut idem ille Athenagoras sapienter di- 
cit, } vs à&duor adr és dfouhnror, ij oós dvasror [aut 
tanquam iniquum, aut tanquam indignum non placet]. 
Cum vero neutrum de sustentatione animorum extra cor- 
pus dici possit, sequitur ut res sit non incredibilis, imo 
credenda, ubi auctoritas dEtomisos [fide digna] accedit. 
Quod dixi non ad naturales rationes sed ad Dei poten- 
tiam et voluntatem nos remitti cum de sustentandis ex- 
tra corpus animis agitur, id videre est Luc. 23: 46, 
Act. 7: 5g. 

Zo. Oùre yauovoir, oure èzyauibovrar, neque ducunt , 
neque nubunt] Christus autequam dogmatis istius, quod 
verae pietatis solidissimum fundamentum est, probatio- 
nem afferat, tollit falsam wsroôeour [suppositionem] qua 
Sadducaeorum obiectio nitebatur. 'Exyauibeotar hic latins 
dicitur pro eo quod Latini dicerent nubere , ut et infra 
24: 38, Luc. 17: 27. Alioqui proprium est alia fa- 
milias, ut apparet 1 Cor. 7: 38. Celebre est illud Elec- 
trae apud Euripidem : 

Nvupevuatov mèr Tv èuöy narijo èuos 

Migiuvar EEer, « ouw Euv zoivern vade. 

[Meis quod est de nuptiis , spectat patrem 

Ea cura: non est id meum decernere.] _ 

Ovidius , aut is qui scripsit Hermiones epistolam : 

Me tibi Tyndareus vita gravis auctor et annis 

Tradidit : arbitrium neptis habebat avus. 
Solet hic tractari quaestio de iure parentun in elocandis 
liberis. Aequissimum sane est honorem et reverentiam 
exhiberi parentibus, nullaqne in re magis quam quae ad 
generis propagationem. spectat, ut alicubi recte ab Aris- 
totele notatum est, Sed incidunt circumstantiae quae 
exceptioncs porrigent. Quid enim si parentes odio, Ava- 
ritia, aliisve aflectibus detenti cessent officium facere ? 
aequumne erat libertatem naturalem liberis-auferri? Cer- 
te iure Romano filia quae post annum vicesimum quin- 
tam cessantibus parentibus nuptias fecerit, innocens ha- 
betur. Et scimus quantopere Paulus, Apostolus : abhorreat 
zo mvgoïofer (uri). Practerea vero argumentum illud 
quod 


174 AD MATTHAEI 


quod multi invictum putant, meo indicio non ‘satis pro- 
cedit, Zstud non recte fit, ergo irritum est. Qaam multa 
enim sunt quae non recte, id est, non ex officio fiunt, 
et tamen si facta sint pro non factis nequaquam haben- 
tur? Certe si maneamus intra Hmites Nàturalis iuris, 
actus irritus dici non potest eo quod vitiosus est, nii 
âccedat potestatis defectus, ant actus turpitudo permt- 
nens; quae hic locum habere dictu quidem est facile, at 
éx certis principiis demonstratu difficile, Nam ex iure 
Naturae auctoritas magis parentum nasci videtur quan 
potestas, id-est, êfovoia, ut quam videmus pro populo- 
rum institutis et moribns mutari. Ita Romani patrian 
quam dicunt potestatem propriam esse dicunt civium Ro- 
manorumj neque eo iure ad nuptias patris consensus re- 
quiritur, si liberi sint emancipati, cum tamen emanck 
patio iura naturae nequeat dissolvere: matris autem con- 
$ensus si desit, nungnam ob id Romanov iure irritae sunt 
nuptiae, Non video quid afferri possit, quominus quod 
doe votis et iuramentis Num, 3o: 14 statuitur, ad ‘sponsa- 
a ac nuptias possit produci. : Alibi ius parentum non 
ultra delinitam aetatem liberùm porrigitur: et ante istam 
quoque aetatem si iniquiores sint parentes, Magistratus, 
ut communes omnium parentes, partes suas interponunt 
Mihi haéc omnia moderanda videntur aequis legibus, nec 
debere quod huic aut illi placet, aliis pro Divini iuris 

regula obtrudi. 
AAN vs &yyehort voù Ocoö èy ovoavd etat, sed erunt sic- 
ut Angeli Det in coelo] Sensum explicat Lucas, Od zag 
drodavep Ère Ouvavrar [Neque enim ultra mori poterunt] 
Habent enim of fol rijs dvagaoews [filii resurrectionis) in 
se ipsis mrveïua Cooortovoör [spiritum vivificantem), id est, 
vim internam quae perpetuo corpus conservet &y Övvaus 
«al apdagoig [in vigore et incorruptibilitate], unde cor- 
pus tale non iam wvyixòr [animale] sed vevuarixov [Spr 
rituale] dicitur 1 Cor, 15. Cum igitar corpora ista morti 
obnoxia ampliùs non sint, non magis quam Angeli, se- 
quitur ut nec indigeant sexutm commercio, cuius ope 
singulis pereuntibus universitas conservatnr. Nam vépeag 
[ortus], ut non ita pridem diximus, rij p®og@ [interitui} 
cohaeret. Neque ego video quam certis nitatar rationi- 
bus 


“CAPUT XXII. 175 


bus quod quidam volant etiam in illo secalo manifestum 
fore discrimen sexuum. ‘Videri enim potest id discrimen 
pars esse zig dobeveias [infirmitatis] quae tunc erit ces- 
-satara. Imo species omnis ac figura roö pOaproù [eius 
guod fuit corruptibile] obvelanda videtur &dvuarr rijs 
dpBagolas [indumento incorruptibilitatis). Atqui zoö pOap- 
voù [corruptibilitatis] apertum indicinm zo yevvyrvuwóv (vis 
genitiva). Veterum sane non pauci arbitrati sunt non 
futurum tum àdéey oure Bijv [marem et feminam], ut 
Hilarius. Theodoretus quoque huius loci qui nunc est 
prae manibus auctoritatem seqaens demonstrat in Angelis 
non esse sexuum discrimina: Tavsys zag òjy rijs Oucrploeg 
ërdeijs zv Óno TÖ Oavdrd rehouvroy 1ij puors: derd yap 
ëEardpanodibert aùrijv ò Bdvaros, ó yuuoz Òua zijs srardorrostag 
“dvreroayer TO Öaravouevor* oiov yap Tuva dmioxevagiy dBa- 
saalay Ô sous Td Ovyròö Cow Tij sraudororter èuyyavij- 
daro. Tavir zoe dvaysala voïs Ovsyeijp Èyovort prow ij Toû 
_ @1jÀeos yoeia. Tos ÒE pe dbavaroug peyernulvoug vo Oijkv 
zévos mavraraoe sregurvoy (Tali discrimine eget natura 
morti obnoxia: quia enim mors eam sibi mancipat, ma- 
trimonium, liberos serendo , resarcit id quod absumitur. 
Opifex enim liberlm sationem commentus est, quasi fac- 
titiam immortalitatem generi mortali. Ad eum finem 
mortalem haturam habentibus opus est femina. At iis 
qui ünmortales sunt creati supervacuus ië sexus]: quae 
ad homines isayyéhovs [Angelis pares] videntur eadem 
ratiorre posse aptari. Sicut antem matrimoniam ab im- 
Mortali vita dissidet, ita cibus quoqne et potas , quippe 
inducta ad snpplendas particulas quotidie pereuntes: Quod 
mirum est non videre Indaeos (paucos excipio, in quibus 
est Tosephus Albo), cum et Homerus viderit: - 
Où ydo otrov Bove’, où ivovd aïBora oivor- 
Tovver dvaluovis etorval ddyaror zoldovrat. 
_… [Nam nee edunt panem, nec vina rubentia potant: 
Sanguine quippe carent immortalesque vocantur.] 
Yao loco utens Platarchus probat uz) uovop zoö Gijp dAha 
út roù drmro}vijoserv vijv Toopsjv sivart èpodcov [Èibum non 
fantum vitae sed et mortis esse viaticum]. Idem Plutar- 
chus alibi: To pap Oelov dédra py doEn TÔ dipdapto uayea- 
Has TÔ pevväöv ody Hevov À TÔ yervwderov” piraat) yuo 
Ì Ti5 


176 CAD MATTHAEI 


zu xad evry zal nados [Videndum an non divina immors 
tali repugnet non tantum gigni, sed et gignere: nam 
et haec mutatio quaedam est cum perpessione coniuncta). 
Aristoteles Metaphysicorum II. 4 de diis Poetarum: Ils 
&v elep didtor Öcopevor Tgopijs; (Quomodo acterni esse pas- 
sunt st alimentis opus habent?] Haec cogitatio excitare 
nos debet ut in hac etiam fragili vita quam minimom 
fieri potest indulgeamus corporeis voluptatibus, gederür- 
Tes TÒv èxei Plop (meditantes vitam quae illic futura est]. 
Est autem hic èÂÀerwss [de/sctus] articuli, dyyedoe voö Oeaë 
èp ovdouvò [Angeli Dei in coelo], id est, oi èy ovgarú 
[qui in coelo sunt), qui in coelo vitam coelitum degunt, 
non vitam alövog rovrov (huius aevi). Ita infra 24: 36, 
oi àyyedor Töv odgavör [Angeli coelorum): et Marc. 13: 32, 
oi dyyehor of èy zò ovgavd (Angeli qui in coelo}. Deinda … 
praesens pro futuro positum est. Quauquam vera Ange- 
los subsistere negabant Sadducaei, ut diximus, recte ta- 
men hoc loco eorum mentionem Christus facit; quia sol- 
vit argumentum, non argumentater. Qui respondet , uti 
potest Siponto ab adversario negatis. 

31. Iltol Òë vijg dvagaouos zv vergr, de vesarnchtose 
autem mortuorum) Id est, quod rem ipsam attinet. Nam 
hactenug obiectioni tantum respondit, 

32. Our Ègip o Oca, Oeds vezoûrv, adda tirrr , non 
est Deus, Deus mortuorum, sed viventium] Argumentam 
hoc , quod multis obscurius visum est, perspicuum fiet si 
interpretem adhibeamus Geonvevsor [ Divinitus inspiratum) 
Scriptorem ad Hebr. 12: 16. Primo ponendum, vocem 
Dei ubi possessivum casum post se habet, significare 
edsoyerijv [benefactorem) optimum atque potentissimum; 
qnod negare Sadducaei non poterant, cum ita haberet 
formula federis, Ero Deus vester et wos eritis mihi po- 
pulus. Deinde addendum est, cum Abrahamus, Isaacus 
et lacobus peculiariter nominantur, eo significari Deum 
peculiariter atque eximie esse ipsarum Deum sive edeyi 
zjv, ob singularem scilicet ipsorum fidem atque abedien-, 
tiam, Tertio notandum, in hac vita Ahrahamo, Isaaco, 
Jacobo, commoda quidem aliqua sed multis incommodis 
permixta aecidisse, Nam neque terras ullas proprias ha- 
buerynt, sed cum familia ac gregibus huc illac sunt 

: VA- 


CAPUT XXII. 197 


vagati, non raro etiam conflictati cum hominum fortu- 
naeque ininriis. Unde et Iacobus &évoy [Aospitem] sive 
sraoeridjuor [peregrinum] se vocabat, Pharaonem allo- 
quens, quod merito urget divinus ille Scriptor. Hinc 
sequitur, nihil illos in hac vita supra caeteros homines 
eximium adeo recepisse, propter quod Deus tam peculia- 
riter ipsorum Deus dici debeat. Imo multi improbi aut 
minus probi in Aegypto, Chananaea atque alibi vitam 
terrenam haud paulo felicius egere. Restat ergo ut Deus 
ipsorum Deus fuerit, non modo cum in terris agerent, 
sed etiam cum ad Mosem Deus ista loqueretur. Nam, 
ut.dixi, in hoc aevo nihil illis contigerat quod tanti 
nominis magnificentiam impleret. Deinde vero propter 
guem bene facimus aliis, ei multo magis benefacimus st 
possiinus. Deo potestas non deest, ut iam uno verbo 
ostendit Christus: et dicit se benefacturum posteritati 
propter Abrahamum, Isaacum, Tacobum': multo ergo ma- 
gis ipsis benefaciet. Beneficii autem capaces non sunt qut 
. mortui sunt, s1 perpetuo in mortis statu sunt mansuri, 
Seyuitur ergo restituendos eos esse in vitam, ut peculia- 
riter atque exinie Deus ipsorum Deus, hoc est, eveoyérng 
esse possit; quomodo etiam Tudaeus Abenesdra explicat 
illa Legis, Zgo ero Deus vester. Philo etiam: To òn 
Oeds aiovios, oon èel tTö, Ó yacubopevog où Tot mèr , zroté 
de où, del Òë zal ovveyös [Illud ergo Deus aeternus idem 
valet quod bene faciens, non interdum, interdum vero 
non, sed semper atque perpetuo]. Lucas illud, Ocos òd 
oùx ës: vergr, dhha Lwvroy (Deus non est mortuorum, 
sed viventium], ita explicat, mravres zag aúrò Gow [ome 
mes enim vivunt ei, id est, et potest et vult eos Deus 
vitae reddere: ac proinde cum Dei promissa non mino- 
rem certitudinem habeant quam res praesentes, iam nuno 
vivere censendi sunt. Philo De Monarchia: Aédexta: òë 
Ors ‘oi mpooreinevor Tö Öpru Oe Lot mavreg [Dicuntur au- 
tem vivere omnes qui vero Deo adhaerent]. Sic et Scrip- 
Yor mepd aùüroxodrogos Aoyopoù (De rationis imperio], de 
Abrahamo, Isaaca, lacpbo ait, Oe® Gwot (Deo wivunt]. 
Ita vitae hominum Òtwuorijv [ permansionem] tripuit A lhe- 
niagoras, morte tamen, velut somno, intercisam. Quo- 
modo · Christus de Jairi {lia dixerat: Oùx drédarer, dd 
… IJ. | M ne 


278 AD MATTHAEI 


xaHeidee [Non est mortua, sed dormit]: et de Lazar: 
Dormit : vado ut excitem eum. Quanquam vero ad tol. 
lendam grrobsoy [suppositionen)] Saddaucaeorum sufficere 
poterat probare permansionem animorum, tamen et ver- 
bis et proposito Christi, quod est probare rijy dyasaaur 
{resurrectionem]}, rectius convenit, Abrahamum accipere 
non animum, quae pars tantum est Abrahami, sed per- 
Sonam constantem ex animo ac corpore, cui proprie 
mors et vita tribuitur. Inter omnia argumenta quae ad 
probandam animi immortalitatem adhiberi solent, nullum 
mihi videtur aptius movendis hominum animis quam illad 
quod a Petro Apostolo acceptum recitare solebat Clemens 
Romae Episcopus, Si Deus est iustus, animus est im- 
mortalis. Cui parem sententiam reperire est apud Pau- 
lam 12 Cor. 15: 19. Nam certe, si ullam ponimus bene 
secusque factorum discrimen, si Divinam providentiam 
et iustitiam agnoscimus, quam nec Sadducaei negare au- 
debant, videmus autem bonis multis peius hic esse quam 
malis, sequitur aliud superesse iudicium, ac proinde id 
etiam quod praemium poenamve recipere possit. Quod 
argumentum mira facundiae ‘ubertate non semel explice- 
vit Chrysostomus. Sed et Paganorum quibasdam lux illa 
emicuit, Nam Balaamus sive ratione ductus sive Spiritu 
Divino agitatus exclamat apud Mosem: Sit mors mea 
cum morte iustorum; quibus verbis ostendi putant He- 
braeorum Magistri, piis ‘Hebraeis praemia aliqua post 
hanc vitam esse reposita. Quin et Plato, Cicero, Plm- 
tarchus isto telo pugnant, et Hierocles-, cuius haec sunt 
verba: EÌ yag uy eìy ze Úrroudvov juöv merk Oavaro; 
«al Toözo pvouw èyov dÀndelg zal doerfj xooueiodar , otor òj 
Pager elvat vijv hoysuijp Woyijs, oùx äv peas sjuip wodagd 
yévoiro zv zaköv. IIgoavaipeïras yap új Öntopia Tijs phopäs 
zijv mel vaùra onovòijr, zal mgos drrodavoers Èyee oouar:” 
“ds, Ónoîial move ày ow aùral, wal nóder äp mtooibeades 
Dvvavrat. Tlös yap ày din Èupoovos eivar zat’ aùrovs, Ì 
meroiws wadssnxòroe, uIj navra yaolbeodart zÖ owuaTs, òe d 
xal íj Tijs Wuvyijs Únogaous omberat, our ovore uèv wad’ ad- 
Tv, Ëriyeyvoutvns Òë zij zroig Ötandaoer Toö auaros ; mes 
Öë mroonooueta Öt dgerijv TO oöpa, uElhovreg nat Tijv wogijs 
aörjv kue TÖ oware Òeapdelgeer, Dre uydauoö civar viv 

| dge- 


CAPUT XXI, 279 


woern» He Epboer zov Goivaroy Önemelvauer ; [Nam ai nihil 
nostri post mortem superesset , et quidem tale quod ve- 
ritate et virtute ornari posset, quale esse dicimus ani- 
mam ratione utentem, non esset pura in nobis appetitio 
rerum honestarum. Exspectatio enim omnimodi interitus 
exstinguit studium circa honesta et ad voluptates agit 
corporeas , qualescunque illae sint et undecungue ha= 
bendae, Quomodo enim ex illorum sententia sapientis 
sit , imo mente sani, non omnia facere corporis causa, 
propter quod ipsa animae sustentatur natura, ut quae 
non sit per se, sed sequatur hanc vel illam corporis 
conformationem? Quomodo autem virtutis causa corpus 
abdicabimus, si ea ratione una cum corpore interimimus 
animam, ita ut nulla iam sit illa virtus cuius causa 
mortem sustinuerimus?} Neque vero ad immortalitatem 
animorum duntaxat id valet, sed, ut dicere coepi, ad 
corporum quoque restitutionem, sive naturam spectes, 
‘sive rei aequitatem. Naturalis amor corporis, quem in 
animo omnes deprehendimus , ostendit animum humanum 
esse oijgiar drehij [sulstantiam imperfectam] quae corpus 
perficiendo simul ipsa perficiatur finis sui adeptione: quae 
ratio multos Philosophos adegit ad comminiscendas gever 
oouærcois [translationes in corpora alia). Aequitas non 
patitar ut corpus quod animi imperio multa molesta sustinet 
non etiam partem ferat praemii, Adde quod humanae na- 
turae a Deo conditae necesse sit finem aliquem esse pro- 
positam, qui ne fingi quidem potest alius quam beata 
vita totius hominis. Nam finis partis alterius non est 
finis totius; at totum hominem Deus condidit. Quae 
omnia, aliaque insuper lectu digna uberius tractata in- 
venire est apud eum quem modo dixi Athenagoram: ad’ 
quem te, ne longior sim, remitto, Quod si cui eo re- 
currere non vacat, hanc saltem hic legat nervosam et 
‚his Christi verbis convenientissimam ratiocinationem : 
„Ei Öë zara Toö ovvauporéoov péger Tijv End voïs eigyaoutvorg 
dixnmv ij dixciæ ugiow, val uijve viv Woyijv uóviv Òeï vole 
aagdart Ta èrlyerou TÖv perd TOÜ omvpatos cigyaauivov (a+ 
aroooradijs yag avrg Had Eaveiv TÔy zreol Taz owparrsag 
sjdovas jj Toopas wal Heoanelag yevogivor nAgumehyparor), 
geijve vÒ oÖna püvoy (dxgeroy yap Toùro sad éuvro vopou 

M 2 „ai 


180? AD MATTHAEI 


wal las), ó Öl de rourwor dpOpwros Tijv Èp ézacw vor 
eloyuopévor avrò Öfyerar xpiouw* Toro d oüze wara vvd 
Coorp edptorer ovuBaïvor ó Aöpos (où yap aodbeta: zo ur 
dElay èy Tö naoòrt: Bip: da Ö& zo sroÂdous uy dBéovs val 
nâsay dvoular val wartan Emirndevorras, uiyor reke 
drareheip Kandy drreiparovs , zal Tovvarttor TovG sara zé 
oay doerijp Eyvaoutvov Tov davröv Bior berederBauivovs, à 
ddvvaig Civ, ér Erepgelaug, dv ovnoparttars , aintarg ve md 
mavrolaug vuxonraBelais), oùve Òë mera Pavaroy (oUdt zie 
deup Èru TO ovvauporeoor, googtbouivys mèr vijs wuyijs de 
Toö cwuatog, oxedayvvuévov Òë zal atroù TOU couaros es 
èxeïva nahuv B op ovvepvorjty, zal undév Ere ovbovros vi 
mgorégas pvijs IJ moepijs, Ïmov ye viv uviugs TÖv erger 
uévov), eùÖyhov mravrì zo Aeurduevov, Örs Oet vara Tor dri 
goloy Tò plapròv Toüro zal dradzedagor Erdvoaotrar dpdag- 
siay, dpa Cwonomdivroy dE avagades Tv verpwdirm, 
xal ndhip Evodévrwoy vv weywogiouivov ijj zal avrg duke 
Avuivov, Erasos wonionrar uxalwos, à dut Tod oeöparos Ènge 
Bev, ete dyada, ette vana [Quod si iusta iudicatio exiygit 
ut parti utrique reddatur quod factis eius congruit, ne 
que animam oportet solam ferre mercedem eorum quat 
cum corpore acta sunt (ipsa enim per se non tangitur 
illis culpis quae circa corporis voluptates aut alimenta 


cultumve admittuntur); neque solum corpus (quod per se. 


legis et iustitiae expers), sed qui ex utroque constat, 


homo, is est qui iudicandus secundum ea quae egit part 


utraque. Id autem ostendit ratio neque in hac fieri vita 
(non enim exhibetur quod cuique convenit in hac vita, 
quia multi impii qui scelera quaevis et crimina come 
misere, ad finem usque permanent malorum immunes; 
et contra qui vitam suam ostenderunt exactam ad vir 


tutis regulas , wivunt in doloribus, obnoxii iniuriis, ca- 


lumniis , contumeliis et omnifariis malis), neque post 


hanc vitam (non enim iam ultro est illud compositum, | 


ex utroque , postquam amma discessit a corpore,‚ corput 
vero ipsum rursum discessit in illa unde constabat ; ita 
ut nihil retineat naturae aut formae prioris, neque ante 


actorum memoriam), apparet cuivis quid sit id quod 
restat , nempe debere iuxta Apostolum hoe corruptibile 
et dissolubile indui immortalitate, ut ita iterum vivif- 
ca- 


CAPUT: XXIE. - 183 


catis per regurrecttonem mortuis, et rursum in unum 
redditis qui aut discreti aut penitus dissoluti fuerant, 
guisque ex aequo referat quae per corpus sive bona sive 
zaala egit). Dignum notatu et hoc, quod ab Hebraeis est 
observatum, Deum non vocari in Sacris literis Deum 
cuiusquam dum is vitam adhuc mortalem agit, 

34. Suvyydnoan ènì zo aùro, convenerunt in unum] 
Respondet Hebraeo vm waps, quod est Ios. g: 2 et alibi. 

35. Eis êE adröv vouixòs, unus ex eis Legis doctor] 
Nouixòs idem est quod zoaguareus [Scriba]: id nomen 
officii: erat autem Pharisaeus zp aïgeory [sectá]. 

Tucalov, explorans]) Nou est hic sumendum verbum 
hoc in calumniae significationem, sed quomodo Regina 
Sabae dicitur venisse sreigaoas [exploratum] Salomonem 
a Reg. 10: 1. 

36. Meyahy, magna) Meyien [maxima] id est, dignis- 

sima quae memoriae commendetur, mgwory zöy èyrohüry 
[prima praeceptionum), ut infra 38 et apud Marcum. 
Dubium non est quin agitata fuerit haec quaestio; et alii 
praecipuas èyrohas esse putaverint eas quae de Sacrificiis 
erant , ut colligi videtur dicto Marci loco; alii, ut cre- 
dibile est, legem Circumcisionig, ut ad Izaten dicebat 
Eleazar Galilaeus , narrante Iosepho, aut etiam Sabbati: 
quorum errores passim refellant Prophetae. * _ 
‚37. 'Ev ln zij xaodig oov zal èv oÀn zij Wvyij oov, 
toto corde et tota anima} Hebraismus. Nam quod La- 
tine dicimus facere aliquid toto corde, Graeci, ut LXX 
hoc loco, ë& oÀgs zijs xagdiag, Hebraei dicunt in toto 
corde. On 

Kal èr öln zi dravoig aou, et tota mente] Two Won, 
quod LXX satis proprie reddiderunt, && öAxs dvvaueog 
gov [omni facultate]. Marcus et Lucas, ê& Ans rjg 
ioyvoz aov [totis viribus]: qui tamen Eyyyrixoùs [er- 
plicando)] addunt etiam Ösavolas [mentis] vocabulum: cu- 
ius hic est sensus qui apud Thucydidem: Aidvoiæv 
Eyo .mgds To xahov rijs ngabews [Mentem habeo:ad ho- 
nestatem actus], id ‘est, in id intentus sum, Idem au- 
tem valet sive dicas pro viribus,, sive omni studio at- 
que contentione. Nam quod Hebraei quidam Interpretes 
=D hoc loco pro opibus accipiunt, ————— est; sicut et 
M 3 il- 


a 


4184 AD MATTHAEI 


illoruin snpervacua diligentia, qui xapdtar, wovysjs, da- 
yorvay nimium subtiliter hic distinguunt, cum vocum mul- 
tarum cumutatio nihil aliud quam intensius studium de- 
signet: sicut et Latlini dicunt, corde, animo atque vi- 
ribus, ut ab altis est annotatum: Catullas,-pectore, ant 
mo , mente, Itaque eodem sensu quae hic habemaus, terna 
modo, modo singula, modo bina reperias. Singula; ut 
‘eum, 1 Reg. 14: 8, Deus de Davide dicit, ’Esropeu@s òrlow 
mov èv mrúon zij saodig adroù [Secutus est me toto corde], 
et cum Samael populum ita allogaitur 1 Sam. 7: 5, B 
èy OA wandia uùv vueis èrtusgipere 7g0s Kvgeor [Si to- 
to corde revertimini ad Dominum], et cum de Iehu 
narratur 2 Reg. 10: 31, Oux Èpvdafe mogeverdae èp vouw 
Kvotov Ocoö "logasyk dr OA zacdig aùroùö [Non cura- 
vit servandam legem Domini Dei Israelis toto corde], 
et in Ps. 119: 2 de piis, Ey ôÀn xaodlg dxlyesjoovarr aùror 
[Toto corde exquirunt eum). Quibus addi potest illad 
in Ecclesiastico dictum de Davide 47: 10,°Ey non xacdle 
aùroö Öuvyde, xal spande vor sroujoarra aùtoy [Omni 
corde laudavit Dominum et dilexit Deum , qui fecerat ip- 
sum). Bina; ut Deut. 4: 2g ad populum: “Ozar den 
zijvere aùròv Ë Ohms zij xagdias oov zal dE ohyo zis 
wvyijs oov [Cum quaesieritis eum toto corde et tota ani- 
ma): 2 Paral. 16: 12 de populo toto: deijÂ9op brij 
aat Kvorov Op Töy rrarégov aùdrövy dE Ans rijs wapdlas 
xal dE OAns zijs wuvyijs aúröv [Ut quaererent Dominum 
Deum patrum suorum toto corde et tota anima}: et 2 
Reg: 23: 3 de Tosia: dufGero voù mrogeveobar Orio Kvolov, 
zoö pvhacoer Tag èprohag adroù, zal Ta paorvpra aùroü, 
“al rd Öikoiwuara aüroö èy rraon vagdla val èv nrdon wvyi 
[Ut sequerentur Dominum et custodirent praecepta eius 
et testimonia et ceremonias omni corde et tota anima}. 
Nec dissimile illud M. Antonini lib. XII, °EE öÀns zijs 
puyijs Ta Öixara sroteiy, wal T° dÀydij Aéyerv [Tota ani 
ma facere quae iusta gunt, et dicere quae vera). Errant 
autem graviter Iudaei qui praeceptum koc, ut et illud 
de non concupiscendo, satis impleri putant si factis ex- 
ternis a Lege non abeatur. Apertius enim est quam ut 
negari possit istis verbis actus etiam internos praecipi, 
coniunctim tamen cum externis: notandumque est exstare 


par- 


CAPUT XXII. 183 


‚ particulam hanc non in formula Sinaitici federis, quod 
est in Exodo, sed és zij dreevouldt [in peroratione legum], 
qaomodo Platonico more Philo eum librum vocat quem 
valgo Deuteronomium appellamus. In eo autem libro 
plurima sunt quae ad normam federis quod per Christum 
plene revelatum est populum vocant, et rudimenta quae- 
dam continent Euangelicae pietatis. Rursum Augustinus 
et eum becuti alii putant eam perfectionem istis verbis 
significari quam in hac vita nemo habuerit aut habere 
potuerit, quasi praescriberetur non tam qua currendum , 
quam quo currendu:n esset. Quae sententia suum habere 
potest usum , ut homines infirmitatis suae admonitos in- 
tra humilitatie terminos contineat, et desiderium in iis 
excitet vitae. alterius; sed propriam non esse hanc ver- 
borum interpretationem patet collatis quae attulimus lo= 
eis: nam David, Tosias atque alii id quod lex ista pos- 
tulat fecisse memorantur. Nam Deum èx&sreiy [quaerere] 
et dyanêy (diligere)] in Hebraismo idem valere manifes- 
tum arbitror. Sic et implere post Deum quidam dicun- 
tur, quod Chaldaeus Paraphrastes exponit perfecte Dei 
timorem sequi , ut videre est Num. 14: 24, 32: 12. Deut. 
1: 36, Praeterea vult Lex amorem istum praestari pro 
wiribus, zard Òuúvauty, id est, quantum homo potest. 
Posse autem hominem quantum potest, nemo sanus ne- 
gabit. Media igitur et vera sententia haec est, exigi a 
Deo, non ne quid unquam praeter se cogitemus aut a= 
memus , quod huius vitae status non patitur, sed ut po- 
tissimum animi nostri studium Deo impendamus, hoe 
omni conatu agentes ut non aliqua' sed omnia Dei man- 
data exsequamur. Nam illud ê& ódys vel srdons suodiag 
idem est quod alibi dicitur DW 2312 è zabagäs zagdiag 
ut Paulus vertit 1 Tim. 1: 5, id est, corde integro at- 
que sincero ; sìicut et Latine dicimus, Totus in hoc sum; 
Posse autem homo intelligendus est, non id duntaxat 
quod potest viribus naturae peccandi consuetudine pro- 
stratis, sed quod potest adiutus Divino Spiritu, quem 
Deus etiam priscis illis temporibus paucis quibusdam se 
lectis , non ex communi lege sed ex peculiari gratia de- 
dit, in Novo autem Federe omnibus federatis suis, hoc 
est, in Filium suum credentibus, liberaliter admodum 

Má pol- 


284 | AD “MATTHAEI 


pollicetar. Jayra toyúo, inquit Panlus, és zö dsème- 
moövri me Koud (Omnia possum per Christum, qui me 
sustentat). Quo autem maior nunc aut datur aut offertar 
Spiritus copia, eo praeceptum quoque istud uberius prat- 
standum est. 

3g. ‘Ouota aörij, similis huic] Ita tamen ut priori dig- 
nitate concedat, unde devriga [secunda praeceptio) di- 
citur apud Marcum. Similis antem dicitur, quia actus 
itidem non externos tantum sed et internos praecipit, 
et vim suam quam latissime extendit; adde et quod priori 
necessario nexu cohaeret, ut docet: 1 Ioh. 4: 20, unde 
quod dicturas est Christus de duobns illis praeceptis, a 
Paulo dicitur de posteriore , propter illam quam dixi co- 
haerentiam. Nam qui Deum diligit Dei praeceptis obse- 
quitur , inter quae est dilectio hominis alterius; et qu 
hominem alterum ita ut oportet diligit, sequitur ut eum 
propter Denm, ac proinde Deum maxime, diligat. Nimi- 
rum, ut dicant Graeci Philosophi, dyraxodovBoöowr af 
eperal [wirtutes mutuo se consequuntur]. Philo de Abra- 
hamo: Tijs aürijg pvoeos dew evoehij ze elvar wal prlar 
Booorov, «al mel roy aùròy érartepov, Óouòrys mèr 00 
Oeov, Örsaroouwg Òë orpòs dyOporovs Beopetrar [Eiusdem 
est indolis pium esse et hominum amantem, et in eodem 
ztrumgue reperitur, sanctitas erga Deum et iustitia erga 
homines). Idem ad Decalogum: *Aunyavoy edoefeiodar vor 
dôvarov Úrtò ry els vos Èupaveig val yyus doeBourror 
[Fieri non potest ut pius sit erga eum qui non conspici 
tur, is qui impius est in eos quos de proximo videt). 
-.T'òv zehyotoy oov, socium tuum] Id est, ex primaova 
Naturae lege, ad quam Christus nos revocat, hominem 
quemvis. Ita et Hierocles ex Pythagoricorum praecepto 
monet pidlay Typeiy moos mravrag &ySoortovs (amicitiam 
servandam in homines quosvis], cùm hoc tamen tempe- 
ramento gera zis ms zijv dblay droveusjoews [cum ea dis- 
éributione quae respicit id quo quisque dijnus est] Ante 
Legem y\ dicebatur. homo quivis, Gen. 11: 3, 7, Exod. 
a: 13, 11: 2, id autem Lege Mosis sublatum non. est. 
Nempe y\ Hebraeum et Chaldaeum. “an, quo Paraphrastes 
Chaldaeus utitur, socium quidem significat, sed ita ut 
ea comi appellatione hominem quemvis designare possit; 


guo- 


CAPUT. XXII. 185 


quomodo et Graeci usurpant vocem zoö zÀgoloy ; qua uti 
solent LXX et Scriptores nostri, aut etiam zog srédag. 
Quare quod hic est rop srÂyoioy, Paulus dixit etiam sop 
ETegov [alterum) Rom. 13: 8. . 
"Qs oeavrov, sicut te ipsum] ‘Qs, ut et Hebraeum 3; 
saepe comparat res similes, sed inaequales, ut Ioh. 17: 21, 
Act. 3: 22. Est ergo ms deavroy sincere diligere , quo= 
modo nosmet ipsos diligere solemus. Ita amicus dicitur 
alter ipse. Vide quae sapra 7: 12, In hac autem ami- 
citiae sinceritate comprehensum est ut modo minus illis 
quam nobis ipsis, modo plas etiam praestemus. Hino 
etiam nascitur bonorum communio ex nostrae copiae et 
aliorum inopiae modo temperata, zowa yag plv náyré 
(omnia enim quae amicorum sunt, sunt communia }. 

40. 0 #ouos «ai oi srgopijrar xoluavrar, Lex pendet ek 
Prophetae] Assentio existimantibus Latinam esse locu- 
tianem, quales in his libris satis multae sunt. Nam quod 
Esai. 22: 23 vox pendere aliquid simile significat, est ex 
continuatione translationis de paxillo. Sensus hic est: In 
his duobus sita est Lex et Prophetarum monita: de his 
enim. hic agitur: quomodo et supra de praecepto dili- 
gendi proximi dixerat: Ovrós èsty ó vógog zal oi mroopijras 
[Maec est enim Lex et Prophetae], et Paulus in eodem 
praecepto omnem èvroAijy [praeceptionem] dvaxepahauoüo- 
Sat, id est, contineri, ut vertit Syrus. Recte: nam 
…_ dvoxipakatoöy Seriptori libri De Mundo, xepadatoïr non 
Aristoteli tantum, ut antehac a ‘viro doctissimo est anno= 
tatum, sed et Platoni est in summam contrahere. He- 
braei Magistri istud ipsum dilectionis praeceptum vocant 
zo wad” ôÀov [universale) Legis. Ex universalibus autem 
Iuunt particularia, duplici modo, aut per illationem „ 
quomodo omnia praecepta naturalia atque perpetua ex 
illis duobus necessitate consequentiae: emanant, de qua 
emanatione agit Paulus; ant per constitutionem speciei „ 
quomodo praecepta rituum et iudiciorum „ et:si qua sunt 
alia ‘in Lege Mosis iuris @erixoö [conatituti], ex. ijsdem 
illis duobus nascuntur, intercedente actu Divinae ‘volun- 
tatis. Et his quidem mpdis ‘praeceptis: istis generaliter 
atque communiter. sumtis alia ‘omnia. comtinentur ; guaë 
vera. est huius loci :sententia,, Quod..si praecepta .ista 
—— M 5 su- 


186 AD MATTHAEI 


sumas strictias, quatenns ab omnibus aliis praeceptis dis; 
tinguuntur et peculiares actus, internos praecipue, im- 
perant, etiam sic dici poterunt praecepta alia ab ists 
pendere , et in istis contineri sicut media ad finem con- 
tinentur in suo fine , quod explicat Paulus 2 Tim. 1: 5, 
Non alienum est ab hoc loco. quod tradunt Hebraeorum 
Doctores praecepta Legis, quae sexcenta sunt et altra, 
& viris sanctis in summam quandam redacta, ut Ps. 15, 
Esai. 33: 15, brevias a Michea6:8, Ecquid Deus requi 
sivit abs te nisi ut ezerceas ius et ames benignitaten, 
et modeste ambules cum Deo tuor? et ab Esaia 56: 1, 
Observate ius et exercete iustitiam: brevissime ‘vero ab 
Abacuco 2: 4, Justus ex fide sua vivet: ubi si intelligss 
fidem òë dyannys èvegyovuérny (quae per dilectionem ope 
ratur], re ipsa idem dicitar quod hic a Christo, ut qu 
dyanyv requirat zijv èx srlgewog [quae sit ex fide). Ìdeo 
et apud Marcum praemittitar dnobus istis praeceptis hoe . 
anteloquiam: Audi Tsrael, Deus noster Deus unus est. 

42. IIeol roũ Xpusoö, de Christo] Noluit Christus 
perte indicare ea quae post resurrectionem demum erazt 
omnibus revelanda. Verum interim hoc velat supremo 
oraculo inserere hominum mentibus voluit, Messiae Reg- 
num generis excellentioris fore quam Davidicam, ac pro- 
inde Divinum. 

Toũ Außid] Ex vaticinio Esaiae g: 7 ‚quo tanquam «- 
pertissimo utitur Gabriel ad Mariam, Et res est nunc 
quoque inter Indaeos confessa. 

43. dAaplë] Scriptorem Ps. 110 Davidem nominat, 
hunquam id sibi sumturas nisi id tum fuisset extra con- 
troversiam. Et sane èruyoapy [inseriptio] ipsis Hebraeo- 
rum codicibus est m5 mom [Hymnue Davidis]: quod vel 
solum sufficere debeat ne Eliezer aut aliquis Eaechise 
temporum Scriptor eius hymni crederetur. Ut enim de- 
mus titulos ab ipsis Scriptoribus non additos, tamen an- 
tiquissimos esse constat, quorum nunc fidem convellere 
non argumentis ullis sed animi lubidine, hominum est 
eontentionis’ studio insanientium. Illud m1’ Septuaginta 
interpretari solent v® Aafiö {Davidi]: sed aliter caeteri 
Paraphrastae Hebraeique ipsi, qui 9 tum in Psalmoram 
inscriptionibus tum aliis multis in locis ea significatione 

ac- 


CAPUT XX. B 


wootplant quam nos casu secundo exprimìmus. Et sane 
si aliter interpretemur, nullus erit Psalmus qui sit Da- 
vidis, aut certe quem Davidis esse constet, cum tamen 
Psalmos plurimos et quidem eandem habentes driygapijs 
a Davide scriptos ipsi quoꝗque fateantur. 

Ey nvevuartt , Spiritu ductus] Erat enim David srpopsirys 
[Propheta] Act. 2: Jo, et per ipsum loguebatur Spiritus 
Sanctus, 2 Sam. 23 2, Act. 1: 16. Nec obstat quod 
Iudaei distinguunt inter orgopyrelap «al &ytop nrveüua 
[Prophetiam et Spiritum Sanctum], neque enim …>vum 
est vocabula generalia restringi ut species’ discernantur. 
Alioqui Prophetis passim tribuitur Spiritus Sanctus; et 
qui vel in somnio Divinitus monebantur Prophetue ma 
vöreqor (laxiore sensu} vocabantur, ut videre est Mai- 
monidae Ducis dubitantium lib, II cap. 45. 

Kúguov adrov xakeì, vocat eum Dominum)] Fallantur 
Hebraei qui aliter a nobis hoc legi putant quam ipsi le- 
gunt, Adoni. Neque hinc duéows [prozime] argumentum 
petitur Oeóryros [de Divinitate] Christi: sed hoc proba- 
tur, Messiam a Davide Rege tanto non modo tanquam 
maiorem ipso, sed et ut ipsius Dominum suspici ac coli. 
At quomodo Messias e Davide natus Dominus Davidis , 
hisi ipse Messias ius atque imperium erat habiturus in 
ipsum Davidem, et Messiae beneficia ad Davidem erant 
perventura? Ad Messiam pertinere hunc Psalmum agno- 
verunt Hebraei veteres; quos sequitur Isaac Benarama 
ad Gen. 47. Qui post ortum Christianismum faerunt 
negare id ipsum coeperunt solo odio Christianismi; cum 
tamen ipse David Kimchi et cum eo alii, ut et apud 
Iustinum Tryphon Ps. a de Messia interpretentur, ubi de 
sceptro ex Sione exituro idem dicitur quod hoc Psalmo. 
Qaod autem unum obticit Kimchi, nulla praelia ab Jesu 
pugnata , facile solvitar; cum ipsi negare non possint 
multa esse, in Prophetis praesertim, dicta figurate. Nam 
ut de membris Dei nihil dicam, montem Domini eleva- 
tum iri supra montes alios, et feras cum pecudibus sta= 
bulaturas aliter quam verba sonant intelligunt qui inter 
ipsos naris sunt paulo emunctioris: quomodo et convivia 
in Regno coelesti interpretatur Albo. 

4e ‘O Kuoroy, Dominus] Ita solent non LXX tantum 

sed 


188 AD MATTHAEI 


sed et Hellenistae cacteri, atque inter eos nostri Sctip- 
tores, loqui ubi in Hebraeo est to zerpayocuuaror [vos 
quadrilitera]. Nec aliter Chaldaeus Paraphrastes. Ali 
Interpretes Graeci ipsas ponebant literas Hebraeas tT, 
unde ab imperitis librariis factum est IIIIII. Caete- 
rum hoc argumento irrefragabili apparet id nomen He- 
braeum temporibus Ptolemaicis lectitari solitum ut nunc 
legitur „Adonai. Quod viro pererudito placet ideo dici 
dvexpovijror (inenuntiabile] quod tot vocalium concursum 
sermr. Graecus non pateretur, mihi nou probatar. Idem 
enim usu venit in multis nominibus aliis , quae tamen ut 
possunt, sacpe etiam literis aliquot omissis, exprimunt 
LXX. Deinde quid ea ratio tangit ludaeos Hebraeo uten- 
tes sermone? Quare aliam causam ſuisse oportet car [u- 
daei nomen illud pronuntiare desierint,. Nam olim pro- 
nuntiarunt non ipsìi tantum sed et alienigenae quoties de 
Hebraeorum Deo loquebantur, ut Rex Hiromus 1 Reg. 5: 
7. Causa maxime probabilis est, quod alia nomina ge- 
neralem quandam Dei, aut rei quae pro Deo haberetur, 
notionem declararent: illud autem nomen esset draxgrrixor 
[proprium], quo Deus Hebraeorum a Diis caeteris discer- 
nebatur: nomen in quo non est participatio inter Creato- 
rem et aliquid aliud, ut Maimonides loquitar. Itaque 
primum Dei reverentia coeptum est raro usurpari, atque 
ita miuus minusque, ut tandem usurpari desierit nisi in 
publica Sacerdotum benedictione et in sacro piaculari: 
quod praeter Thalmudistas Philo nos docet, cum hoc 
momen tantum fas ait fuisse Aéyeup zal dxoverv èy dyiou 
[enuntiare et audire in sacris rebus]. Neque alia de cau- 
sa losephus hoo nomen vocat ra fepa« yoappara [sacras 
literas): vaüru Òé èsuv, inquit, za povijerra tévraoa [quae 
sunt vocales quatuor], ubi de: Poutificis agit corona. Et 
alibi , zreooyyogiav , inquit , zegd 9 oÙ mort Plug eineïp [vo- 
cabulum de quo mihi loqui nefas). Eusebius hoc nomen 
vocat &dexrop zoîg roÂdoîg [plerisque non prolatum). At- 
tamen illis quoque temporibus erant qui per impatientiam 
aut contumeliaimn. id:nomen pronuntiarent. Prioris exem- 
plum exhibet libro belli Iudaici quinto Iosephus: To poix- 
rov, inquit, èrixahovmevov òvoua Toù Oso [Pronunciantem 
horribile illud Det nomen). Posterioris Philo, narrans 

quid 


CAPUT XXII. 189 


quid sibi altisque legatis dictam esset a Caio Caligula: 
“Pucis, tcimev, deë ol Beopsoeig , of Geop mij wouilovrer eiwak 
me vor ijön maga nêor zoïy &AÀoig drouohoynuivor, dla Top 
duarovopagov uiy: wal dvareivas Tuz geïpas eis Toy ovguvòr 
Ereepsjuroe woóoonomw iv oÙdE dxoverw Beuirv, oùy Örs dreg- 
gyveverw advoheEel [Wos estis, inquit, inimici Deo, qui 
me pro Deo non agnoscitis , qualis ab omnibus aliis ha- 
beor , sed illum vobis innominatum. Et simul manus. in 
coelum protendens extulit vocabulum quod etiam audire 
zefas est, nedum wverbotenus interpretari). Atque in eum 
sensum losephus non improbabiliter interpretatur id quod 
est in historia de gigante Goliatho VON 1 AN ‘wan b 

1 Sam. 17: 43, Et maledivit Philisthaeus Davidi in Deo 
eius, cum vulgo intelligi solcat in Diis suis. Verba Io- 
sephi sunt: ”doas aurò ziderar èx zij nrpoonyopiag voü Oeod 
[Piras illi imprecatur ex Dei cognomine)}. Nam nomen 
illad sroooyzoplay Tosephus, ut vidimus, etiam alibi vocate 
Plane idem est quod de Goliatho narrat losephus, et de 
Caligula Philo. Non ergo pronuntiandi dificultas, ut 
quibusdam placet, sed religio pronuntiationi obstitit. Si- 
mili religione Iudaei Iosephi tempare a recitandis Deca. 
logi verbis abstinebant. Ita enim ille ait: _doyoy oùs 
Mwovoijs èy vats dvo nhalìv veroaupévovs Katéhurey, ovg OU 
Scmiròv sup sup Myerp pavegäs moos Abw , Tas Öuvages 
abrövy Öydwooner (Werborum, quae Moses in duabus ta- 
bulis scripta reliquit, quae nobis verbotenus recitare ne- 


Jas, vim exprimemus). Extulerunt autem Samaritae A R 


quod Graece est ’Zagè, quomodo Theodoretus scribit et 
Epiphanius: neque mutandae lectionis iusta causa est. 
Nam in nominibus propriis vocales non uno modo lecti- 
tatas, sed pro dialectorum varietate mutatas, vel solus 
codex Graecus et Novi Testamenti cum Masoritica edi 


tiqone collatus abunde evincat: ut iam omittam WTA 
UYTI WAD, quae Graecis sunt Nafovyodovdoegos, Kügos ; 
gas Quare ne illud quidem mirandum Tyrios aliter 
legisse id nomen , nempe mn, quod Philo Byblius scri- 
bebat ’Zevw, alios autem TT, ut Orphea, per quem in 
Graeciam. id nomen manavit pi cuiusque scripluram, aoqui- 


tur 


190 AD MATTHAEI 


tur Diodorus Siculus, et oraculam Apollinie Clari, w 
postea Gnostici. Neque dabito quin quod apud Origenen 
est, Tor 'Tacsta reag’ “EBoaiow òvogalonevov, legendam sit 
‘Tovo, 9} ‘Ia [Tao, vel Ja dictum ab Hebraeis], ut do 
sint nomina MT et mv, Neque aliter quam Zao nomen 
hoc lcegendum Hieronymus arbitratar. Clemens Alexan- 
drinus ’Zaov, nisi in scriptura mendum est. At Tyrrhe- 
ni, qui e Tyro in Italiam cum caeteris sacris nomen hoe 
attulerunt, ita legisse videntur at nunc scribitur cum 


puncta habet rog „Adonai, nimirum ;TT, aut dt com 
puncta habet Elohim MT. Nam inde Latinum Zowis esse 


probabile est. Sed et Afri, ni fallor, ab iisdem Tyrüs 
Carthaginis conditoribus nomen idem eodem sono acce- 
pere, Nam apud illos quoque Deus vocabatur *Zogas, 
quod Latinis corrupte Juba scribitnr, a quo nomine et 
Reges Afrorum sunt appellati. Quod autem in carmine 
Graeco legitur de nomine septem vocalium sine causa ad 
hoc nomen trahi existimo, Nam Graeci, Aegyptioram, 
ut videtur, exemplo, septem siderum orbibus singulas 
vocales inscripserant; quarum concentu aiebant Deum ce- 
lebrari. Secuti sunt hoc institutum, ut multa alia, Gnos- 
tici , de quibus Irenaeus: O uèy stgöros oögards péyyeras 
zo A, ò Òë mera voörov vò E,‚ó Òë zpirog H, vérapros dd 
xal uéaos vòv érra vijv voö I Övvauuw èrpwvet, ò dé srbu- 
mtrog TO O,ërrog Òë zo T, Pdopos dE zal térapros crro piaov 
zo Q souyetov èxBoë [Primum coelum canit A, secundum 
E,‚ tertium E longum; quartum idemque medium I so- 
num exprimit; quintum O, sextum Y ;. septimum , quod 
a medio quartum, O longum exclamat]. 


Kadov è deBiöv mov, sede a dextris meis] Id est, A 
me secundus esto, ut alibi explicavimus. Errant qui 
multa huc congerunt ut probent dextrum latus minus 
esse honoratum, Nam, ut diximus, a Regibus sumta est 
tralatio, quibus heres proximus, aut alioqui a Rege 
princeps, dexter adsidebat; is qui deinde sequebatur 
sinister, Sic et Aeredis nomen Christo tribuit: et Paulus 
pro eo quod est sedere ad dexteram dixit Baouhevar 
(regnare] 1 Cor, 15: 25. 

‘Eos ày B, danec ponam] Potest ëog etiam commu 

ni- 


CAPUT XXI: 291 


niter accipì, si sedere ad dexteram accipiamus pro eo 
quod est exercere potestatem illam quam Pater ipsì super 
coelestia ac terrestria bono Ecclesiae dedit: cuius potes- 
statis administratio cessatura est post resurrectionem, glo- 
xia Regni in aeternum manente, ut apud Paulam videre 
est dicto loco. 

Tove dyOgous oov, hostes tuos] Omnem vim Ecclesiae 
adversam ac postremo Mortem ipsam. 

‘Pronddtoy Tür nodör cou, scabellum pedum tuorum] 
‘Servitutis et quidem abiectae circumscriptio, ut alibi di- 
ximus. 

45. El ovv Aapìd xaket adrov Kugiop, nös vids aùroö 
Ess St ergo David vocat eum Dominum, quomodo filius 
eius est?] Inversa locutio, cuius generis multas obser- 
varant antehac viri eruditi, Nam directa locutio fuerat: 
Ei vios avroù dee, mig aúroy Kugrov nahe; [Si ſilius eius 
est, quomodo eum Dominum wvocat?}] Sed utro modo 
pronunties vis argumenti eodem recidit. Sic et Marcus 
dixit 2: 23, “HoBavro òdor soteip z(Aovreg Tous gayvag 
{Coeperunt iter facere wellentes spicas], pro HoEayse 
ódor stovoörves Tovo gayvas Tiddew [coeperunt iter facien- 
tes vellere spicas]. Apud eundem et zó; invenitur simili 
modo quo hic positum g: 12, 

46. Oùdë &rohunal zus, neque ausus fuit quisquam] 
Sadducaeorum , Pharisaeorum aut Legisperitorum, quibus 
omnibus os obstruxerat. 

’Ensoorijsar , interrogare) Nempe sreugabuv [tentandë 
causa]; quod ex superioribus repetendum est. Nemo am- 
-plius illam tentare quaestiunculis audebat. 


"CAPUT XXIIL 


2. Ent zijs Mwooéos xadédgag èradroap ot yoappareis wal 
oë Magroator, in cathedra Mosis sedent Scribae et Pha- 
risaei} Non agi de Pontificibus et Sacerdotibus manifes- 
tum est: nam hi imprimìs nominarentar, Sed neque de 
toto Synedrio intelligi potest: nam in eo Sadducaei erant 
non minus quam Pharisaei. Agitur ergo, ut ex commate 
8 apparet, de iis qui Magistri sive Doctores vocaban- 

tur; 


192 AD MATTHAEI 


tur: qui ferme omnes erant Pharisaici institati, et multi 
etiam Adsessorum fangentes munere: quia eorundem et, 
ut supra diximus, de iure respondere et Magistratbu 
‘esse a consilio. MUD IWM xatédoa Moalnz est cathedn . 
in qua sedentes Magistri Legem aut populo publice ut 
discipulis privatim interpretabantur: quomodo cathedra 
vox Graecis quoque et Latinis usurpatur , unde Philoac- 
phos cathedrarios dixit Seneca. Errant enim, meo iuù- 
cio, qui pro certo asseverant Tudaeos stantes Legem in-- 
terpretatos. Certe si quibus ex plebe potestas loguent 
fiebat, hi stantes proloqui solebant, ut rectius ab omi 
coetu exaudirentar: quo spectat id quod habemus Act 
13: 16. At Archisynagogi aut alii publico Magistri mor 
nere fungentes, non minus quam Episcopi Christianc- 
rum, in cathedra sedentes Legem interpretabantar. In 
Constitutionibus Clementis lib. IL cap. 11 Episcopo dici- 
ter: Oros èr èxxhyota waBélou tov Àóyoy motovuerog [Sie : 
in ecclesia sede sermonem habens]. Optatus Milevitanu 
libro V, Electi estis qui sedentes populum doceatis. Stan- 
tes tamen legebant ipsa Legis verba, deinde caetera se- 
dentes loquebantar; quod discrimen non recte animad- 
versum quosdam fefellit. Ita stetisse Esdram legimus in 
loco excelso , sed dum apertus esset liber. Hoc enim vult 
vna Neh. 8: 5, vixa Ivoibe zo BeBMlov [eum aperiret li- 
brum] iuxta LXX. Cum quo loco conferendus is qui est 
Luc. 4: 17 et sequentibus, ubi Christas in Synagoga di- 
citur traditum sibi librum ebporrvbar, hoc est, swoitas 
[aperuisse], ut loquuntur LXX: legit deinde srepsxong 
[sectionem], qua lecta arrvbag zò Bufdtor, drodoùs zö únp 
gérn, èraHioe [plicatum librum reddidit ministro et sedit). 
Sletit ergo dun liber erat apertus, clauso deinde libro 
sedens ad populum verba fecit. Tosephus quoque stetisse 
ait Pontilicem Maximum septimo quoque anno rt Byjuaros 
Öymyhoö [in alto suggestu], sed nimirum ad praelegenda 


a) 


populo Legis verba, quod adiicit. 





3. Tavra ovv bou dy eìrtwow utr Tyoew, Tyoeïze val 
stouetze , omnia ergo quae dixerint vobis servate et facite] 
Saepe. iam diximus universales voces restringi debere ex 
natura subiectae materiae et ex ipsa rel aequitate, In 
Lege Mosis sicut multa erant praecepla, ita in illis prae- 

| cep- 


CAPUT XXIII. 193 


eptis multa erant de quorum sensu ambigi poterat. In 
is explicandis operam non malam navabant of vouuxol 
dwegisperiti}, gnari linguae et. historiae veteris, sine 
Faarum coguitione Legis pleraque recte intelligi-nequi- 
Bant. In his ergo eos Christus vult audiri a plebe, et 
»orum interpretationes, quanquam forte in duriorem par- 
èm.nimium inclinantes, recipi: quod extendi etiam po- 
west ad rigidiores determinationes rerum in Lege genera- 
liter praeceptaram, quae sine determinatione aliqua ex- 
pediri non pdterant. Nam in his talibus debebat aliquid 
Besse certi iuris, quod obtineri non poterat nisi interpre- 
bam auctoritate, Caeterum id nor pertinet, ut sì quid 
doaerent manifestis praeceptis ipsique pietati contrarium, 
at de Corbona parentibus praeferenda, sequendi essent 
dnees caeci. Sed neque obligare cuiusquam conscientiam 
Shristus voluit üs praeceptis quae plane extra tuterpre- 
andi officium extraque Legem ipsam of vouswol commi- 
siscebantur , pracsertim sì ea praecepta superstructa es- 
‚ent falsae atque inani persuasioni, quale erat praecep- 
aum.de manibus abluendis eo fine ne manus contactu in- 
juinatae animum iuquinarent: gua de re actum est suprae. 
Hud ergo ôoa ap eìroouw vuiw Typetp intelligendam ex 
‚onnexu, superiorum: Quicquid iure cathedrae, sive ut 
Legis interpretes, vobis faciendum dictaverint: quae in- 
erpretatio, ni fallor, re ipsa non discrepat ab iis quae 
n hune locum tractant Hieronymus, Hilarius et Theo- 
>hylactus. ee : 
‚Aéyovor yag «al où Trovoùer, dicunt enim et non fa 
scent] Quibus dici poterat illud Euripideum : 
Micö copusijv Osig odf add oopdr. 

_ [Odi magistrum nempe qui sibi non sapit.) 
tt Latini veteris: 

‚ Odi hominem ignava opera, philosopha sententia, 
sseniles enim sunt Medicis illis apud Philemonem ; 
. Tovs: largoug oid’ èyo 

‘Prato ëyugazelag Toîg vooocsi- eu apodga 

Iávzag Aadoùyzas, eit drup nevaloal Te 

Aùroùz nowùyrag navB Od ouw etcoy rore. 

[-4 medicis argumentum est in promtu silum, 

Praecepta videas quos dare invalentibus 
II. N Vion 





196 AD MATTHAEI 


Victus severi; at ipsi si in morbo culent 
Eadem illa facere quae als interdizerant.) 

4. Aeopevovor vag gogria Paglia zal SvoZagasra, «dl im. 
sitaaer drd cous duovs zör drOquonwor , colligant enim om- 
ra gravia et portatu difficilia , et imponunt in humero 
hominum)] Interpretes dicuntar homines onerare cum de 
cent hoc aut illad faciendum. Hebraeorum Magistri id 
dicant me, id est, aggravare. Ita drudervar Guyop [is 
gum imponere) usurpatur Act. 15: 10, dsveri@eodar Bags 
[onus imponere) ibidem 28, ut cum eo vÊntum erit fr 
sius explicabitur, Dionysius Corinthiorum Episcopus ab 
Aurelio Vero ad Cnossiorum scribens Episcopum, mone 
bat eum, 1) Baod pooriov drravayses va zeepd dyvelas vis 
&8ehpoï dnerdtwar [ne praeter pecessitatem grave catti 
tatis onus fratribus imponeret). Lex ipsa per se ertt 
onus satis dvoasaxroy (portatu grave], quod nec nes, 
inquit Petrus, nec maiores nostri perferre potuimus, ne 
mirum pob ingentem numerum praeceptorum et humass 
memoriae atque attentionis imbecillitatem. Cam aut 
munus sit boni Turisconsulti quicquid onerosum est sub- 
levare benigna interpretatione , contra Hebraeorum Cor- 
salti, et maxime Pharisaei, za Geruxa [ea quae constitui 
sunt iuris), quae Deus non imperaverat srpegyouubss 
Eprimario) sed ob res alias, urgebant rigide, et quan 
latissime extendebant, neque admittebant probabiles e- 
eeptiones. Exemplo sit lex de decimis quae Deut. 14 23, 
sic habet, roy mp mun wen pr manman bo nk win w, 
quam vertunt LXX, dexaryy dmodexarwoers zragrog zere 
matog Toü onéquartòs dou, zo yévygua TOÛ dygoö oov, dur 
zòy xar èviavróy (Decimam partem decimabie de ons 
eo quod nascitur ex semine tuo, quod nascitur in agr 
tuo, in annos singulos). Hic benignior Interpres pr 
mum se verteret ad zv duvorar (sententiam scripti}, & 
diceret, Dei Optimi Maximi hanc fuisse voluntatem, st 
Levitis satis prospectum esset de rebus necessariis, nok 
autem ut hominum animos anxia nimium religione ob 
stringeret; proinde credibile sibi non videri olerum mi 
nutias ista lege comprehendi, quarum decimae Levits 
non multum adferre poterant emolumenti, et si penden- 
dae essent maguo Ísraclitas aficerent incommodo ob aes 

| ti 


CAPUT XXIII: 195 


timationis incertum, et quia pauperes maxime ea res tan- 
gebat. Adferret etiam firmandae interpretationi suae ar- 
gumentum ex Lev, 27: 5o, ubi decima danda dicitar 
yrn voo yen PID, quod LXX transferunt, dro zoù oniq- 
gatos Tijs yijs wal ano voö sagroù voö Evdivou [de semine 
Serrae et de fructu ligni]: et ex eo quod in Deuterono- 
_ mio sequitur, dandam scilicet decimam frumenti, vint, 
vlei. Nam ut maxime exempla regalam non restringe- 
rent, ostendi tamen per illa de quo proventuum genere 
Îegis auctor sensisset. His adiungeret a pari argumen- 
tum: nam et in animalium genere non omnia drrodexaroùa- 
dat [decimari], sed ea demum quae pastorali pedo re- 
gerentur. Quod si verborum apices urgeret adversarius, 
etiam illos talis Interpres diceret, sibi non adversari. 
Nam olera vix dici posse man (proventum]; quomodo 
Romani lurisconsulti olera tradiderunt in usu magis esse 
quam in fructu: deinde mW plernmque agrum esse, non 
hortum. ‘At voxixol [Legisperiti] et eorum sectatores 
Pharisaei Levitarum utilitatibus contumaciter aderant , 
quasi in illis tota res pietatis versaretar. Contendebant 
igitur nihil excipiendum ubi lex nihil aperte exciperet 5 
posse et proventuum et agri vocem latius accipi, et op- 
timam esse rationem quae pro religione faceret. Neque 
ad Divinam gloriam, neque ad dignitatem Levitici Or- 
dinis, neque ad veram pietatem multum referebat utra 
interpretatio praevaleret. Christus admirabili tempera 
mento in his atque aliis huidscemodi quaestionibus ita 
Interpretum rigorem notat, ut tamen nemini sit auctor 
a receptis sententiis discedendi, ubi paci atque ordini 
sine gravi iactura consuli potest. Sed illud minime erat 
ferendum, tantos verborum aucupes, quoties ipsorum 
res angebatur, tam facile sibimet ignoscere fiducia in- 
genii atque eruditionis facile suggerentis exceptiones qui- 
bus se contra ro Óyroy [verba legis] defenderent. 

T8 dé daxrihp adröv où Békovar suwijsar adra, digito 
wutem nolunt ea ipsi movere] Proverbialis locutio, qua 
utentes Romani etiam dicunt extreimo digito attingere. ! 

5. Tavra Öl ra èoya aúròöy srouodor md To Heatijvas 
#oïs dy@pwrous , omnia vero opera'sua faciunt ut speo- 
tentur ab hominibus] Sì-quid. ad Legis pracscriplaum far 

Na ci- 


196 — AD MATTHAEI 


ciant, id dant aurae populari: vide quae dicta sunt sd 
cap. 6. 

Tlharivovar 8d ra pvdaxrjore aörör , wal merakvvovs Te 
xgaoreda Tör inartor aúrör, dilatant enim memorialis 
sua, et magnificant fimbrias vestium suarum] Quam stu- 
deant populo pietatem suam probare ex eo manifestum 
est, inquit Christus, quod in observandis ritibns qui non 


magni sunt ad pietatem momenti, sed externa specie ve- : 


lent , eximium sibi aliquid vindicant; quod exemplo duo- 
rum rituum probat, quoram alter usu receptus , alter Lege 
erat institutus. Nam Nyx quidem, id est, za xodoneda, 
Lege erant praecepta, quae sóxxiva Baupara [coccinea 
fila] vocat Iustinus, et de quibus aliquid attigimus supra, 
ut non tantum corporis nota, sed et conspicuo habita 
Israelitae ab alienigenis discernerentur. At yoon (quan 


vocem et hic ponit Syrus), quae pvdaxryjora vocant Hel . 


lenistae, usum habebant auctorem. Sunt qui Exod. 13: 
g et 16 et Deut. 6: 8 ea putant imperari; neque nova es 
est opinio: nam et Iosephus ita sensit, et Iustinus in 
Colloquio cum Tryphone. Mihi tamen id nondum per 
suadent; et consentientem habeo Hieronymum. Nam is- 


tis locis nihil aliud iubentar Israelitae quam beneliciali- 


berationis ex Aegypto et praecepta Divinitus data animo 
infigere , non:minus quam quae memoriae causa in mani- 
bus gerere aut ob oculos nobis ponere solemus. Nam 
apotuiödes [proverbiale] esse loquendi genus apparet ex 
loco: Esaiae 4g: 16,-et quod dicto Deuteronomii loco di- 
citur jr [memoriale] id quod in Exodo mew [ frontale]. 
Confer et Cant. 8: 6, Prov.:6: 21 et 3: 3. Nec quod in 
Mose est nouw LXX Interpretes verterunt pvdasrsjpta sed 
dockevra [fixa]: quanquam non nescio joan ibi ponia 
Chaldaeis, Vox autem pvAaxrgotoov ideo membranis. istis 
Judaicis aptari coepit, quia similes erant zoîs sreguarrog 
[amuletis] quae Graeci, adversus morbos valere credita, 
inde pvhaxtyota nuncupabant: quorum mentio est in ca- 
mone: Synodi Laodicenae, Iustinus dicto loco pvdaxzsjoiop 
Iudaicnm ait fuisse èr viart Aenroraroug yeypanuivor ye- 
gaxTijnop [ex literis scriptis in membranis tenuissimis |: 
quale. nunc etiam illis in usu est, IIli autejn de quibus 
hic Christus loquitur et xpaoneda et pulaxrjgia sibi cir- 
Ì Ik cum- 


CAPUT XXIII 197 


enmdabant maiora vulgaribus.. Maxga spaorteda [longas 
Jimbrias) Laconum habes in Vespis Aristophanis. 


«6. didodae Öl rv srpwoeoxdsolar] Votis exzpetunt primos 
accubitus , tanquam ingens bonum, atque etiam data oc- 
casione velut iure suo sibi. vindicant, quod dxdéyeotar vas 
zepworoxdeotas [eligere primos accubitus] dixit Lucas 14: 7. 
Tlpoxataxdioerg dixit Iosephus eodem significatu; et de 
Herode qui Hyrcanum decepit, srpoxarandivoy (dans ei 
primum in accubitu locum], ait, &Eyrara [decepit]: cui 
opposita vox apud eundem zo vsroxaraxhivebdas [infra ac- 
cumbere |. : 
… Kal ras dan bites ëy Taïs ovvayoyais, et primas 
cathedras in Synagogis] Vetustissimo Iadaeorum more, 
. qui nùllo in Synagoga munere fungebantur sedebant ae- 
tatis ordine distincti ; quod seryabant Essent (minus cor- 
rupta Iudaeoram portio), quorum Synagogas describens 
Philo: Ka@’ sÀextas, inquit, èy zalsoup. úno mpeopvstgoig 
séor zadilovrar mera KOOKOU TOÛ srgoosjnorvtos Èyorveg dxpou- 
Sus [ Secundurm aetates ordine sedent sub senibus iuni- 
eres , observantes decorum et avidi audiendi}, Eundem 
morem non in Synagogis tantum Tudaeoram sed et in 
primis Christianorum Ecclesiis vigaisse: notat is. cuins 
commentarii in Paulinas epistolas sub Ambrosii nomine 
leguntar. ‘Sed maultis in locis irrepsit consaetudo ut eru- 
: ditionis famam aliquam consecutì honoratius sederent ; 
quo pertinet hic locus. Et exstant in Hebraeorum libris 
decreta de hac re, quo loco Legisperiti , quo Pharisaei 
sedere debeant. Atque inde natum proverbium,ut plebs 
„rudis, quam populum terrae vocabant, diceretur scabel— 
dum pedum Pharisaeorum, Quod ipsum ut erat aliqua- 
tenus tolerabile (neque enim sedendi ordinem, sed ro 
prhóripov [ambitum] reprehendit Christus) ita illud indig- 
num, quod tandem non virtuti neque eruditioni sed di 
vitiis is honor deferri coepit, etiam in Christianorum 
Ecclesiis ; quod Jacobus qua decebat severitate reprehen- 
dit. Quod hie dicitur. srproradsdglag pro: eo ie zag 
argooras —— — dixit. Plutarchus. 

7 Kol zovg dotraouovs èéy zaïs dyopuîs, zal — 
öno-Töv dry@gerworv, ÓafPi, epi, et salutationes in fo- 
ro, et vocari. ab hontinibus. habhi, Rabbi] Expetunt sa- 

AM3 lu 


198 AD MATTHAEI 


Jutari isto nomine Rabbi: quomodo, Poëta salutor, dixit 
Horatius. Plus autem erat Habbi quam Rab : neque in- 
digitabantar isto cognomento nisi qui a Synedrio per me 
nuum impositionem testimonium. eruditionis accepissent: 
quod testimonium êp raîg Öraorogaïs (inter dispersos Iu- 
daeos) dabatur a Praefectis scholarum quas vocant not’, 
ut nunt qaoque mos habet Christianorum. Solebat au- 
tem in salatationibus vox Rabbi bis exprimi , ut apparet 
Marc. 14: 45. 

8. 'Tueïs Òd mr} nAnbijze afl, els yao dew Ouder ó ò- 
8doxadoz d Koisóg. Vos autem nolite vocari Rabbi: unu 
est enim Magister vester, Christus] Omnino dedaoxals 
legendum, quomodo et Syrus legit, Nam vocem Rabbi 
et Rabboni Scriptores nostri ubique reddunt dedaosake, 
nasquam zaôyyyrd [dux]. Deinde xa?yyyroï titulum a 
titnlo Rabbi Christus manifeste distinguit comm. 10. 
Praecter communem rationem zij; rareivoppooursyg (modes- 
tiae), aliam peculiarem addit Christus cur sui sectatares 
istas appellationes expetere non deberent, eo praesertim 
sensu quoja Iudaeis expetebantar,. Nam qui eruditi erant 
inter ludaeos“ cum nomine Doctoris etiam auctoritatem 
sibi vindicabant quod visum esset docendi, et credi sibì 
volebant. ‘At Christi sectatores non debebant populum 
ea docere tanquam necessaria quae ipsis talia videbantur, 
sed ea tantum quae Christus ipse necessaria pronuntias- 
set. Iudaeorum alii alios sectabantur magistros, et ab 
eorum pendebant auctoritate; at inter Christianos eo mo- 
do: dici, Ego sum Cephae, Ego Pauli, Ego Apollo, 
nefas est. Neque enim debent sibi dseooopevery Ördoroxadovs 
[coacervare magistros], ut loquitur Paulus 2 Tim. 4: 3, 
omnes enim per Baptismum , id est, professionem Chris- 
tianismì uni familiae inseruntar.- Illud autem dedaorados 
Ó Xotsos ad cap. 10 diximus ita esse interpretandum, 
Doctor eximius a Deo constitutus;quomodo iegeós ó pousos 
[Sacerdoe Unctus], et Basilevs ò yousds [Rex Unctus] 
dicitur, Sant sane et in Christiana Ecclesia qui dicuntur 
Öid«arahor, tum commaniter, ut Paulus ze duxdoxador èBrör 
' [Doctorem Gentium] vocat 2 Tim. 2: 7, 2 Tim. 1: 11, 
tuin peculiariter quidam ab Apostolis, Prophetis , Pas- 
toribuague distincti Act. 15; 1, a Cor. 12: 28, 29, Eph. 

| ús: 


CAPUT XXI. 199 


4: 11, sed alio sensu quam illi Iudaei, non ut. dogma- 
tum auctores, sed et unins communis dogmatis nuntii, 
Atque hoc ipsum munus quanti sit periculi, quamque non 
modo non ambiendum sed neque suscipiendum nisi bene 
'exploratis viribus, Jacobus nos docet 3: 1. 

"Adedpol dze, fratres estis) Unius illias Doctoris disci- 
puli, inter vos ovupoursjral (condiscipuli). 

g. Haréoa us) waléonve vv ènl rijs yijs, patrem nolite 
vobis vocare super terram] Qui sapientem aliquem tan- 
quam Scholae principem sectabantar et velut in nomen 
eius iuraverant, eius sapientis fli vocabantur, ipsi il- 
lum vocabant ' [ patrem] vel, ut hic habet etiam Sy- 
rus, XX. Interpretatio petenda ex superioribus. Sed 
quia ROX maior erat titulus quam N [magistri), ideo 
Christus hunc sibi, illum Patri vindicat. 

Eis zag dee Ó navig Úpöy ó dy voïs ovgavoîs , unus est 
enim Pater vestèr qui in coelis est] Unus est vestrae fa- 
miliae .Princeps ac dogmatum auctor Deus, qui per Fi- 
liam vobis ipse omnia scitu necessaria revelavit. Zetia 
didœxrol roõ Oeod-Ioh. 6: 45, Beodrdanrol [a Deo edoeti] 
2 Thess. 4: g. Itaque illo sensn quo Iudaei sapientes 
patres suos vocabant, Christiani. patrem neminem dabent 
agnoscere. Sed alio sensu patres recte vocantur qui nog 
in Christo per Euangeliam genuerunt, 1 Cor. 4: 15. | 

10. Koônyyral, duces] Id est, ód7yol , quomodo supra 
Pharisaeos vocavit Christus 15: 14 et infra 16, Atque 
ita hoc loco Syrus interpretatur. Sic et Paulus inter tit 
tulos sapientum Hebraeorum ista ponit, óògyor zvpdäs;, 
ps èr oxórer, rraudevrijv dpgòveor, Öwdaoxahov vayrior (dur 
cem caecorum ,' lumen eorum qui in tenebris sunt , eru- 
ditorem insipientium , magistrum infantium] Rom. 2: 19, 20. 

it. O dé melboov Ouöv, ègar Oudy Òcaxorog, qui maxi- 
mus est vestrúm, erit minister vester] Quo quis inter vos 
maiorem in Ecclesia dignitatem obtinebit, eo sciat sibi 
non plus imperii concessum sed plus oneris iniunctam ; 
unde sequitur non esse cur vos delectent tituli maioris 
servitutis indices. Vide quae supra ad cap. 20: 26, 

“Ogg dè Owwoer éavror, vanuvodijoerar , qui, autem 

se extulerit , deprimetur) Sententia Christo saepius usur- 
pata, celebris haud dubie apud Hebraeos: Thalmudistae 
N 4 hoc 


„ 800 „AD MATTHAEI 


hot. modo ,‘oyonD pob mm mor B vv om 55. Salomon ita 
extalit Prov. 16: 18 , Ante confractionem superbia, ante 
ruinam spiritus altut: et 29: 235, Superbia Aominem de- 
primet. « Apud Graecos multa sunt similia; ut illud quod 
alii bepa ‚ alii Menandro tribuunt: 
“Ovar 8 iÒns zrods Tos leuévov Tra, 
Acumo, ve nhovrm zal zéver zavooiuevor , 
*Opour ze uellto tijs TOYS Enrgoxóra, 
Tovrov tayetar vlneorp eùÎvs mpoodóne * 
'Eraiperat yap ueibov iva ueilop néop- 
[Si quem vides in sublimi posttum loco 
Qui genere tumidus et opibus superbiat , 
Supercilia fortuna celsius gerens, 
Bum eadentem subito conspicies brevi : 
Nam tollitur in àltum quo sic graviue ruat.] 
Kal ösus Taneivooder Eavrow , Opobijoerar, ‘et qui depres- 
serit se ipse, extolletur] Quod Salomo dixit, ante glorie 
am humilitas, Prov. 15: 33, et humilis spiritu glorian 
assequetur, 29: 23. Sententiae autem istae. Christo usur- 
patae habent quidem suum quoque usum in rebus huma 
nis, at coelestis Doctor id quod coeleste est potissimum 
respicit. Explicat Petrus 1 Ep. 5: 6, Tarrevo0yre ov 
Öno vijv xgaraav yeiga TOU Oeod, Twa Vuäs Opoon èy xaid 
[Submittite vos potenti manui Dei, ut vos exaltet tem- 
pore suo]. Aesopus interrogatus quid Deus faceret , res- 
pondit eum va mêer úwyjda tuneuwoör, Ta Öl vameeva dpodr 
Lexcelsa deprimere, attollere humilia]. Philonis illad 
huc pertinet libro De Sacrificantihus, Ocoö us) asroegagpir- 
rog Tog oUTWs dorjuovs [Deo neutiguam eos. spernente qui 
eo sensu orbi sunt). Explicant id quae ibi sequuntur. 
13. Kelere vijv Baordetav töv odoevär, clauditis Reg- 
num coelorum] Clavibus sublatis, ut Lucas loquitur, id 
est, supressa vera interpretatione et quotidiana inculca- 
tione locorum in quibus agitur de Messia eiusque doctri- 
na, id-est, de poenitentia, fide et dilectione non ficta: 
quibus omissis omnem operam impenditis ritibus urgen- 
dis et ampliandis. bt os df 
Oudt zovs eioegyouivovs, nec introeuntes)] Praesens pro 
futuro: eos qui alioqui intraturi erant si viam recte pan- 
deretis.. At nunc nou modo non panditis sed obstruitis 
eti- 


.CAPUT XXIII. 201 


etiam rituum septis, quibus occupati animì ad meliore 
nequeunt penetrare. Quod hic in multis exemplaribus. 
iempridem legitur comma: Oval dé duir, voapuarteis zal 
Wagssaïor , vrrongeral , Órs zareodieve: vas olnlas Töv yrjnùr , 
xt moopader paxpa npooevyoneror* ea zoöro Aypeode reeoid- 
oörepov xqiua [Wae vobis Scribae et Pharisaei simulato- 
res, quia comeditis domos viduarum , idque orationes lon- 
gas praetexentes; propter hoc gravius feretis iudicium], 
iudico srageufeBAsnuévov [interiectum a librariis):- cuius 
rei mihi magnum indicium est, quod qui habent codices 
alii praeponunt isti sententiae de clavibus, alii subtexunt. 
Ferme enim videas quae situ variant aliunde adiecta, ut 
hic ex Marco et Luca, additis mutatisque verbis ad im- 
plendam cohaerentiam, Graecus Euangelioram indiculus, 
quem Canonem vocant, ad quem provocare solet Hiero- 
nymus, quique factus est ex optimìs codicibus, in Mat- 
thaeo hoc comma non habet. Origenes tam diligens li- 
brorum scrutator non agnoscit. Habent quidem libri Sy- 
riaci, at Latini antiquissimi non habent. Proinde haec 
pars maior videtur. Adde quod detrahendi nulla fuit 
causa, addendi aliqua. Interpretabimur ad Marcum. 

15. Ieprayere vijv Bohaosavr «al zijv Egoav, oircuitis 
mare et terram] Proverbialis locutio sollicitum inquiren- 
di laborem significans. Ita zrodegeip dra zij Gaddooys wal 
dra rijs Enoâs [pugnare terra marique] est in Maccabaica 
historia 1 cap. 8: 32. Syody pro terra usurpat et Aris- 
toteles Histor. Animal. V. 10. Est autem et hic Hebraica 
locutio qualem alibi notavimus, Sensus enim est: Cum 
terram et mare obeatis ut faciatis proselytum, mox eum 
depravatis. . \ 

Tloooijdvrov] ITooosydwros hic et in Actis est is qui prtu 
Gentilis per circumcisionem se Legi Mosis obstrinxit; 
guem Philo etiam êrgdvryy vocat: qui in plerisque rebus 
inra habebat rör aüroy®ovoy [(indigenarum). Hi dici so. 
lent ps “U Aospites iustitiae. Alioque ‘ù Hebraeis, peu 
eas aut yyooag Hellenistis , etiam is dici solet qui relicto 
idolorum cultu uni Deo et communibus humani generis 
legibus se addixerat: quo forte sensu ynopay zal Tov; 700 
ondvrovs [georan et proselytos)] distincte posuit Iustinus 
„Colloquio cum Tryphone; et Eusebius , srgoosydvzovs zove 
We N 5 Te 


202 AD MATTHAEI 
ze zakovutvovs yewogas [proselytos et qui vocabantur ge. 


iorae]. 

Tior yelvvns} Gehennae debitum, ut so ja 12 Sam. 2: 
31, 2 Sam. 12: 5. Graece vios Gararov morti debitus, 
Deut. 25: 2, Man (Alius plagarum] Graece älksos nr 
„öv (dignus plagis). 

Aendoregor Óudv] Multo magie quam vos ipsi: quia non 
consistunt exempla ubi incipiunt, sed magno cum fenore 
Corrumpunt homines , 





Magnis 

Cum subeunt animos auctoribus : 

Praesertim sì quod est vitium quod fallit 
Specie virtutis et umbra , 

Cum sit triste habitu, vultugue et veste severum. 
Qaalis est Ambitio et Avaritia induta sanctimoniae per- 
sonam. Adeo 
Dociles imitandis 

Turpibue ac pravis omnee sumus. 
Unde et illud: 

Aetas parentum peior avis, tulit 

Nos nequiores , mox daturos - 

Progeniem vitiosiorem, 

Dictam hoc Christi comprobavit sequentium temporum 
experientia. Iustinus de Tudaeorum proselytis sua aetate: : 
Oi 8ë zepoaijdvror od movor oÙ zeigevovour , dÂha Oerdoregor 
öpöy (ludaeos alloquitar) Blaopyuoöow eis TO òvoua adroï 
(Proselyti non modo non credunt sed et duplo magis quam 
voe nomen eius blasphemant), Christi scilicet. 

16. “Os &y duoon dv Ti va , oùdly do, guicunque iu- 
raverit per Templum, nihil est} Iuramenta Hebraeorum 
Magistri alia magua, alia parva censebant. Magna per 
Deum ipsum, cui aequabant iuramentum x0gfâr [corban], 
quod dpor Oe [donum Deo] supra verti vidimus, sicut 
et Tosephus contra Appionem vertit doöpoy Oeoö, Id au- 
tem erat duplex, ut diximus ad caput 5 aut donum quod 
altari superponebatur, cuius in Levitico saepe est men- 
tio, ubi itideimm 8&poy vertunt LXX; aut pecunia misss 
in gazophylacium, quod xogfarà infra vocat Matthaeus. 
Per utrumvis horam si quis iurasset, per Deum ipsum 
lurasse censebatur, quia illa dona Dei erant proprië. 
Haec 





CAPUT XXIII. 203 


Heaec erat srgógpaous [hic praetestus] Magistrorum: revera 
ad quaestum pertinebat dona ille haberi quam sanctissi- 
ma ,etiam supra Templum et. Altare , quasi Deus scilicet 
illis praecipue gauderet. Iuramenta autem per Templum 
et altare minoribus mramentis accensebantur, cum tamen 
etiam qui per ea iurat, iureé (ut Ulpianum loqui alibi 
observavimus) ‘respectu Divini numinis, Istorum igitur 
iuramentorum gratiam facile faciebant Indaei Doctores si 
quis se inconsulto calore iurasse diceret; at iuramenti 
xoopäy mon item. Hapd dissimile est quod Romani Im- 
peratores, sì quis per ipsorum salutem aut Genium peie- 
rasset gravissimis eum poenis subiiciebant; si quis per 
Deum peierasset, eius iniuriae ultionem Deo relinguebant. 

Oudéy dew, nihil est] Id est, non tenetur; ut ostendit 
oppositum membrum òpelder [debet], 2M, quod nihil hie 
est aliud quam tenetur , obstrictus est. De implenda pro- 
missione , non de poena hic agi censeo, 

17. 0 vaos dyicicor zor yovaor , Templum quod sanctum 
reddit aurum) Nam pecunia gazophylacii praecipne Tem- 
pli usibus serviebat, ideoque sacri erat iuris; ut et apud 
Romanos donari, apud Graecos dvaêijuara (sacrata]. 
Scriptor ad Hebraeos : To Mrroy òna zoö xpelrrovos cdho— 
„erat [Quod minus est, ei a meliore benedicitur], 7: 7. 

19. To Ovoragggron zo dysaloy TO deigor , altare quod 
sanctum reddit donum] Ex sententia legis wp’ rama van 9, 
id est, srêy zo drtromevoy vo Bvarsnglov dyraadjoerus 
[quicquid tangit altare , sanctum erit], non nâs ó dato- 
gevos, ut nunc legitur apud LXX. | 

20. 'Ey aijúrö zat èy näo voïs èrayo avrod, per id et 
per omnia quae in illo sunt] Quia accessiones sequuntur 
rem principalem. Oblationes autem istae accessiones e- 
rant altaris; itaque nominato altari simgl nomìnatae cen- 
seri debebant. 

21. Kal èr zö zarormoörre avzròv , el per eum qui habitat 
ën ipso] Hic ostendit Christus omnia ista quae 1lli voca- 
bant minora iuramente maximis esse. aequiparanda., Nemo 
enim tam stultus censeri debet ut tem inanimem testem 
advocet suae cogitationis et perfidiae vindicem. Quare 
in istis iuramentis censeri debet inesse werovvgla [trans- 
nominatio], et per Templum intelligi is cuius est Tem- 
pluim. ‚ 22. 


hog AD MATTHAEI 


aa. ‘Ey "5 ovpard „per coelum) Illustrat Christurqod 
dixerat exemplo simili. Nam, ínquit, et quì per coe- 
lam iurant censendi sunt testem illam invocare cui coe- 
lam pro solio est; qaod quomodo sit intelligendam dix 
mus ad cap. 5. Addam hic locum Scriptoris Responsic- 
num ad Graecos in: lustini operibus: Oikoy Öë sul Apope 
Alyouey voù Ocod vor ovgavor, oùy: ds voù Geo vouw 
vros oixyoe h mods zadidoar yonborzos, drreouypanroe ul 
dverdeoög stavvelds Ónagyovros, ahd da mij, Toos zo uiyels 
zijs adroù drtogdoems wal To àpdaprop rijs ovolag dri 
dpooörres, Oev voürop ij ioóriuoy Oe Órrohaftosper: du 
roũro òvouabogir aùrey olxoy zal Apovoy TOU, Osod, rauw; 
vaïs dvopaotars moons zijs TES Tor Oeor zat’ ovolar zal 
«ard Tas Tijs odoläs neoonroelus —QC 
Noneo yap d olxoc· zal ò dooros Ösegds èst TOÖ zeeroupeln 
adròr, ofrwos zal ó oöparos Osepds dt voö Ocoö, oïs zerir 
vòs zoö dyevvijrouv (Domicilium autem et solium Dei, 
Coelum appellamus ; non quod eo Deus ad habitandun 
aut sedendum indigeat, qui sit nec loco circumscriptus, 
nec ullius rei indigens : sed ne respicientes ad forma 
coeli magnitudinem et ad substantiam eius incorruptam, 
sd ipsum aut Deum esse aut par Deo credamus. Hin 
ergo est quod Coelum appellamus Dei domicilium ac so 
tium, tali cognomine id segregantes ab omni participa- 
‘tione sive substantiae Dei sive nominum ad substantian 
eius pertinentium. Sicut enim dorus et solium posteriora 
‘sunt eo qui ista fabricat, ita et coelum Deo est poste- 
rius, ut non genito id quod est genitum]. 

23. ’Anoderaroöre, decimatis)] Ita Dezaryy arrodexaroir 
[decimam decimare} pro’ eo quod est decimam solvere 
‘dixerunt LXX Gen. 28: 22, Dent. 14: 22 et, quod pro- 
pias ad hane pódoup [locutionem] accedit, drodexaräcn 
zo èmudixaroy TÔv revvnnero zijs yijs [decimare deciman 
fructuum terrae) Deut. 26: 12. Atque ita usurpant He- 
“braei “wy in Pihel et “WIN in Hiphil. 

To údvoouov zal wo krydov zal Tò:wvuivov , mentham eé 
anethum et cuminum] Lucas omisso. anetho et cumine 
exemplum menthae et rutae posuit, adiiciens deinde no- 
“men generale zal zêp Adyavoy [et omne olus). Atque id 
vel maxime me movet, ne putem hic tractari quaestio- 

nem 


‘CAPUT XXII, - 205 


gem íllam Thalmudicam de quibusdam rebus bis deci- 
mandis in semine et in herba, quando ea quaestio ad 
omnia olera pertinere non potest. Quaestio ergo fuit 
de oleribus, an lege decimarum comprehenderentur: 
Christas ut zò dxoudês [rigidam subtilitatem) Pharisaeo- 
rum iu rebus istiusmodi ostenderet, minntiora olera spe- 
eiatim nominavit.. Ia Thalmudico lihro de Decimis ex- 
stat et hyssopum et origanum et viciam quoque deciman- 
dam: et vicigm quidem, quia famis tempore pro ciba 
usarpatur. 

… “Apsjvare Ta Bagureoa Toö vòuov) Pridem abiecistie cu- 
ram eorum Legis praeceptorum quae multo matoris suné 
ponderis. Praeponderant autem, ut alibi diximus, na- 
turalia constitutis, et ea quorum causa caetera sunt 
cacteris. 

T'ijv «olav, iudicium) Errant qui ad solam iudicis of- 
fciaum hac trahunt. Nam Hebraei Dawn, Hellenistae xpl-" 
guy sumebant latius,. In Maccabaica historia 1 cap. 8: 3a, 
abi mentio est epistolae Senatus Romani ad Demetrium 
pro Iudaeis: ’Eay ouy èyrúywor sard coö mrousjoouey adroïs 
sijv xolaur [Si ergo iterum adierint nos adversum te, 
faciemus illis iudicium], id est, faciemus ut ius suum 
obtineant. Et paulo ante 7: 18 de Alcimo et qui cum 
eo erant: Oux ègup èy aùroïs dÀjdera val pios” mraoiBpoar 
yuo vijv Suau zal Tov Ópkov Op wuosay [Non est veritas 
et iudicium in eis: transgressi sunt enim constitutum 
et iusiurandum quod iuraverunt], ubi xpiaus est iustitia. 
Ezech. 20: 11, quod in Hebraeo est 'oawn [iudicia] Grae- 
ei vertunt dixarwuara [jura]. Sumitur autem DavD si- 
ve xpiaig, ut dexaroouyy [iustitia] Graecis, modo latius, 
ut omuia hominum inter, se officia comprehendat; quo- 
modo Maimonides voce Wan ea praecepta ait significa- 
ri quae vitualia non sunt: modo strictius, ut ea deno- 
tet quae iure exigx possunt, opposita misericordiae sive 
beneficentiae ; quomodo et idem Maimonides alibi opponit 
aawo et WON [beneficentiam)]. Ego haec Christi verba plane 
arbitror desumta ex Mich. 6: 7, ubi cum dictum esset, 
Deo haud magnopere placere sacrificia et oblationes, 
subiungitur , haec esse quae Deus, scilicet tanquam za 
Baguregu voö vóuov, praecipue requirat, soup «qiga val 
4 “ya- 


206 AD MATTHAEI 


dyanëy Deov ( facere iudicium et diligere misericordiam], 
et humiliter cum Deo ambulare. Tertium hoc quod pre- 
cipuum est, Lucas, qui spioeos nomine etiam &Àcoy [mi- 
sericordiam] comprehendit, vocavit dyaryy zoù Geoù [di- 
lectionem Dei]. Qaare ut Matthaei sensus et cum Pro- 
pheta et cum Luca rectius cohaereat , arbitror selon [f- 
dem) hic non esse eam quae inter homines spectatur 
fidem , sed spem ac frduciam collocatam in misericordia 
Divina, quae humilem dilectionem et studium obedientis 
in nobis excitat. 

Taöra èdet zrovijoas, haec oportuit facere] Non defini 
Christas iuris controversiam; sed hoc dicit. @uando its 
vobis lubet Legem interpretari, praestandam quidem illad 
faerat , sed ita ut maiora ac potiora non omitterentur. 

ah. Awdlbovres rò woovora, ezcolantes culicem] Au- 
Meur est pw Amos 6: 6, sicut zaraniver ſglutire] est vn 
Proverbialis locutio in eos competens qui dëxg4Boötsar 


(rigid iuris sectatores) videri volunt in rebas minntis, 


cum praecipua officiorum secure negligant. Atqui, u 
Philemon dicebat, iustus est , 

Oùx Ös va miso AauBaver dréoyero, 

AAN ô3 Ta meydha vaoregei us) Aaufovcor , 

“Eyeey Övvauevos zal upareiv dLyuloos. 

[Non qui recusat parva, sed qui maximis 

Tentatus animi robur invictum gerit.] 

a5. Kafagilere vo éEoder TOÖ nrornpiov, mundatis parten 

exteriorem calicis] Lavabant quidem Pharisaet etiam po- 
cula, ut docet nos Marc. 7: 4 et supra attigimus: sed 
hic omnino sensas est comparativus. Hoc enim valt 
Christus: Cam corpus lavatis animo non purgato, tan- 
tundem agitis ac si diligenter lavaretis patinas et pocula, 
cum interim cibus et vinum plena essent impurae faecis- 
Nam sicut hoc ad sanitatem non prodesset, ita nec illud 
ad salatem. Frequens est aut Christo aut res Christi 
describentibus ut breviloquentiae causa dyzarrddogur [red- 
ditionem] rei comparatae permisceant. Itaque saepe unum 
membrum est dyarrarrodoroy [sine redditione}, alterum 
nihil nisi dyranódooig, quia nimirum alterum ex altero 
facile potest intelligt. Vide Paalum Rom. g: 33, Petrum 
1 Epist. 2: 6, Hebr. 6: 7, 8, 11: 26, 12: 25 et Dan. 4: 15 


Te- 


CAPUT XXIIL 207 


Tale et hic occurrit, nam plena oratio faerat: “Eowter 
Be rimova và rroryjgsa wal of selvaxss draBagolas” eÜros zat 
ucte to mé Booey zatapibeze, touder Öl yémere &E dora 
yijs zal dsatagolag (Intus autem pleni sunt ealices et 
paropsibes immunditia : sic et vos mundatis id quod ex- 
tra est,‚'intus autem plens estie rapina et immanditia]. 
Lucas similiter partes comparationis permiscet, sed aper= 
tiorem facit eygarodoouwr , cum dicit, zo dl dader Opòp 
yinee dereayijs sad rrovnotas (quod autem intus est vestrúns, 
plenum est rapina et iniquitate). Ita Philo de improba 
maliere: Kabapsious «al Aovrgoïs Ta drvos pardouvouden , 
za Òë devos Ovirdoa [Purificationibus et lavacris quod ex- 
tra est renidens, intus vero impura). Haec causa Lati- 
num Interpretem movit ut pro yéuovart [plena sunt] red- 
deret pleni estis. Non dissimilis mixtara partium com- 
parationis et apud Graecos invenitur , ut Sophoclis Iphi- 
genia: 
Nose zoos drdgl, cöma zrovdvrrov óuös , 
Ilivtog tgantadart yynalov poovejuaros. 
[Est ille polypo similis, et prout est lapis 
Ad quem applicatur vertere ingenium solet.] 
‚Nam illud yygolov peovijuaros viro convenit, non polypo. 
Similem in Homero morem Porphyrius notavit: Ovx dy 
zanidoter, ds vijg Ómowdoens Äsa wal merapogâs mooeyovodr 
vv dyranòdooiw [Non reddidit quod respondet in compa- 
ratione , quia eimilitudo simul cum translatione contine- 
bant in se id quod reddendum erat]. Item : Tas olxaico 
zeteuivas povag dd Tür noayuaroy rtodhasis eis Tas 7raga- 
Bokas uerariôpor , zal vas drd Töy sraoapohör eis Ta rrpdy— 
gata [Voces proprie dictas de rebus saepe in compara- 
tiones transfert , et comparationum voces in res ipsas). 
'EE dorayijijs, rapina] Tldeovaber vo 5 (abundat illud 
ex], quomodo et-» in voce W&IDN (implebitur ex eo] 
Exod. 15: q. Videtar respici id quod est Ezech. 28: 16, 
Don PA 1, quod quidam exponunt, repletum est medium 
tui iniquitate, quod idem est cum illo Lucae, rò èsober 
Spy yluer derwayije [quod intus est vestrúm, aha est 
rapina]. don LXX solent vertere aduxtar, dvoglar, nepa- 
soulay [iniustitiam, improbitatem, transgressionem legis): 
atque ea est haud dubie siguificatio. Caeterum ipsa ori- 
| gi- 


408 AD: MATTHAEI 


gine est derraysj [rapina]: in Targum yon, quod directe 
respondet voci dgrayijs, atque hic etiam positum est a 
Syro. Si quis allatam modo a nobis interpretationem 
Ron probat, et ipsa pocula putat dici plena rapinae quod 
improbe parta essent, is interpretationem suam stabilire 
poterit non dissimili Xenophontis loco circa fineim Insti- 
tutionis Cyri: Kol usjv dnmouara el mèy cós zedelga Èywa 
zoúrp xadhoonibovrar* üjv Ù dE ddiwov paveoös 1 ueugYar 
péva, oùdér Toöro aloyvvoyras [In eo se venditant quod. 
plurima habeant pocula; quod autem ea inique compa- 
rata sunt, de eo non erubescunt |]. 

. Kal naoys dxabapslas, et omni immunditia) Hanc lec- 
tionem quam Latinus sequitur, si veteram codicum ac- 
cedat auctoritas, caeteris praeferam, Inde enim natee 
videntar lectiones aliae propinquitate vocis; ut dxpasias 
[intemperantia], quod quanquam Origeni lectum videtur 
repudio , quia nusquam Pharisaei , quod sciam, eius viti 
arguuntur; et dòrxiag [iniustitia), ex interpretamento 
quod Syrus sequitur. “Axafagsia Paulo saepe omne ge- 
nus vitiorum complectitar : nec minus late patet zrorgoiu 
Imalitia], quod huius vice Lucas usurpat, Respondet 
Hebraeo MDD. | 
26. “Iva yéyyrar zal zo èxros avrüy zabagor, ut flat et 
pars exterior munda] Simile est illud Epicharmi: 

… Kafagoy dav rop voör èyns, nav To oöua Kadagos ei. 
[Pura si mens fuerit , omne corpus est purum tibi.] 
Paulus ad Titum 1: 15, TIcturæ wabaga voie za@apoïg [ Om- 
nia munda mundis). Hoc autem dicit Christus, non 
quod legem de immaunditiis legalibus hoc tempore abole- 
ret, sed quod ostensum vellet animum bene sibi conscium 
nulla re inquinari, adversus falsam Pharisaeorum per- 
suasionem de qua ‘egimus supra. Adde locum Arriani 
Epicteto IV. 1 , Wvyijs os oömartog dratopsiar où &y cons 
03 wvyijs Òë zi äp &Àho evens, jj vo rragtyov aûrijv bvreagar 
mos Ta ya aürijs; [In anima immunditsam qualis est 
in corporibus non reperies: quam. vero. aliam reperias 
animae propriam quam id per. quod ea quod ad actus 

suos obsordescit ?] 
27. Kexovsapévous , dealbatis] Comparationem albarii 
operis fuisse usitatam Judaeis ad notandos mores perso- 
na- 


CAPUT XXI. 40g 


.natos, et quodeunque palam non sumus, apparet ex Pauli 
„verbis Act. 23: 3. Confer Ps. 5: g. 
28. "Elober pêy palveode zoïs dpÔgorrous Ölxaror, oder 
Öl wegol ége Úrroxpioeoog kzal dvoulag, extra videmini hominibus 
dusti , intus autem pleni estis simulatione et iniquitate) Estis 
Introrsum turpes , speciosi pelle decora. 
Diogenis est dictum: Tijs aAabovelag nabanregp Tv zeyov- 
_ Goouévoor Önhov oùy dor dst Ta Eyròg zoïs duvós (Ostenta- 
torum, plane ut poculorum quae auro sunt illita , non 
similia sunt quae intus sunt et quae extra). 
29. “Ors oixodogeire, quoniam aedificatis] Haec rrtegs- 
zon) (sectio} uno spiritu legenda est usque ad finem 
commatis 32, et comma 31 nihil est aliud quam paren- 
thesis. Ut locus hic rectius intelligatur, sciendum est 
Deum saepe hominum opera ac dicta interpretari, non 
quomodo illi ea accipi volunt, sed in aliam longe sen- 
tentiam quae iustissime in ipsos quadret, Non dissimilts 
est illa Christi allusio ad Samaritida, quae dixerat, Oùs 
2yo ardea [Virum non habeo}, Joh. 4: 17. Idem hoo 
loco est animadvertere. Nam quod illi fatebantur a pa- 
tribus suis occisos Prophetas, Christus accipit non in 
euin sensum quem ipsì volebant: nam ipsi eos patres 
suos vocabant naturae intuitu, Christus autem etiam 
animorum similitudine, quam et declarassent hactenus et 
apertius essent declaraturi. Paraphrasis haec esto: Male 
vobis erit, Pharisaei et Legisperiti: nam valtis quidem 
videri magni facere Prophetas aliosqne Dei servos, quo= 
rum monumenta non sine ostentatione reficitis, atque 
etiam verbis profitemini, si illis vixissetis temporibus 
non futuros vos fuisse saevitiae in illos participes (qua 
‚in re illad certe verum est plus quam vultis, vos .esse 
prolem zör sroopyroxróvov [propheticidarum]), atque in- 
terim nihilo nreliores estis quam illi erant. Iam enim 
animo geritis quod brevi proditari estis re ipsa : idem 
meditamini quod illi faciebant. Mortuos honoratis, quia 
vobis obstare non possunt. Superstites eadem quae illi, 
et perfectius, docentes odio non nisi per caedem satiando 
prosequimini. Imo sì quid ad ipsorum improbitatem de- 
est, id vos explebitis. ‘Apud Lucam non verba tantum, 
quibus se zöv srgogpproxtovov posteros profitebantur, sed 
II. O ip- 


210 AD MATTHABI 


ipsum illad monumenta reficiendi stadium Christus in 
ipsos torquet. Libenter enim eorum sepulchra exatruimus 
quos nollemas superstites. Cui non dissimilia ille De- 
mosthenis locus de falso testimonio in Stephanum: Kaò 
aux gobarero Örs où voö Tapov penueiov èsar TO oinadóugpe 
zouüror py, dÀÀa rijs dÌuwiag fj vor Äävdpa Olmo uciry 
Äia zoöroy [Nec intelligebat non fore id quod sic struc- 
tum erat monumentum sepulturae, sed iniuriae qua ipsa 
propter hunc illum affecit). Nec longe abit Dionis illad 
de Caracalla: II&oe zoïs ayaêoîs dyògaaur dytomeros, rijzir 
zivag avròr drobavovrag Endarrero [Infestus bonie omni- 
bus simulabat se eis iam mortuis honorem habere). He- 
rodes Aristobulo, quem interfecerat, funus fecit magni- 
ficum. Olkodopeiy Tapovs [aedificare sepulchra) dictum 
ut apud Virgilium: 

Equum divina Palladis arte 





— Aedificant, 
Apud Ciceronem, aedificare classem. 

Jo. 'Ey Tö aïpar:, in sanguine] Sicut Graeci povop 
[caedem] dicunt aprl aîmarog [pro sanguine), ita Helle- 
nistae «iua dyrl povov. 

32. IIÀyowoare, implete] Quando vultis hoc agite. Ita 
modum imperativam non raro usurpant Hebraei , ut et 
gentes aliae, 1 Reg. 22: 22, Ioh. 13: 27. 

To uérgor, mensuram) Graecum est adagium : 

‘Ow Beüy dÀlovor muhor, dhfovar de Aarza. 

[Sera licet, subtile molit mola magna Deorum.] 
Qua de re egregius exstat Plutarchi libellus sregì zör vx0 
zog Osiov Boadtos Tipwgovuévor [De sera Numinis vin. 
dicta). Ita nimirum se res habet, Magna est Dei pa- 
tientia, sed laesa furor fit, ut Sacrae literae dy ooorvona- 
obc. (tribuendo Deo humanos affectus] loquuntur, et 
tarditatem supplicii gravitate compensat: quod ut in ho- 
minum singulorum rebus interdum conspicere est, ita 
maxime apparet in Divina circa totos populos providentis, 
Nam populoram delicta diu dissunulata tandem ubi om- 
nem patientiae modum vicerunt tam severe punit Deus, 
ut cum nullam eins aetatis hominibus faciat iniuriam, 
neque iis supra proprium meritum mala infligat, ea ta- 
men poena tanta appareat, ut videatur sufficere posse 
om- 


CAPUT XXI... 218 


omnium etlam antecedentium aetatum sceleribus’ luendiss 
Hio- deliotorum modus a Deo bxspectatus mensura aut 
complementum iniquitatis dicitur Gen. 15: 16, quo sùné 
qui pertinere putant quod est Es. 27: 8 et Iob. 20: 22, 
Causam Divinae in puniendo tarditatis alteram quoquö 
mon improbandam affert Theodectes his versibus; 

“Osis Öl Oryrör uluperas si Oi Orr 

Oun tubue dila zr poor gestoyeras 

Tove uij duxalous, mredpaorp dSanovodrw* 

Ei yao nagavris® sour af vijwglas , 

TIoddol Bra pófoy zal od de edoeBij roórov 

Oeor séBouwr ks vör Öl zis riucolæg 

“Aroer obons, zij puoee yoörvrac Boorel* 
Oræœæv Ò& Ppoooaddow , opdiyreg wand, 

Tivovor mouwas vstgourr èy yoovois- 

[Calümniari qui Deos dudes, homo, 

Quod prava facta protinuë non vindièent, 

Sed punienda differunt, c&utam äccipe: 

Si poen& eupera non daret culpae diens, 

Pietate nulla sed metu solo Deos 

Pars magna coleret ; poena nunc longe situ 

Omnes suo permittit ingenio frui; 

Sed deprehensi postea in piaculis, 

Utcunque sero, quod sat est poenas' tuunt.] 

33. Ilös puyyre, quomodo effugietis} Tales cum sitis,; 
qui fieri potest ut gravissimum non huius' tantum sed et 
alterius seculi supplicium evitetis ? 

Tijz-xploeos zis yelvong, iudicium Gerenans) parts ber ram 
im libro Pirke Eleazar. 

34. Ad voüro, ideo] Scilicet ut mensura Divinae pa= 
entiae plenissime in vobie impleatur, etiam' me occiso, 
Christus lic se missurum dicit, apud Lucam ait dizisse, 
id est, constituisse rijp aoplay voù Ocod [Dei sapientiam] 
se missuram , ut nimiruin intblligeremus in hac legatione 
ad Iudaeos destinata magnifice apparere Divinam sapien- 
am. Quanquam et hic ad verbum dreogéÂdo [mitto] ine 
telligi potest, eine Oeog — —— ‚ut interdum apud 
Prophetas. 

Hoopijras «al aopoog wa roenpozelg, _Prophetas et San 
pienton es Soribaa]:Iuuoas, wgopijtas wal: divogedoug (Pros 
» 0) 3 phe- 


212 AD MATTHAEI 


phetas et Apostolos], vocem eèrosddeor non. stricte unr- 
pans, ut quidam putant, pro functione propria Novi 
Federis, sed quomodo tunc vox ista prep intelligebatur, 
ut legatos quosvis significaret. Nam ita infra quoque 37 
et apud Lucam altero loco ianguntar srgopijzat et amegal- 
pévor [missi]. Hoc dicit Christus, Legatos qui ad ipsos 
venturi essent nihilo minores fore iis quos wocabant 
Prophetas, aut humana sapientia pollentes , quos appel- 
labant yoapuateis DWD, et eorum principes aopous DUIT, 
Hoc autem eo pertinet ut si eos non audiant sint ase- 
arohoynrol [excusationis expertes], et ex eo iudicio quod 
ipsi in parentes suos ferebant aùüroxarasgiros [proprio iu 
dicio condemnati]. Diximus supra 13: 5a,-.munia et do- 
na quantumvis nova solere describi veteri magisque noto 
nomine. | 

Anontepeïve , occidetis) Ut Iacobos duos et Stephanum. 

Zravgooere, cruci affigetis) Se quoque, ut videtur, 
Christus Legatis annumerat, quomodo eum ad Hebraeos 
Scriptor drrógodor [-Apostolum] vocat. Neque terrere nos 
debet quod praecessit dmoséÂdw èyw [mitto ego). Est e- 
nim figura quam ovÂdyyiwy [conceptionem] vocant, que 
nomina multa uni coniungit verbo, quod tamen nomini- 
bus omnibus proprie non convenit, Notant hoc Gram- 
matici ad illad Virgilii : ke 

Inclusos utero Danaos et, pinea furtim 

Laxat claustra Sinon. 
Et ad Luecretiüi illud: 

Quam sepire plagis saltum canibusque ciere. 
Sed et Cleopae filius Simon, ludaeorum opera, cracifixus 
narratur, 

. Magiywoere èp vais ovvaywoyais Vuür, flagellabitis in 
eynagogis vestris) Ut lohannem et Petrum. Vide quae 
supra 10: 197. 

AudEere, persagent) Ut Panlum et Berben saepe. 

355. “Oros AAN &p' Öpäs näv alpa, ut veniat super 
vos. omnis sanguis] Aiua, quod Hebraei pluraliter dicunt 
Bos, sicut caedem, ita ipsam quoque caedis poenam sig- 
nificat, ut Ps. g: 12, 1 Reg. 2: 32. Unde porro ad alio- 
rum quoque criminum poenam, atque adeo.poenae obli- 
gationem coepit transferri, ut videre est Lev. 20: 9, 13, 

dein- 


CAPUT: XXIII 5 
deinde: etiam' ad causam qualiscunque exitii, ut ‘a Sam, 
1: 16, Ezech. 3: 18. 

— End vijg zij, qui effusus est super terram] 
“Ano zaraBolijg xóouov [a condito mundo], ut Lucas lo- 
quitur. 'Exyvvoperoy hic et apud Lucam praesens pro 
praeterito; ut alibi pro fatnro, infra 26: 28. Sensus est, 
tam horribiles fore Indaeoraum poenas in excidio Hiero- 
solymitano, ut sufficere posse videantur luendis homici- 
diis omnibus quae usquam erant perpetrata, cum tamen 
eae poenae illorum merita , praesertim ea quae Deo ma- 
gis quam hominibus erant cognita, non aequarent, ne- 
dum excederent. Quae consideratio, ni fallor, multos 
Huius generis nodos solvit. Confer Apocalypseos: lócum _ 
18: 24. Non male autem ab aliis annotatum est Abelis 
et Zachariae speciatim mentionem ‘fieri, quod de Abele 
legamus sanguinem eius ad Deum clamasse Gen. 4: 10; 
de Zacharia autem dictum ab eo moriente, Videat Deus 
et iudicet 2 Paral. 24: 22, 

. Zayaotov vioù Bapaylov, oö⸗ — iiet roũ vcoũ 
xaì raï Pvoiusnolov, Zachariae, ſilii Barachiae, quem 
oecidistis inter Templum et altare) Historiam hic tangi 
_ eam quae dicto Paralipomenon leco traditur, praeterquam. 
quod nullius alterius Zachariae occisi Sacrae literae. me- 
minerunt, vel ipse caedis locus evincat. Facta enim est. 
in subdiali quod vin vocant Hebraei, addsjp Graeci, Io- 
sephus ijraufgor, in quo erat altare holocaustorum, ita 
ut subdialis pars aliqua inter altare et aedem Templi, 
quae hic vaog stricte dicitur, Hebraeis bon, intercede- 
ret: quem locum etiam in historia zrepl -dAosdez [Bellë 
Tudaici] libro quinto Iosephns eodem modo nominat uéyge 
zo Bouoù xal voù ve [inter altare et Templum)].. Idem, - 
in descriptione reirov wegpólov lterti: ambitus] ita lo. 
guitar : O vads dr zourp zal mod vovrov Bouds 17, dp’ ov. 
zag Pvoias Olokavroöuer rö Os (In hoc est Templum et 
ante id altare, in quo victimas holocaustorum Deo of= 
ferimus)]. Et in descriptione templi Salomonici: To dè 
Bvouassjoror TO yadkcoy ienoe moo Toö vaoù dvrixpus tijs 
Bvoas, os dvoupdelons avro warernrgdooroy eivas zal ZÀE- 
steodae Tas iepovoyiag [-Altare vero aeneum ante Templum 
est proxime ostium, ita ut eo aperto in kh aen sit et 


O3 . ad- 


a AD MATTHAEI 


adspeetentur sacrificja). Heoataens Abderita : ’Estusta 
8’ dgl ward pldor udhiga rijs rtdhewz sreolpodog MOuvog, ni- 
oz obs sevedrehtdgog, evgog myyör Ekarov, door Bendäg zv- 
das* dv & Bewpog det Tergdyeovog [Hic in media admoduns 
urbe ambitus est lapideus, longut gquinque iugera, latus 
centum cubitos, habens duplices portast intra hunc qua- 
dratum est altare). Philo De vita Mosis: ‘O mèr ou 
Bonds Bpvero dr Önwidpo rör eldddor tijs denwijz drent, 
dpegeds wocoöroy boor ixavòr Iv Aertovgyots eivar Òcsua 
srgóg vas Had Eudsnv sjubpar brusehovuivag Dvotag [.Altare 
positum erat sub dio apud ìntroitum Tabernaculë , tan 
gilluns distans quantum suffciebat sacrorùm ministris ad 
factenda sacra guotidiana). In Thalmude Babylonico 
de Mensuris Templi capite 5 dicitur inter porticam et 
hoc altare spatium fuisse 22 cubitorum. De Iohannis 
Baptistae putre d8édroror [carentem auctore) et multis de 
caubís minime verisimilem fabulam recte refutavit Hie- 
ronymus. Obstat explicationi quam iam attulimus, patris 
homen , ek mendi suspicionem auget, quod ut iste Za- 
charias. patrem Ioiadam, ita Propheta patrem habuit Bat 
rachiam: ita ut videri possint exscriptores peccasse me- 
moriae fidacia, quta Prophetae Zachariae patrem novo- 
rant, nec.de altero Zacharia succurrebat: quibus accedit 
quod codex Hebraeus Nazaraeorum, quem non frustra 
totieg et hoc etiam loco consuluit Hieronymus, eadem 
haec habebat, sed pro Barachiae nomine nomen Zoia- 
dae r nec quicquim erat causae cur hac in re aut Naza- 
raeorum, aut Ebionitarum fides argueretur. Vetustatem 
famen lectionis nostrae, quam magno consensu tuentur 
Graeci, Latini, Syri codices, una res potest defendere, 
quod apud Hebraeos propria nomina saepe mutarentar 
in alia eiusdem aut vicini significatus; quomodo Rex 
Salomo dicebatur Zedidias, Ozias vero dsarias. Maxime 
autem id usurpari coeptum erat in nominibus in quibus 
aliquot literae nominis sergaygagpartov [guadriliteri] ex- 
starent, quale est nomen vvvr (Zoiadae). Sic pro Judá 
quidam malebant Z'haddaeum dicere, quia Judae nomen 
a literis. roõ veroapoauuarov (naminis quadriliteri] incipit. 
Sic Rex Toiakim idem dictas et Bliabim a Reg. 235: 34; 
a Paral. 36: 4, et in ludithae historia idem est Sacerdos 

| lo- 


"CAPUT Xx,’ 16 


Foinkim 16: 11 èt Eliakim 4: 5, 10. Sicut autem T'had- 
daeus idem valet quod Judas, Eliakim idem quod Joia- 
kim: ita eadem est significatio et in nomine Zoiadae, 
et in nomine Barachiae. Simili de causa Chaldaeus Pa- 
raphrastes Threnorum Zachariam eum qui in Templo est 
oecisus vocat filiam non loiadae sed vw [Middo], quod 
nomen fuit avo vatis Zachariae, Sed et hune ipstm 
Zachariam (nisi in eodice vitium est) LXX Asariam vo- 
cant. 'Epovevdare autem dicít, quia populus idem est 
per multa secula, Simile loquendi genus Marc. 10: 3, 
Toh. 6: 32, 7: 19 et 22, Act. 7: 38, et apud Scrip= 
tores alios.: Addam hoc quoque, videri ita hic Chris- 
tam alludere ad veterem historiam ‘ut simul insit eius 
verbis futuri praesagium.: Nam virorum bonorum at- 
que insignium: altimuas ab Hierosolymitis trucidatus , et 
quidem in ipso Templo, dictas itidem est Zaèkhârias , 
et quidem flius Baruchi, quod: cum Barachiae nomine 
idem haberi potest: cuins cauedem statim secuta est ob- 
sìidio, ut apud Tosephum videre est, 
- 57. “Teoovoahiju)} Id est, “Tegoaohitrat LMfierosolymitds): 
ideo mox subdit plarali numero-ovx sjdedgaare [noluistis); 
sara ouvdeaup [per coagmentattónem] quam vocant. 

‘H drnostelvovoa ‘vouG mtpopsjtos, quae occidis Propkhetas] 

Ut Esaiam. Sed et alios ke non exstent nomina, 
Vide Neh, gs 26. * — 

. Tovg drecadmèvovg, qui ad te missi euné) Ita vocat cos 
gui Prophetae ordinarii non erant, sed ad tempus: Di- 
vino Spirita induebantur, qaalis ille Zacharias. 

Hees aÖrijv, ad ipsans) Locutio Orientalium — 
quì primae et secundae personae post pronomen relati- 
vum aut participium subiungunt verba aut pronomina; 
personae tertiae: quod multis in locis Hebraeorum, 
— Arabum observare est. 

NToocixi olhyoa ovvayuyes za TéRva oov, guotiss volui 
congregare filios tuos] Filii Hierosolymorum vocuntur 
Tudaei omnes, quorum usyrooroMg [urbs matrix] erat: Hie= 
rosolyma, quo conveniebant omnes sacrorum iudiciorum- 
que causa, quo et belli tempore receptum habebant. ‘Sic 
et Luúc. 19: 44. Hos Christus iam toto triennio multis 
den ‚multis adhortationibys ac coinminationibus. ad 

O4 ve= 


216 AB-MATTHAEI 


veram poenitentiam et fidem perducere studuerat, ut eof* 
hac ratione ab imminenti ira Divina liberaret. Nam hoc: 
est sub: alas congregare: quod èr oxbren zòr zreguyor 
oxendbeur (sub umbra alarum protegere] vertunt LXX 
Ps. 17: 8. Est autem xvguodebia [propria locutio} in vo- 
ce ovvayeiy, Collecta enim pullities maternis alis tegitar, 
Hinc: po Jsai. 30. 20 Hebraeorum Magistri exponant 
Bow cuvakerat, Ouvaydsjoeras [colligetur), et isdem waw 
est populi collectio, ovvabiwg. Eadem similitudine Graecì 
curam ac tatelam singularem as Megara , Her- 
cule furente: 

oi & Hoda aides ode önonslgovs 

Zalw , veosdovs dgyes os Operuérn. 

[Magniquea natoa: Herculis quos sospito 

Meis sub alis, ut suos Ae — 
Seneoa sequitur: 

Qualis zeeipiërie minas . 

Fugit , et sparsos metu 

Colligit foetus avis. 

Kal os *2c? et noluistis] Paternum loquendi ge- 
nus Filius;, imago. Patris, .exprimit. Ita enim Deus Ezech. 
24: 13; Mundaui te, et te: non mundasti : et Prov. 1: Ms 
Vooavi, et eerliks. Apud Esaiam 66: 12, Wocavi, et 
non-respondistis ; locutus sum, et non audistis: et simi- 
liter apud Teremiam 7: 13. Confer et. Deut. 32: 29, 30. Isti 
aatem .quos ‘Christus alloquitur non medo sr Bovdijy voö 
Ocoù sjhéryoay eis Eavsous (consilium Dei reiecerunt in 
semet ipsi}, ut dicitur Luc. 7: 3o, sed alios quoque 
Tudaeos. fidei suae creditos impediebant- ne coelestia mo- 
nita reciperent, ut supra dictum eat comm. 13, partim 
potestate Synedrii, partim Doctorum auctoritate, 

‚ 38... "Aplerat Úuiv ô olxoç ömöy èoyuog} Locus iste in’ 
quo vos, o Hierosolymitae, habitatis in solitudinem 
vertetur. Urbem,-enim malim intelligi quam Templum 
solum. Est enim his oixos [domus] quod in Hebraeo 
mvg [abitatio] Ps. 69: 26, pro quo èravduy verterant 
LXX,.quos in Actis sequitur Lucas; Hieronymus. commo- 
rationem: nisi quis, malit leremiae verba respici, apud 
quem Deus ita loquitur 12: 7, ‘Dm DR VU PI DN NM, 
'Eyxarudedgura zov oiov mov: dpijza zijv xÀyeovoniar MOU 

[Re- 


CAPUT. XXIII 217 


[Reliqui domum meam; dimisi hereditafèm meam]: aut 
illa eiusdem Prophetae 22: 5, mn man mmv raw >, Eis 
dorsoow Èsou Ó olmog ovvos [An solitudinem erit domus 
hasc). ‘Tyîy [vobis] hic manifeste sragëdxer: [abundat], 
quomodo Latini veteres suum sibi dicebant. Ita apud 
Syrum capite sequenti, comm. 53, > nwo [prope est ei], 
et alibi saepe. 

3g. “Eos &y eiryve, donec dicatis) Id est, donec li- 
benter admodum dicturi sitis. Nuper pueros fausta Iesu 
acclamantes compresserant. Ait lesus venturum tempus 
cum libenter ipsi ea usuri sint acclamatione, si ea ratione - 
ipsius gratiam possent eblandiri, tum scilicet cum ipsum 
videbunt a Patre mundi iudicem constitutum. Vide Phil, 
a: 10, qui locus eodem pertinet; Nam ad conversionem 
ITudaeorum haec trahere durum mihi videtur; cum tota 
eratio sit comminatoria et ad eius aetatis homines per= 
tineat , quod vox zeveâs [generationis] indicat. 


CAPUT XXIV, 


ze "Ano vou: degoö, ex Templo] Versus montem Oli- 
veti, ut Marcus adscribit, unde optimus in Templum 
despectus, quod subiecta ei monti pars murorum Templi 
esset depressior partibus caeteris. 

Emòctbart avrj Tas oikodopag TO iepoû, ut ostenderent 
ei aedificationes Templij Ut solent qui operis alicuius 
magnitudinem ac firmitatem admirantur. Jmmensae opu- 
dentiae templum, dixit Tacitus: et mox: Templum in 
modum arcis, propriique muri, labore et opere ante 
alios: ipsae porticus, quis templum ambiebatur, egre= 
gium propugnaculum. Deinde: Struxere muros in pace, 
tanquam ad bellum. Iosephus vocat ègyov mavrop ov 
Dee zal dxojj magehijpager Savuaowraror zaraarevijs Te 
Erena wal meyédous, Ère tijs wad Emagon modwredelas [opua 
omnium quae aut visu aut auditu accepimus admirandum 
maxime, tum ob formam fabricae, tum ob magnitudinem „ 
tum vero et ob partium singularum magnificentiam]. 
Adde Philonem de Monarchia II, et De legatione ad 
Caium. Quanquam autem Herodes Magnus Templum ut 

O5 au 


218 AD MATTHAEI 


angeret a fundamentis novaverat, tamen cum et meteríg 
usus sit veteri, et non totam simul Templum dirnerit; 
sed per partes quantun quoque tempore innovandum erst, 
recte Templum’ hoc idem fuisse dicitur quod structum 
erat a Zorobabele. Atque ita Iosephus bis dicit Templua 
dirutum , semel a Chaldaeis, iterum a Tito: et Iudaeorum 
Magistri excidium Titi vocant excidium Tempti secundi; 
et tempora quae id excidium antecedunt, tempora seeundi 
Templi. Hoc Templo stante exspectandus erat Messius 
ex vaticinio non Danielis tantum, sed et Aggaeci 2: 8, 
addito quod est apud Malachiam 3: 1. 

a. Où uij dpebij ode Mos dri MiOov, 05 où pij nar 
AvBsjoerat, non relinguetur hic lapis super lapidem quin 
destruatur} Erat id quidem verum et de Urbe, quae et 
ípsa, ut Iosephus loquitur , srpodóbos è Paper dyijptradn 
[stirpitus a fundamentis eruta est], et, ut alibi idem 
ait, ijpavizar oUTog EouahioBeioa cie uydlrror oiugbijve 
visup Av Ère mrapaoyeiy voîs mgooehBoùor [ita solo aequata 
interiit ut qui accedunt ſidem nullam habeant eam habita- 
tam fuisse), paucis turribus exceptis in monumentum vic- 
toriae , et muri parte quae valli vice esset Romano militi: 
sed proprie de Templo agit Christus, cuius, ut diximus, 
‘et magnificentiam et firmitatem Discipuli admirabantur. 
Id autem plane dirutum est, nulla eins parte servate. 
Sicut in structione Templi dictus est lapis poni super 
Japidem, Agg. 2: 16, ita in destructione non relingui 
lapis super lapidem. | 

3. Oi ua@syrat ,Discipulij Articulus hic vim habet pro- 
nominis indefiniti. Sensus enim est, zivèg TÔr: ga0yrdy 
[Discipuloruin quidam], quos Marcus quatuor nominat. 
Noore zaüra èsar, zal zl To onuciory zij cjs mrapovoias 
wal zijs cuvreheiag TOU alövos; Quando haec erunt, et 
quod signum adventus tui et consummationie seculi?] 
Occasione eius quod Christus de excidio Templi dixerat, 
Discipuli de eins excidii tempore Christum interrogantes, 
dao praeterea quaerunt, quae ab altis non itidem ex- 
pressa Matthaeus distincte posuit; nempe quae futurse 
essent droyal [notte] tum adventus Christi, tum finis 
geculorum: non quod has tres quaestiones in unum idem- 
que recidere existimarent, sed quod rerum imminentium 

prae- 


"CAPUT' XXIV.’ 219 


spraevipuss una opera sibi praedici ctaperent: ac praeterea 
vexistimarent inter haec omnia non multum temporis in- 
tercessurum. Dogmata Christi iam saties imbibisse se pu- 
tabant; nunc vaticinia ab ipso audire desiderant, freti 
sa pollicitatione qua Christus dixerat multa se arcana 
seorsim a plebe caetera ipsis revelaturum. ZIagovolay 
Christi a consummatione seculorum multi non distin- 
guunt, vocis, ni fallor, ambiguo decepti: nam multiplici 
significatu usurpari zagovolay certissimum est. At Mat- 
&haeus distinguit hano quaestionem non minus a tertia 
quam hanc et tertiam a prima:et Christus, si quid vi- 
deo, distinctis quaestionibus distincte respondet, primae 
ad comma usque 23, secundae inde ad.comma 30; 
‚postremae in sequentibus. Quare sragovotay hic interpre- 
tor, non iadicium, sed Regnum Messiae, quod illustre 
fore splendore externo Discipuli putabant. Argumentúm 
sententiae meae est, quod: verba illa, Sé dizerint, Hio 
aut illic est; ne exite, quae hic Christus usurpat ad 
solvendam quaestionem sregl rijs zagovolas [de adventu], 
ut videre est infra 23, 26, 27, apud Lucam quoque 
inveniuntar 17: 22, 25, ubi itidem fulminis apparet 
comparatio. Eodem autem loco clarissime ostendit Chris+ 
tus agere se de Regno suo, quod Regnum Dei, loquendi 
more ÏTudaeis usitato, appellat; id ipsum Regnum vens 
tarum siguificans où mera naoornonseos [non cum obserú 
vatione]. « Conferat diligens lector loca; videbit ita se 
rem habere ut dico. Fateor quidom srapovolag voce saepe 
illam iadicii adventum significare; sed id perpetuum nou 
est. Nam Petrus supovoias voce efficaciam Christi de. 
signans coninngit Òvramy zal nagovoiar [wirtutem et ade 
ventum] 2 Epist. 1: 16. . Et alia quoque sunt in Apos- 
tolicis scriptis loca quae eam’ recipiunt interpretatio- 
nem. Veteres quoque Christiani ab Apostolis eum lo- 
quendi morem acceperant; ut: Fustinus de crescente in 
ipsis suppliciis Christianorum numero agens: Ovg óoës 
Öap ndelaves wnohabortes, Toaourw ndeovaborrag &Àhovs z 
Taöra dvOgonov où dozei Ta èoya, vaösa Öivauls ige ToÔ 
Osoö* zaöra rijs sagovolas adrod delypara [Non vides: quo 
plures sunt qui eos ad poenas vocant tanto magis cres= 
cere eorum numerum? Hao videri nequeunt hominis 

ope- 


230 AD MATTHAEI 


opera; haeo est Dei virtus; haec teetimonia adventus 
ipsius]. Chrysostomus evayyédtoy definit: rog. Geiou Àoyov 
Kwvoiov 'Iyooö Xpusoö zrapovotar [Sermonie Dei , id est, 
Domini Jesu Christi adventum |. ‘ 

4e Bhénere uy Tug Öuâs — videto ne quis voe 
seducat] Incipit Christus explicare ea ‘quae excidiun 
‚Templi sunt antecessura. | 

5. 'Enl tö dsopast gov, in nomine — Nomen, ut 
alibi diximus, multa significat; saepe autem officium ant 
dignitatem alicuius. Dicuntar ergo hic exstitari qui sibi 
adscribant dignitatem eam quae lesu est:propria, id est, 
ut sequitur, qu. se dicturi sint Christos. Alias:nomen 
est mandatum; quo :sensu idem alli dicuntur: vonturi is 
suo nomine, loh. 5: 43; hoc est, nullo instructi man- 
dato, sed ausu proprio. 

‘Ey eiue ô Xpegos, ego sum Christus] Quanqnam et 


wevòoyorsoe [Pseudochristi} sunt wevdorgopijvart [Peeudo- 
prophetae] generaliori nomine, distingui tamen solent, 
„ut et infra videre est 24. Christi nomine populus Indai- 


cus intelligebat. vindicem libertatis. Nam illad, “Zuás 
Öl sjAnibouen Ove aùrdg dé Ó-méddoov Avrpoïatar tòv ’Iogaijk 


ENoé autem speraveramus ipsum: fore, qui redemturus 


esset. Israelem), Luc. ‘24: 21, descriptio est nominis 


Christi. Quare quicunque se missos Divinitus liberatores 
populi Iudaici dicebant, eo ipso Christos se profitebantur, 
et erant wevòogersor. Talis fuit Thendas, non ille Ga- 
malieli nominatus,.-sed alter eiusdem nominis pons (im- 
postor], qui Cuspio Fado Iudaeam regente magnam plebis 
maltitudinem ad.se vocavit, pollicitus verbi sui imperio 
discessuras lordanis aquas, ut via pateret transeuntibus; 
sed cum magna sectatorum strage captus a Fado capite 
poenas luit.: Tales «et illi orAaror, pönres wad dnoreöres 
[seductores ‚ impostores et: fallaciis pleni], ut eos nomi- 
nát Iosephus, qui Felice Procuratore sroooyspart Gesaouoï 
[specie divini afflatus] imponebant hominibus, persua- 
dentes iis ut se in solitudinem sequerentur, maxima 
signa ac miracula conspecturi; quod itidem multis exitio 
fait: et iisdem temporibus ex:Aegypto impostor, cuius 
et apud losephum et in Actis Apostolicis est mentio, qui 
contracta manu triginta milliùm in montem Oliveti, ca- 

su- 


:.CAPUT XXIV. aar 


aura iusso' suo. Hierosolyntorum moenia promiserat; sed 
a: Felice oppugnatus, caesis captisque sectatoribus, in 
fugam se dedit. Iterumque sub Porcio Festo yógg alius , 
“ goornolar drayyeldogevos wal naùühay kaxtr (salutem polli- 
cens et malorum cessatiónem], eaque spe multos in soli- 
tudinem pelliciens, ubi cum suis oppressus est. His addi 
possunt Simon Magus, qui se duvapiy Osoù [wirtutem Dei] 
praedicabat; et Dositheus ille qui sibi Christi titulum 
vindicabat, de quo vide Origenem adversus Celsum 
Kb. II, et in Matthaeum tractatu 27. 

. Kal iroÂdovs mhaygaovos, et multos — Multos 
spe falsa illectos in exitium abripient, ut ex ante dictis 
historiis apparet. 

‚6. Iohéuovs val dxoas mrodfgov, bella et rumores de 
bellis} IloÀéuovs hic intelligo caedes in Iudaeos editas 
Caio imperante, tum Alexandriae tum circa Babylonem „ 
quarum meminit Tosephus eoyacodoylas [Originum) XVIII, 
Alexandrinum accurate describit Philo adversus Flaccum, 
*Axodg rroÂéuor;, metum belli a Caio cum imaginem suam 
Templo inferre pararet. Tacitus Historiarum V, Zussi 
a. Caio Caesare effigiem eius. in templo locare, arma 
petius sumsere: quem motum Caesaris mors diremit. Et 
Annalium XII de eodem agens tempore: Praebuerant 
Iudaei speciem motus orta seditione. Quanta tum fuerit 
Judaeorum consternatio tum Alexandriae, tum in Iudaea, 
apud, eos quos dixi Scriptores Iudaeos legere est operae 
pretium. 

__ ‘Opdze ur Ococtiobe, widete ne turbemini} Considerate 
ista diligenter; sed ne ita movemini istis quasi extrema 
essent malorum quae Tudaeos manent ob contemta tot 
äd poenitentiam hortamenta. 

Ad 7&o mavra, debent enim cuncta] Latinus interpres 
pro smdyra legit raüra [haec]: Syrus autem coniunctim 
aevta vaüra, quod, cum et Codicum quorundam fide mu- 
niatur, praeferendum puto. Sensus est: Plura talia ac- 
“ cidere debent antequam maloram terminus adsit. Met 
‚ istud, ut ad cap. 18 in re simili diximus, Dei consilium 
spectat sapienter permittentis ea. mala ad quae Iudaei 
sua sponte ferebantur ‚ quo magis iustitia Ape pates- 


ceret. 
ov- 


222 AD. UATTHAEI 


Oömo det vo stdos, nondum est finin) Id est, nondus 
ad sammum pervenit poena Indaeorum; ut ostendit col- 
latio comm. 14, Daniel dixit “snov wp 9 [nam adhue u 

pererit tempus] 11: 35. 

7. 'Eyeq@yoerar yap è0vos dnl ks sat Passdsla äd 
Baotdelar, consurget enim gens in gentem ot regnum in 
regnum] Sunt prope ipsa verba Azariae Prophetae ad 
Asam Regem 2 Par. 15: 6, Indicat Christus maiores 
quam sub Caio evenerant caedes imminere ultimis tem- 
poribus Claudianis et Neronis principatu. Illad Z@rs 
del EOvog êyeobijgerat significat Iudaeos et qui ‘alie- 
rum erant gentium iisdem in civitatibus morantes mutuis 
inter se caedibus collidendos: quod contigit Caesarese 
primum , deinde Seythopoli, Ptolemaide, Tyri, Gadars, 
gursum Alexandriae, deinde et Damasci. Illnd autem 
Baorhela dri Baarhelar siguificat Tetrarcharum aut provin- 
ciarum aperta inter se bella. Nam sicut Baotevs [Bex] 
interdam etiam Praefectum sìgnificat, ex more Hebraici 
sermonis, ut alibi observavimus, ita et Baadeia prae- 
Ffecturam quamvis; ut Nomos Aegypti Esai. 19: 2. Hac 
refesri debet Iudaeorum in Peraea habitantium bellam 
adversus Philadelphenos ob finiam controversiam, Cuspio 
Bado Procnratore ; Tudaeorum et Galilaeorum bellum ad- 
versus Samaritas, Procuratore Cumano; postremo bellum 
primum a sicariis quos vocabant, deinde ab universe 
Fudaeorum Gente sumtum adversus Romanos et Agrip- 
pam aliosque Romani Imperii socios, quod initium ha- 
buit Gessio Floro Procuratore. Vide et quae dicemus ad 
Apocal. 6: 4. 

Kad èoovrart Muot, et erunt fames] Qualis ille Aupos- 
uéyas [fames magna) ab Agabo praedictus qui Claud 
tempore Iudaeae incubuit, Act. 11: 28. Nam Palaestinam 
vocare rijv olkovuiysjs [orbem terrarum) Iudaeis familiare 
est: unde illud natum quod urbs Hierosolyma sita dict- 
tur in meditallio: wijs ofkovuérijs quod si de orbe terrarum 
accipias, ridicule est fabulosum; si de ludaea, verissi- 
mum. Est enim, ut Tosephus loquitur., òupados rijs yoges 
[umbilicuse regionis]. losephus de eadem hac fame ita 
loquitur, ubi ad Tiberiam Alexandrum Procurâätorem 
pervenit: 'Ent zovzoig yap zal zòr uéyay dipov ward zn 

‘Tove 


CAPUT XXIV. aa3 


‘Towdaias auvély ylvsatar [Circa haeo tempora magna fa- 
mes per ludaeam evenit], narrans etiam subaidium ez 
penuriae aliguod allatum ab Izate Adiabenorum Rege et 
matre eius Helena. Et hanc praecipuam esse causam 
axbitror ob quam fratrum in Palaestina necessitatem alia- 
rum gentium Ecclesiis Paulus tam sollicite commendat. 
Neque errare puto qui huc referunt quod in Apocalypsi 
est de eo qui atro equo insidens libellam habebat in 
manu. Dicemus ea de re ad ipsam Apocalypsin. — 

_ Kal doruol, et pestilentiae] Coniungi saepe solent Aupòg 
et Aospos (fames et pestilentia], ut sono Graecarum vo- 
cam ita et naturali quodam nexu inter se copulata: ut 
epud Hesiodum : 

Totaur 8’ odgarader uéy Enyyaye nina Koovloor, 

Ainòoy ópoö wai Aorzor* drropBivubovar: Öl Aaol. 

[Zuppiter haec ultor coelo mala másit ab alto, 

Cum multo populbm exitio, pestemque famemgque.] 
Hanc. autem pestilentiam ad tempora famem iam dictam 
proxime sequentia refero; iuxta vetus verbum, werd Aupòs, 
’ âerpos* quomodo et in Apocalypsi post atrum equum 
gdaseds [pallidus], cui insidet @ayaros [Mors] et ei co- 
mes &òns [Infernus]: ubi quod sequitur zal &$40y avroig 
dBovaia drmoxzevas ènl vo véragrov rijs yijs dr goppalg zal 
Au zal èy Gavarp zal úrò Tör Onglor vijs yijs (et data 
est illis potestas super quatuor partes terrae interficiendä 
gladio, fame et morte et bestiis terrae], referri debet 
ad secundi, tertii et quarti equi insessores, et voce Oa- 
yárov intelligendua est Aoiuds ex Hebraismo. Nam ita mo 
[snors) sumitur apud leremiam g: a1 et 18: a1. Sic apud 
Sirachiden legimus 3g: 34, Àruos zal &ayarog, ubi itidem 
Pevaros haud dabie pestilentiam significat. Syrus quoque 
tam hic tum apud Lucam dotuovg vertit MMP, id est, 
Pararove, et LXX Hebraeorum “0, id est, pesters, ver- 
tant Gdyarop, ut et Chaldaeus et Latinus Lev. 26: 25, 
Horum exemplo Severus Sulpitius historiarum primo mor= 
ters pro ————— posuit. 

Kal ocetopol ward zvòrovs) Id est, terrae motus erunê 
multis èn locis, ut recte exposuit Syrus. Terrae motus 
autem , praeterquam quod signa sant irae Divinae eos 
aut procurantis aut impedire nolentis, graves etiam cla- 

| des 


226 AD MATTHAET 


des saepe urbibus adferunt, ut ex ĩs est cognoscere quae 
de Asiae terrae motu Annal. II Tacitus refert. Plinius: 
Non simplex malum, aut in ipso motu tantum periculam 
est, sed par aut maius ostentum. Nungusam urbs Ro- 
mana tremuit, ut non futuri eventus alicuius id prae- 
nuntium esset. Hi autem terrae motus a Christo prac- 
dicti partim in Claudii partim in Neronis tempora ind- 
deraunt. Gravis terrae motus qui in Creta accidit Claudio 
imperante meminit Philostratus in Vita Apollonii. Item 
terrae motuum Smyrnae, Mileti, Chii, Sami, panlo ante 
tempora excisae urbis Hierosolymorum. Alterius in Á- 
sia, Tacitus, Nerone et Cornelio Cosso Consnlibus: 
Laodicea, inquit, tremore terrae prolapsa. Addit Ea- 
sebius Hierapolim et Colossas. Rursus posterioris cuins- 
dam terrae motus Seneca meminit Naturalium sexto. Per- 
tinebat autem haec res ad Tudaeos, quod dictis iam locis 
multi Tudaei habitarent. In Apocalypsi post mentionem 
maertyrum sequitar oes0uos méyas (terrae motus magnus): 
quod eodem spectare arbitror, 

8. Acexij dÖiyor, initia dolorum] Saepissime Psalmo- 
rum Scriptores et Prophetae maximos dolores doloribus 
parturiginis comparant; ubi et vocem còdíscap apud LXX 
passim reperire est, ut Ps. 48: 7, Esaî. 13: 8, 66: 7, 
ubi Chaldaeum vide, Ier. 3o: 6, 7 et alibi. Sed plus 
hic dicit Christus; ea nempe quae iam memoravit malt 
adeo suprema non fore ut primis demum doloribus pari- 
turae mulieris conferri debeant, post quos dolor multo 
gravior in partu ipso sequitur; ut in Comoedia: 

Dolores , mea tu, occipiunt primulum, 

g. Tôre] Id est, circa ista tempora: ita enim solet 
_zóve laxius accipi. Vide supra 2: 7, 3: 13, 4: 11, 15: 12, 
17: 19, 19: 13, 27, infra hic 14, 3o, Soph. 3: g. Nam 
quae sequuntur partim ante iam narratas Tudaeorum ca- 
lamitates (quod Lucas hoc loco aperte significat) partim 
inter eas acciderunt, Nam Christus res ipsas distinguens 

a communibus Tudaeorum malis ad peculiaria in se cre- 
_dentium incommoda facit weragaauw [transitum]. Sed et 
illud notandum, ea ipsa de quibus iam egit Christus 
mala, terrae motus, famem ‚ pestilentiam, imputata Chris- 
tianis, quasì ob ipsorum impietatem mala ista hume- 

no 


4 


Im 
Li 


CAPUT XXIV. 225- 


neo generìi evenirent; idque raptum in saevitiae occasio= 
nem: quod passim nos docent Apologetici Christianorum 
hbri. nd 
_dIagadwoovouw duäs eis Olli, tradent vos in vexationes] 
Fadaei, inquit, vos Christianos rapient ad Synedriu et 
EConventus maiores, ut Petro et Iohanni áccidit; partim 
etiam ad Heges, ut ad Herodem pertracti sunt Iacobus 
et’Petrus, ad Neronem Paulus; partim ad Praesides, 
uf idem Paulus ad Gallionem, Felice, Festum. Odíyig 
sunt flagra, carcer, aliaeque id genus vexationes. 
' Kal droxvevoüors vuds, et occident voe) Eſſicient ut 
quidam vestrûm, €& vur, ut Lucas inquit, etiam inter= 
fciantur , stve populari tumultu, ut Stephanus, sive iu- 
dicii specie , ut Iacohi duo, alter ab Herode gladio per- 
cussus, alter a Synedrio damnatus ut lapidaretur. . 
“Tro navrov ÈBvöv, omnibus gentibus] Non in ludaeo- 
rum tantam venietis odium, sed et aliarum per orbem 
gentinm. Quod coepit maxime sub Nerone, qui incensae 
a se Urbis ramori Christianos, ut Tacitus narrat, reos 


. subdidit et qnaesitissiimis poenis affecit. Tertallianus A- 
‚ pologetico, adversus Gentes: Consulite commentarios ves- 


tros, 1llic reperietis primum Neronem in hanc sectam, 
tum maxime Romae orientem, Caesariano. gladio fero= 
cisse : sed tali dedicatore damnationis nostrae etiam glo= 
riamur. Qui enim scit illum, intelligere potest:non nisi 
grande aliguod bonum a Nerone damnatum. 
Atd vo òvopd gov, ob nomen meum] Ob nudam Chris 
tianismi professionem, 1 Pet. 4: 16. Quad bene Tertal- 
Kanus probat dicto Apologetico: Credunt de nobis quae 
non probantur : et nolunt inquiri, ne probentun non esse 
quae malunt credidisse, ut nomen illius gemulationis 
inimicum praesumtis non probatis criminibus de sua sola 
confessione damnetur. Ideo torquemur confitentes, et 
punimur perseverantes, et. absolvimur negantes „quia no- 
minis praelium est. Nam quod de Dis non recte sentirs 
crederentur , eam non fuisse veram saevitiae causam, ex 
eo probat Origenes quod Epicureis aliisque Philosophis 
omnem omnino Divinam providentiam tollentibus parce= 
batar. Unde manifestum est, ex malorum Spirituum, qui 
per idola colebantur, instigatione ortam.hanc crudelita= 
II. P tem. 


326 AD MATTHAEI 


tem. Sentiebant enim hanc unam doctrinam esse qua vis 
omnis errorum plenissime debellaretur. Ideo cum Indaei 
non minus quam Christiani falsos Deos oppagnarent ‚ lu- 
daei impune id ferebant, Christiani rapiebantur ad poenas. 

10, Exardadrolsjaorrar mroÂdol, offendentur multi} Con- 
specto isto omnium gentium adversus Christianos odio, 
multi a Christianismi professione deficient. Ita supra ad 
cap. 13 ostendimus, quod Matthaens dicit orardaditeotar, 
Lucae dici dplgaatar [recedere). Id est Dan. 11: 30, 
nu ay [derelinquere fedus]. Evenit hoe Phygello, Her- 
mogeni, Demae, et haud dubie plarimis aliis quorum 
nomina non exstant. 

Kal dÀhijhovs sragadwoovor wal wroroovorr dÀAAovs) Vor 
dÀÀsjhooy plerumque mutuam quandam et ultro citroque com- 
meantem actionem significat. At hic paulo latius ponitur 
pro eo quod diceremus, alter ulterum odio habebit ac tra- 
det , quod recte expressit Syrus “*mì *m [unus unum}. Sic 
eadem vox Graeca sumitur Act. 7: 26. Sensus enim est, 
futurum ut Christianorum alii alios tradant, nimirum hi 
qui a Christianismo deficiunt eos qui perseverant. Ferme 
autem nulli sunt in veram religionem crudeliores quam 
qui verae religioni repudium miserunt, seu quia contem- 
tum lucis crassissima mentis caligine Deus ulciscitur, seu 
quia et ipsi quidvis agunt ut a suspicione prioris stud 
de liberant, 

11. Kal mroÂdol wevdongopijras ÈyegpBijaovrar wal nia 
gavoe roÂhovs, et multi Pseudoprophetae surgent et sedu- 
cent multos] 'Eyeq@saoyrart est YnBy'. Sicut mroopjrat di 
eebantur. Hebraeis non hì tantum qui praedicebant fatu- 
ra, sed et qui Legem interpretabantur: ita falsos magis- 
tros Christus noto vocabulo wevdorrgopijrag appellat. Du- 
bium non est quin Satan excitato mundi odio adversus 
Christianos, eum videret tantam esse vim veritatis ut 
eam abnegare multi qúi cuperent vix possent, nimium 
zeluctante animo, ad vim dolos adiunxerit, praetextus 
aliguos comminiscens qui defectionem redderent facilio- 
rem, Poterat autem labefactari constantia Christianorum 
aut religionis omnis sublato usu, aut posito quemvis cul- 
tum externum esse dÖukpogoy [in rebus mediis], aut quae- 
sitis conciliaturis quae Christianam religionem cum aliqua 

re- 


| 
Î 


CAPUT XXIV. 227 


veligione aut probata publice, qualis erat Ethnicorum, 
aut tolerata certe, qualis erat Iudaeorum , permiscerent, 
Religionis usus tollebatur per Hymenaeum et Philetum, 
qui dicebant resurreétionem iam esse factam. Nam certe 
sublata spe vitae alterius, et ostendente experientia illo- 
ram temporum, piis non melius sed peius in hac vita 
esse quam impiis, nihil manebat satis firmum quod ani- 
mum in religione retineret. Cultum omnem externum 
esse «diapogoy iam inde ab initio aliqui docuerunt, a qui- 
bus id hausit Elxaeus, Ex hoc dogmate factum ut qui- 
dam èy eidwhelorg [in idolorum templis] una cum caeteris 
accumberent, 1 Cor. 8: 10, quia scilicet eìdahor [idolum ] 
re ipsa nihil esset, 1 Cor. 8: 4, 10: 19. Adversus quos 
illa est Johannis admouitio, Texvia, pvhaBare Euvrous ano 
zör eiÒodor (Filioli, custodite vos ab idolis|, 1 Epist. 
cap. 6: 21. Cum Paganismo Christianam religionem mis- 
cere aggressus est omnium primus Simon Magus, Clau= 
dio imperante. Nam et ipse, pro Deo haberi voluit. Cre- 
dibile est pervenisse ad eum famam consilii eius quod a 
Tiberio datum Senatui Romano legimus, ut Christus ad- 
deretur Deorum numero: qualem rerum plane insociabt- 
‘ Hum mixturam postea quoque Adrianus, Severus, Helio- 
gabalus, sed frustra, eflicere conati sunt. Ab hoc Car 
pocrates hactenus discessit, ut quia Deorum nomen Chris 
tianis erat odiosius, eorum vice Angelos aut aiövas [dep 
Bas] quos vocabat, ita versa in Graecum voce MN [vitas] 
quae est Ezech. 1: 5, substitueret, ad eos transferens 
emnem Geodoyiuv [de rebus Divinis doctrinam] Orphei, 
Hesiodi et Pythagorae. Illis autem annumerabat etiam 
Christum. Et haec est, ni fallor, illa pevdorvuos yvöog 
Ffalsi nominis scientia) cuius ad Timotheum Paulus me- 
minit. Ita sane vult Irenaeus II. 19, IV. 2. Hi sunt of 
gvhaymyoüvres Örad rijs prhodòplag zal vevijs dare (deci- 
pientes per philosophiam et inanem fallaciam), ut ad 
Colossenses idem Apostolus loquitur. Quia enim doctri- 
nam Paganicam cum Christiana doctrina permiscebant , 
ideo. se venditabant eruditionis nomine, ut apud Irenaes 
um et Clementem videre est‚ Horum sunt zeveuhopias 
[recensiones divinarum generationum| quarum mentio x 
Tim. 1: 4, Tit. 3 g. Horum drdoraoga [portio), ut las 
ed P 2 qui- 


'aa8 AD MATTHAEI 


quitur Irenaeus, Nicolaitae. Sed et apud Vopiscam le= 
ginius in Aegypto qui Sarapidem adorarent Christianos 
dici voluisse: atque illis suum fuisse Patriarcham. Cum 
Judaismo Christianam religionem miscuerunt, ron tole- 
rando ritas Iudaicos (quod Apostolos primis illis tempo- 
ribus scimus fecisse) sed Iudaismum agnoscendo unicam 
salutis vlam, quae tum ab altis Prophetis tum a Christo 
etiam esset annuntiata, Cerinthus et Ebion ; quorum id 
praecipuum erat studium ut mala illa quae Christianos 
péculiariter premebant, ea ratione effugerent, ut clare 
docet Paulus Phil. 3: 18 et Gal. 6:12. Adversus eosdem 
multa exstant in prima Johannis Epistola, sed et in Apo- 
calypsi. Hi igitur omnes horumve similes sunt quos Chris- 
tas vocat wevdorgopijzas , Paulus &ydgag Aakoörrag dsesoan 
méva [viros loquentes perversa] Act. 20: 30 , weudarrogohóns 
pevaoynuariboufvovs eig drogóhovs Xouoù [falsos Apostolos 
transfigurantes se in Apostolos Christi] 2 Cor. 11: 13, 
quorum dogmatibus multorum fides eversa est, a Tim 
a: 18, 

" 12. Kal dra TO nÂyduvlijvar Tnv dvonlar Wvysjoera: à 
dydren röv nollör, et ob ingravescentem saevitiam re- 
Jrigescet dilectio multorum} Post apertos desertores et 
post adulteratores fidei: tertium genus hominum Christus 
totat, qui caritatis officia deserunt die zo nÂy@urdijve 
miv dvouiay, id est, propter diu durantem et ingraves- 
centem saevitiam: dydry est dilectio Dei et hominum 
quos pietas coniungit. Exemplum habemus illustre cum 
primum Paulus causam dixit apud Neronem: Nemo, in- 
quit, mihi adfuit; omnes me dereliguerunt, 2 Tim. 4: 16. 
Simili de causa multi deserebant zijv éevröy driovvaroyir 
[collecttonem mutuam], quos netat Scriptor ad Hebraeos 
20: 25, 

13. ‘O de Úropeivag eig tÉhog ourog owByoerat, qui au 
tem: perstiterit wsque in finem hic salvus erit] O òno- 
feelvas , id est, is qui perstiterit tum in fide tum in di- 
lectione; ut ipsa praecedentium oppositio ostendit. Quem 
heque angustia, neque pressura, neque wexatio, neque 
James, neque nuditas, neque periculum , neque gladius 
geparaverit ab ea quae in Deum fertur dilectione, Quod 
hic est owbeodae apud Lucam est xrâgdac zac pvyas fac- 
qui- 


CAPUT. XXIV. : 229. 


guirere animas], alibi eögloner envy puxijv (invenire ani- 
mam], id est, beatam immortalitatem acquirere. Ea 
enim non inchoantibus sed perseverantibus promittitur. 
Quo pertinet illud Tertalliani: Nemo Christianus nisi 
qui ad finem usque perseveraverit. Et Cypriani: Et fi- 
des ipsa, ut rativitas, non accepta , sed custodita vivi- 
feat. Et Hieronymi: Non quaeruntur in Christianie 
initia , sed finis. | , 

14. 'Ey öÀg zij oikovulyn, in universo orbe] Marcus 
dixit eis srayra za ëyny (in omnes gentes], ut et hic se- 
quitur xäot zoîg &Oveor (omnibus gentibus]. Hoc autem 
Wmpletum est ante excidium Hierosolymorum. Ideo Mar- 
eus adiecit sspöror [primum]. Nam quod de coelestibus 
orbibus dixerat Psalmographus, ad Euangelium (quod per 
coelum designari solet) aptat Paulus, et ita quidem ut 
mihi videatur aperte sna tempora designare, Rom. 10: 18, 
Nam et ad Colossenses scribens non minus yerixdög (ge- 
neratim)] loquitur, dicens verbum illad Euangelii srageîvae 
- &» ntavel Tö woouop (esse in universo mundo] et xnovydijvas 
és zaan vj «vloer vj vno zov odgavoy (praedicatum esse 
inter omnes homines, qui sub coelo sunt). Quin et fidem 
Romanorum Paulus ait praedicatam êr óÂp zr xoouw [in 
wniverso mundo}, Rom. 1: 8. Bene autem colligit Chry- 
sostomus, sì unus Paulus ab Hierosolymis ad Illyricum 
usque Christi doctrinam pertulit, et, ut quidam existi 
mant etiam in Hispaniam, quid de omnibus aliis Apos- 
tolis et tot eorum adiutoribus sit existimandum. Certe 
Clemens Romanus etiam ad terras trans Oceanum Euan- 
gelium ait pervenisse, Nimiram exemplo gentium etiam 
barbararum Deus ludaeos invitare voluit ad obedientiam 
Euangelii, et non obedientes contumacis incredulitatis 
apud omnes populos ‘convincere, antequam in eos irae 
suae thesauros effunderet. Hoc est eis #înog ëxBaldäwv rijp 
xotouy (ad victoriam perducere causam suam). Hanc sen- 
tentiam Marcus nos docet cum dicit: Big srapza za È9vy 
Oet mroözov wyovydijvart vo evayyihiov (In omnes gentes pri- 
mum oportet praedicari Euangelium). Adde Ezech. 3:6, 7. 

Eis uaorvgÜov, in testimonium) Potest eum sensum.ac- 
cipere de quo egimus ad cap. 10. Sed expeditius est. ut, 
dicamus quemadmodum explicare iam coepimus, Deum 

P 3 ve 


230 AD MATTHAEI 


velut antestatum gentes omnes, ut nota allis esset Iudaeo- 
rum pertinacia antequam poenas exposceret. 

Kal vore ijler To rldos, et tunc veniet consummatio) In- 
diciorum Dei adversus Gentem Judaeorum, ut supra dixi- 
mus. & Yp (/inis venit] Ezech. 7: 2. 

15. “Oray our WÒyre ro BölAvyua tijs donucioems, cum 
ergo videritis abominationem excidii) Post signa remota 
Christus signum excidii proximum indicat. Apud Lucam 
est: “Oray iönre zvehovuérnp Öno goavontdor vijv “Tegov- 
oeÂsju, vre yvöre Ôre Hyyusen jj borjpooorg avrijs (Cum au 
dem videritis circumdari ab exercitu Hierosolyma , tunc 
scitote appropingquare eorum excidium.] Alibi apud Le- 
tam Christus rem eandem ita exponit: TFepeBahoöouy ot 
ëyool aov yapuxd cot wal meginvedooovot de nad ovvitovd 
6e ztavroder [Circumdabunt te hostes tui castris et ambi- 
bunt te et coangustabunt te undique). Signum hoc et 
proprium erat rei signatae , et certitudinem-habebat, non 
ex naturali consequentia, sed ex Divino decreto. Pro- 
prium fuisse inde apparet quod ex quo Christus haéo 
dixerat semel dantaxat contigit urbem Hierosolyma cat 
tris (id enim est yagaE) cingi, Nam Cestius Gallus ex 
Urbis parte partem alteram oppugnavit, Urbem autem 
castris non ambiit; adde quod nec erat ductor iusti exer- 
citus, qui indicatar voce soeronédeor. Iustum exercitum 
ad Urbem duxit, castra Urbi circumdedit Titus Vespasie- 
nus, ogarònedor mepibBaher ; ut “AAoeos [Belli Fudaici] 
quinto Iosephus loquitur, ducens sexaginta millia mili- 
tum praeter lixas et calones. Hoc conspecto Christus 
inbens certum excidium exspectari, non modo spem om- 
nem Iudaeis eripit Urbis Divinitus liberandae, ut qnon- 
dam Ezechiae temporibus contigerat, sed et eam quam 
concepturi erant fiduciam partim in suorum numero (qui 
colligi inde potest quod obsidio absumtas dicit Tosephus 
pogiadas Eraròy wal déma [mille et centum millia]], par- 
tim in animorum feritate magis quam aùdacia, partim in 
frmitate operum, de qua quid ipse senserit victor operae 
pretium est ex losepho adscribere: TIageA@ov òë Tiro, &- 
ow, za T° dla rijs Öyvooryros vijv nóduv val Töv nioyor 
ärefavgader , oùs of Tugavvor ward poevoBhaperar driduror 
xariduv joür Tove vasdv aùrüv wos wal TO uiyedog Eudons 

mê- 


CAPUT' XXIV,: 231 


wérges vj re duolfear zij dopovlas , wad oor miv evgos ; 
sÀlxor Ol paar Tjv dvaraow, Xvv Oe 4 êroheusjoauer , 
ëpy, zal Oeos ⸗ ó zyòe rr dovuaror Tous ‘Tovòafovs «a 
Gehoor , drel yeïgés ve dvOgoorwov ÏÀ uyyaval zl mgog zovrovs 
sevoyovs Övvarrats [Ubi intrasset Titus, miratus inter 
alia urbem ob firma opera et turres, quas per vecordiam 
Eyranni dereliquerant : deinde considerans immensam ea 
rum altitudinem et singulorum lapidum magnitudinem 
et exactissimam coagmentationem, tum qua latitudine es- 
sent , qua lóngitudine ; Deo, inquit ‚Javente bellavimus, 
Deus est qui Iudaeos ex istis munimentis detraxit: nam 
humanae manus et machinae quid contra tales turres 
galeant ?) Non alind signum a Matthaeo et Marco quam 
a Luca verbis modo citatis indicari, antecedentium et 
consequentium zavzorys (convenientia in idem] manifeste ; 
ni fallor, indicat. Adde quod Lucas ntens voce doypoó- 
Geo (excidii] manifeste eundem respicit Danielis locum 
cuius verbis hic utitur Christus. Ut ergo intelligamus 
quid sit quod Christus dicat vo B8édwyua rijs bonuses 
. recurrendum est uobis ad Danielem. Apud eum cap. gt 
27 est DRVR DSP, Bdélvyua Tv lonpoveoy Graecis; cap. 
21: 31, OoWD pun, quod Grâeci transferunt Bdehvypara 
gpaviouivor [abominationes —— capite autem 
12: 11 est OOV PPV, Graecis rò BdElvyua rijs dbruwoes. 
LXX Interpretes hie non nomino, quia Theodotionis in 
hac parte est versio qua utimur, non LXX, ut nos do- 
vet ad Danielem Hieronymus, et voces nonnullae testan+ 
tar. Sed Danielis ad loca ut redeam , posterioribus duo- 

bus agi de Antiocho concedimus Tudaeis, atque adeo 
ibi esse eìdodor Aios 'Odvurrlov [simulacrum Jovis Olym- 
pii], quod Antiochus in Templo collocaverat, quodqué 
Maccabaici primi Scriptor, loca Danielis iam dicta respi- 
ciens, vocat zò Bdlvyua rijs donpooeos [abominationem 
desolationis). At verba cap. g ad Antiochum frustra 
trahant Hebraei , cum Hebdomades ibi nominatae dierum 
non possint intelligi;, ita enim multum citra Antiochí 
tempora consisteretur; et annorum septimanae multum 
ultra Antiochum .procurrant, a quocunque tandem instau- 
randae Urbis aut Templi edicto numerandi exordium snm- 
seris. Alias autem hebdomadas Hebraicus usus non ag- 
P 4 nos- 


4 


252 AD MATTHAEI 


noscit. Et sane Iudaei veteres ad Romana tempora hune 
locum nobiscum retulerant. Mdayujà [Daniel], inquit lo- 
sephus , zal steg zör ‘Pouaioy jyeuovias dréypawpe, zal on 
um aörör donwoOijderar [etiam de Romanorum scripsit im 
perio , et fore ut ab iis desoletur], nimirum zo ë@vos (gens 
Judaica], quod praecesserat; et cum in Excidii historia 
saepe repctit impletam vaticiniorum ſidem, hunc praeci- 
pue locum respicit: quod et Chrysoslomo observatum al- 
tero adversus ladaeos libro. Hoc posito verba Prophetae 
videamus: DW W pn mnn MD wr ooUD ope pW. 
Primum pP quid sit dubitatur. Graeci, qui eam vocem 
Jegerunt non sono regiminis, ut nos cum Masoritis , sed 
sono primitivo, per alam intellexerunt Cherubim , per 
Cherubim autem ovvendoyerós [per complexionem] Tem- 
plam ipsum: itaque vertunt èrt zo iegor, quod intelligi 
potest vel in Zemplum vel contra Templum. Qui cum 
Magoritis legunt, ac proinde vocem hanc cum nominibus 
sequentibus construunt, alii interpretantur exzercitum, 
sine exemplo, ni fallor; alit expansionem, sicut Mal 
4: 2 expansio lucis eodem nomine appellatur, Quare id 
potius sequendum puto. opw Hebraei nonnulli, et quidam 
alii eos secuti, ad obstupescendi significationem trahunt, 
Sed alii rectius causam esse negant cur a maxime propria 
nec minus frequenti notione èeyuodeog hie discedatar. 
Nam Dow in Kal, ut vocant, est éonpoöstart [desolari], 
in Pihel autem deyuoùr [desolare}, quod et dparibey [de- 
struere] dici potest. Verba igitur Hebraea ita reddi pos- 
sunt xar« 7odag (werbotenus]: Et per expansionem abo- 
minationum desolantem, et quidem donec consummatio 
et excidium (supple adsit) effundet se (aut Christus, aut 
tempus illud septinanae religuum: nam utroque referri 
potest) super eum qui desolatur. Iam certum est vocem 
Yypv plerumque pro idolo accipi, ut videre est 1 Reg. 
arn: 4 et‚7, 2 Reg. 23: 24, Ezech. 7: a, 8: 10, 20: 7, 
Jer. 32: 34 et alibi; quibus locis Graeci vertunt BdéAwyga, 
quae vox sensu eodem exstat Sapientiae 14: 11. Bene 
‚Chrysostomus II adversus Iudaeos: “Amay eidwÂor wal nä 
Tunopa dvÔgorov maga zoïs 'Tovòatois Pdélvypa Eradeïro 
[Omne simulacrum et omnis humana effigies apud Iu- 
daeos abominatio dicebatur). Nec aliter sumi ubi de 


An- 


CAPUT XXIV: ” 233 


‘Antiocho agitur ex ipsa historia apertissimùmi est. Quod 
cum animadverterent Christiani veteres, hic quoque si- 
milem zou Bdedvyparos siguificationem non male quaesi- 
verunt; sed alii ad factum Pilati id referunt, quod sane. 
úiminm abest ab Excidii temporibus : imo iam evenerat 
cum Christus haec loqueretur de eo quod eventurum erat 
circa finem Urbis,-.ut ipsa verborum series ostendit. Alii 
confugerunt ad Adriani tempora. Sed ut demus ab Adria- 
no partem Urbis dirutam esse (quod propter magnam 
Scriptorum consensionem, Appiani, qui vixit Adriani 
gevo, deinde Eusebii et Hieronymi, negare non audeo), 
certe Templum, de quo hic vel praecipue agitur „ non 
ille evertit, sed Titus , quod nos docet oculatus testis Io- 
sephus. Quare alii Bòédvyua interpretantur statuam Titi 
in Templo collocatam, Sed ea narratio nullam habet 
auctorem: adde quod ne potuit quidem id fieri nisi post 
Titi victoriam. At hic: de notis victoriam praecedentibus 
agitur. Quam ob causam nec intermissio ro èydedeyeouoö 
[eacri quotidiani ] ‘hic intelligi potest significata. Nam 
ea parvo momento excidium antecessit , cum nulla super= 
esset fuga. Ego re considerata non aubito quin Bdfdvypae 
vocentar signa Romanorum militaria, de quibus ita Ter- 
tullianus: Heligio Romanorum tota castrensis signa ven 
neratur , signa. iurat, signa omnibus Diie praeponit, 
omnes illi imaginum suggestus insignes monilia crucium 
sunt. Signa ipsa crucis habuisse figaram abunde a mul. 
tis demonstratum est. Affixi autem iis siguis erant clupei 
multi. alter: super alterum, unde suggestus dixit Tertul- 
LUanus, ut, suggestam comae Papinius: in iis clupeis erant 
imagines , id est, srgozogal [efigies umbilico tenus] ‚ ut 
losephus loquitur , Caesarum, eorum scilicet qui in Divos 
erant relati. Talia signa cum clupeis videre est in num- 
mis. Habet autem ilud Tertullianus ex Tustino qui ita 
dixerat: Ty mag — —CCC 
vac ël Tour zj oypars dvaridere [Mortuorum apud vos 
Imperatorum effigies cum tali forma ————— Arria- 
nus: Ta onuſtæ zij ènuhérrou soazis derol, elnoves Paoiheros 
[Signa exercitus aquilae et imagines Imperatorum). Apud 
Tacitum passim -istarum in signis imaginum mentio. Prop- 
ter eas imagines adorata signa, ut iam dicentem Tertul- 

P5 lia- 


234 AD MATTRHATI 


Eanum audivimus. Suetonius: Artabanus transgreuuê 
Euphratem aquilas et signa Romana Caesarumgque ima- 
gines adoravit. Ideo Tacito numina legionum et bello- 
rum Dii vocantur, Eiasdem est illud: Siena et aquilam 
amplexus religione sese tutabatur. Talia signa Titus 
conspicua in castris suis posuit quasi Templum Templo 
Hierosolymitano contrarium. Nam et Tacitas alibi itz 
loquitur : Fulgentibus aquilis signisque et simulacris 
Dem, in modum templi. Et ipse Iosephus “AAosoeos [ Bel- 
ks Iudaici] WII. 8 quas oyuaïas [signa) dixerat, mox z 
legà [sacra] vocat. Ut et Herodianus lib. IV. Ad tali 
signa sreoì vijv nok [circa Urbem] posìita, ut ad Tem- 
plum , confugere losepho Herodis procuratori suadet À- 
lexandra, nartante historiae Scriptore Iosepho lib. XV 
Ant. Haec ipsa signa mox victor Titus intálit Templi 
ruinis, ubi milites etiam ë@voar zaïs onuaîtais [signis s0- 
era fecere], ut ipse Iosephus loquitur. Bòelwyuara igitur 
donpwoeos aut onmorika, ut habet Hebraea locutio, car 
vocentur obscarum non est; quia scilicet êoyular [vasti 
tiem] {(qua voce in rijs “Addoeos historia saepissime Ic 
sephus utitur) minabantur non tantum cultui Iudaico 
(quod fecerat et illud eidodor [idolum] ab Antiocho alle 
tum) sed et Templo Urbique. Expaneio autem Bdehor 
patos dicitur, quia in loco aperto maximeque conspicùo 
signa constìtui solebant. Tacitus de Tito: Castris anke 


moenia Hierosolymorum positis instructas legiones osten 
tavit. vo 






nn 


a ® “am 1% 


— — en. — rr > — — ze — J 


Aavuijd roõ rtoopijrov, a Daniele Propheta] Hoc nomi- 
ne Danielem saepe etiam Iosephus Annaliùm Scriptor 
huncupat, neque eum dubitat maximis Prophetis aëquare, 
at et Tosephus Tacchiades Dan. 1: 17. 

Beos èv rónp dyip, stantem in loco sancto] “Orov od 
der [Ubi non debet], Marcus; hoc est, non in ipso Tem- 
plo, id enim nota venturae cladis non erat, sed ipsa 
clades praesentissima, verum in Templi conspectu, in 
solo circum Urbem; quod solum Deo uni, non Gentium 
Diis , sacrum esse oportebat, Ita Dowry Ma. (circuitus 
Hierosolymorum] tanquam locus eximie sacer etiam in 
Ps. 79: 3 nominatur. Et Alexander Antiochi filius im- 
munitatem et sanctimoniam Hierosolymorum exter:di vult 


ts 


_CAPUT XXIV. a35 
Eos vv Opov adrijs [ad fines usque eius) apud Tosephum. 


Sicut Demetrius in indulto quod exstat Maccabaicae his- 
toriae lib. I. cap. 10:31, ‘Zegpovoahsju jew dyle zal dpnuérn 
zal ra Opta adrijs (Hierosolyma sint sancta et libera et 
Anes eorum). losephus a Demetrio concessum ait ius 
confugii in Templum zal elo zot Ön aör$ yoyuariborre 
[et in loca ad Templum pertinentia). Simile illad apud 
Tacitum Annal. III, Memorabantur Imperatorum nomina 
qui non modo templo (Hierocaesariensi) sed duobus mit- 
dibue passuum eandem sanctitatem tribuerent. Hac de 
causa cum Vitellius copias adversus Aretam ducere per 
Judaeam parent) Judaei ) ut ————— ait, » ragyroörro 
zjv Òea vis zopas óòov* où yap avvoïs eivas rearqrov reeqio- 
gär eixovas eis aùryy pegoufvas, nodhas Ò' elvar onualarg 
Ërexerpbvag [deprecabantur iter per ipsorum regionem : 
wegue enim sui moris esse pati simulacra per eam ferri, 
„Multa autem esse simwlacra ín signis). Ecce negabant 
fas esse signa in solo Iudaeae conspici, quia in signis 
multae essent imagines. Cui monito Vitellius' paruit: 
quod non ita multo post evenit quam Christus haec dixe- 
rat. Aliquanto vero antequam haec diceret, seditio 
Hierosolymis orta erat ideo quod Pilatus clam signa Hie- 
rosolymis intulisset. Praesagium ergo Imminentis excidii 
hoe vult accipi, cum cogentur Tudaei non audire signa 
clam illata , sed palam in loco tllustri posita conspicere, 
nec in quovis Ipdaeae angulo, sed sub ipsa Hierosoly- 
morum moenia, solo apprime sancto, et in quo vel Tem- 
pli reverentia minime id fieri deceret; neque vero fieret, 
nisi Deus Templum illud omnemque cultum Iudaicae 
gentis, ut multis modis impuratum, abominaretur, Saepe 
annotat losephus Oeor dmegoaptar za êyta [Deum alienum 
fuisse a Templo). Fuisse enim oixoy &yeog aaide 
gaon dee scelerum |. 

O drayivosoxov voelrw, qui legit, intelligat] Assentior 
haec parenthesi includentibus. Cohaerent enim sequen- 
tia prioribus, ut ex Marco etiam et Luca apparet. Est 
autem hoc etiam a Daniele 5awm vam [Scito ergo et a- 
nimadverte), ubi Graeci zal yvoop zal ovuvgoers, 9: 25. 
Notandum est, vaticinia alia obscuráus alia clarius edita 
certo Dei consilio. Sunt enim quaedam mala quae a 

piis 


236 AD MATTHAEI 


piis vitati vult Deus, ut quae scelerum maximörum sups 
plicia sunt. In his malis erat excidium Titi, Ideo ad- 
ditae sunt notae apertissimae, quibus etiam pii admoniti, 
ut Epiphanius, Eusebius atque alii notant, in tempore 
Hierosolymis exierunt. Sunt mala alia quae Deus exple- 
randae hominum constantiae vult inservire , qualis ent 
wexatio Antiochi. Ea praedicit quidem, ita ut'cum eve 
niunt a Deo provisa appareat, sed non semper. prat 
mittit notas, certe non praecisi temporis, quibus ani 
madversis caveri possint: quia id si fieret non apparerd 
piorum constantia, Itaque mala sub Antiocho quamda 
duratura essent significavit, sed quando inceptura sob- 
ticuit. Vide Iacchiaden ad Dan. 12: 10, Ideo de ilk 
yum malorum vaticinio ait Daniel ya Nn wow, id est,’ 
nt vertunt Graeci: Kal ëyo Ïxovoa «al où ovvijza [Et pr 
audivi et non intellezi}: cui Deus respondet illas ru 
occlusas et obsignatas esse debere ad tempus aliquod 
‚At illa de excidio Titi praedictio. et apud Danielen. 
habebat definiti temporis notam , et si quid videri pote- 
rat obscurius, patefactum erat, Christa dicente hae 
ventura cum primum exercitus profanus cum signis d 
Urbem adventaret. 

16. Tore ol èr tj 'lovòalg pevyérwoap êni re ben, 
tunc que in Judaea sunt fugient ad montes] Tore, id 
‚est, si non ante fugeritis tunc sèltem fugite cum primum 
-adveutare expausis signis exercitum conspicietis, cut 
poni primum castra incipient; nam ad id usque tempus 
patebat fuga, nondum occlusis egressibus; quod factam 
amense. ex quo exercitus Urbi &dmotus erat tertio, cum 
murus circum Urbem ductus est ambitu 34 stadiorum, 
additis castellis. Itaque losephas eo ipso tempore mal- 
tog profugisse narrat. Sic et a Sossio obsessa Urbs dia 
exitus habuit. "Zovòaia hic, ut alibi, saepe stricte su- 
mitur pro tractu Hierosolymitano. Ìllud autem êmt z 
Dey ‚ sicut alludere ad Loti historiam non negaverim, 
îta re ipsa quoque impletum puto; multosque Christianos 
versus Libanum montem concessìsse. Sic ante obsidium 
Hierosolymorum Hierichuntinos fugisse eis rijp opeuyyjy [in 
regionem montanam] narrat Tosephus. Sed et Christiani 
Scriptores prodiderunt multis perfugium fuisse non Pel- 

Jam 





CAPUT XXIV. 45 


Jam tantum, sed et in alia loca Regni Agrippae et Syriae. 
Cur autem fugam tam destricte suis imperet Christus , 
“eausam Lucas adiicit: “Ors sjuéoar èrÖrxsjoews wuvat elor, zoë 
ssÀnooBijvae navra Ta yeyoouuiva [Dies-enim ultionis hae 
«unt, quibus impleantur omnia quae scripta sunt). Nimi- 
rum sunt in consilio Divino tempora &mioxorijs [explora- 
dionis], ut Lueas de hac ipsa urbe Hierosolymorum agens 
loqguitur 19: 44, sunt et tempora êxduxijoeos (ultionis]. 
. Temporibus ènrsoxorijg adhibentur quidem comminationes, 
sed quae non sunt peremtoriae, ut videre est Ier. 18: 8 5 
Ion. 3: 4. Temporibus &xdueroews decreta Dei, quod uni- 
versitatem attinet, sunt definita: quemadmodam definitum 
erat ut Hierosolyma venirent in potestatem Nabuchodo- 
mosori, quod nulla ratione evadi poterat, ut saepe di- 
cebat leremias. Et a Prophetis dictum, ait losephus IX 
Ant., öre zo mèr Oeïtoy zat’ avröv wijpov djverner , iJw oùy 
êmeatars àv Tug Äxvgor mwourjoeten , dmrohioar zov Aaoy wal rijs 
weogas dxBaheiy [a Deo pronuntiatam esse adversus eos 
aantentiam, de perdendo et eticiendo ex terra populo , 
quam sententiam nullis quis supplicationibus poesit aver= 
tere |. Et alibi saepe Dens negat ullam se admittere de- 
precationem. Tale erat decretum Dei temporibus Titi 
de perdendo Templo et Urbe: quod eigaouivyv et zò yoecv- 
[Fatum] vocat Tosephus , notans saepe occaecatas Hiero- 
solymitarum mentes, ut et omnia ad pacem hortamenta 
praefracte repudiarent, et post multa desperatae audaciae 
exempla postremis iislemque firmissimis munimentis ven 
oordes cederent, multaque alia quae legere est operae 
pretium. Deus nimirum, Deus, ut ille ait, Aaec ita 
persabat , zaraxolvas ws peutaouivye tijs rroheog drrokerap 
[decreto Urbis ut impuratae interitu). Itaque srengooorrp 
ro Toö yoeov Ö zij Te mròher zal adroïs Ön nagijv [occae- 
cati sunt a Fato quod Urbi et ipsis imminebat).. Titus 
ipse apud Philostratum in Vita Apollonii aiebat post 
victoriam, us) avros Tuùza eioyaodor, Oed dE doysjv pjvarre 
&reudedoondwar Tag Eavroù yelpas [non se haec patrasse, sed 
Deo iram suam patefacere volenti manus suas commo- 
dasse |. — 

17. O èrì Bduaros mij waraBawirw agel Ti èn tijs ollag 
ausoö, qui in tecto est non descendat ut tollat aliquid. de 
Pp des 


238 AD MATTHAEE 


domo sua} Videtur de solario alia quam per domum 
descendi potuisse, per scalas nimirum in publicam pro- 
jectas , quales describit in Phoenissis Euripides, Sic et 
Aristoteles Oeconomicon If ait faisse ut vzregda [contig- 
nationes) ita et dyagabuovs ùregtyorrag eis vas Öyuookas 
ódous [scalas quae in publicum prominerent).. Et ù 
Milite Glorioso servus cum dixisset nullam esse ex er 
dibas quas habitabat in vicinas commeatum, causam red- 
dit, quod nec solarium esset nec hortus. Haec auten 
et quae sequuntur ad celerrimae fagae Örorurooy [vivan 
descriptionem) pertinent. Ita Loto dictum est: Erge te 
wa wy, id est, cum vita tua tantum, et ne respice. 

- 18. Ta iuariua , vestem] Singulari numero vertunt Sp 
rus et Latinus. Penulam intelligi non dubito. Nequ 
tamen mutem Graecam lectionem. Est enim haec vo 
earum in numero quae plurali sono sigunificationem hu 
hent interdum singularem, ut videre est Ioh. 13: 4 et 
19: 23. 
‚19. Oval Òë zaïs èy yasol Epovoarg zal Tais Ayhaloveas, 
vae autem praegnantibus et nutrientibus}] Idem est sen- 
sus qui ìistorum verborum Christi euntis ad crucem: 
Venient dies in quibus dicetur, Beatae steriles et uteri 
qui non pepererunt et ubera quae non lactarunt, Lus 
23: 29. Nimirum parvi liberi magna fugae sunt impedi- 
menta. Ántiochiae infantem repertum legimus qui matrs 
mortuae sugeret ubera. Bello Gotthico per Italiam ma- 
tris morte gut captivitate desertum infantem capra aluit. 
Est apud Tosephum lib. XIV miserabilis descriptio matrun 
cum infantibus fugientium, 

ao. Mnòë èr oafBarw, vel Sabbato] Cam Sabbato iter 
esset prohibitum Exod. 16: 29 (quod Iosephus lib. XII 
Antiquitatum sic exprimit: Oùx è Òë suiv oùze èy zo 
aáBBaaur. oüre èy zij bogrij Ödeverwp [Non licet nobis iter 
facere aut Sabbatis aut festis diebus aliis}), et tamen 
satis constaret non omnem ambulationem esse vetitam 
(nam ad Sanctuarium eo die ex eastris iri solebat, Lev. 
23: 35), omnino temperanda ea res fuit aequa definitione: 
in quo rerum genere aliqua esse debet Sapientum aucto- 
ritas. ‘Sapientes autem Hebraei bis mille cubitis id spa- 
tium definierunt, quod alii quinqne, alii septem stadiis 

me- 


CAPUT XXIV. 239 


metiuntur. Optandam igitur dicit Christus ne in Sabba- 
tum incidat fugae necessitas, ostendens longe ultra bis 
mille cubitos fugiendum. Nec obstat quod apud Iudaeo- 
ram Magistros legimus, vitae periculo cessare legem Sab- 
bati : ea enim exceptio non omnibus erat probata. Nam 
primum Dositheus ne statu quidem decedendum Sabbato 
arbitrabatur: Esseni nec alvum levandam. Et quanquam 
Maccabaicis temporibus decretum erat, vitam ab hoste 
impetitam armis etiam Sabbato defendere „ tamen.multis 
id fas esse non satis- erat persuasum. Qua occasione usì 
et Ptolemaeus primum Lagi filius, deinde vero et Pom- 
peins et Sossius Urbem Sabbato irrapere. De Ptolemaeo 
narrat id Agatharchides Cnidius, verbis quae losephus 
producit primo contra Appionem; caetera losephus ipse, 
Deinde etiam qui isti decreto stabant, tamen strictissime 
‘interpretabantur , si nempe hostis moenia oppuguaret. 
‘Nam extra eam necessitatem pugnare nefas esse non uno 
loco sentire se ostendit Josephus, eamque suis temporibus 
‘git receptam fuisse sententiam; adeo quidem ut nec ob- 
sidentium opera Sabbato turbare auderent; quod cum 
Iosepha et Rabbini prodiderunt. Huius qui erant sen- 
tentiae (erant autem plurimi, quos inter manta ille Sy- 
nesio memoratus) religione impediebantar periculum im- 
minens fuga antevertere; qua Christus respicit. Erat 
quidem cessatura ante excidium Hierosolymitanum stric- 
ta illa obligatio Sabbati; at in plerisque ludaeis etiam 
Christianam religionem amplexis non erat cessatura obli- 
‘gationis veluti manentis persuasio, ut videre est Rom, 
14: 5. Quin ad tempora usque Adriani Christianis Pa- 
laestinae (qui Nazaraei vocabantur) observata Legis 
praecepta alibi’ ostendimus, Certe ante excidium Templi 
paucissimi fuere qui libertatem suam intelligerent. Quam- 
‘diu autem ea manebat persuasio, contra quicquam facere 
grave fuisset delictum; ut aliquoties docet Paulus. Quae 
vero de fuga hic dicuntur, ad tempus inchoati obsidii 
non ad extrema cladis pertinent, tunc enim fugae non 

erat locus, | 
21. “Esat yap: Tóre OMlpig meyalm oîa où yéyover dr 
&gyijs «òouov Ews TOö vör, odd aÙ uy yévyrart, erit enim 
tunc vexatio magna, qualis non fuit ab initio mundi 
us 


240 AD MATTHAEI 


usque modo, neque fiet) Cohaerent haec cum snperiorikus 
hoc modo: Hortatus sum vos ad ſagam, et optare vos 
iussi ut eam habere possitis expeditissimam : ne credite 
frustra id a me dici. Nam post elapsam fugae occasio- 
nem, mala imminebunt omnibus malis humanis graviorn, 
intus latrocinia, fames, pestis, extra ferrum et flamma 
Verissime a losepho dictam est uyre zródup àAÀap vorira 
stenov0lvar, mite yeveap dE aiövos yeyoviras zaxtas yon 
pootioar [neque ullam urbem passam talia, neque db 
omni aevo fuisse hominum genus malitiae Jecundius). 

aa. Kal el un éxohogoloar af 1jutgar neïvae, oùs dr 
20059 mäaa cagk, et nisi breviati fuissent dies ilk, 
nullus evaderet homo] 'Exohopuôyoar hic quod ovr- 
zuijbnjoay apud Graecos Dan. g: 24. Lux huic loco ù 
historia. Antequam Urbs obsideretar, primum sicarii clam 
qnos lubebat trucidabant, deinde Zelotae bellum in Re- 
manos sumentes omnes a bello aversos obtruncabant, 
postremo Duces Zelotarum tam in Galilaea quam in Ie- 
daea de principata inter se armis certantes populam in 
partes mutuasque caedes rapiebant; quae omnia apol 
Iosephum videre est: itaque nisi accelerata esset obgidie 
Urbis, in quam confluxit non ex Tudaea tantum sed et 
ex Galilaea et Idumaea quicquid erat pessimorum homti- 
num, Svgara zal xabappara vijs yooas OÂys [totius regie 
his piamenta ac retrimenta}], ut losephas loquitur, ac 
sic bellam omne conclusum intra semestre tempus, hand 
dubie quotquot in Iudaea erant concidissent aut latroci- 
nio aut mutuis caedibus. TÉ sydixoörov , inquit idem lo- 
sephus, @ zAguovesdrn ndhus , nérnovtas únò “Posualor, d 
gov T& upvdhra uvop srepikabarpoörteg eioijÂdor; [Quod ta- 
le, o Urbs misera, passa es a Romanis, qui intrarunt ! 
ut intestina tua scelera auferrent?}) Simile est qaod a- 
iunt Hebraeorum Magistri, exsilium Israelitarum Baby- 
lonicum collatum in annum a Lege lata I9CCCL, si ve- 
nisset biennio post, futuram fuisse mavoheglas Lexstinc- 
tionem genen totius ]. 

Ai Öë vovg Enhenvoug, sed propter electos] Id est, 
Christianorum causa, qui sparsi per Iudaeam et Gali- 
laeam pecudum ritu caesi fuissent a sicartis’, Zelotis et 
tyrannis, gtpote aversi a belli consiliis. Nam istt scele- 

ra 


:CAPUT XXIV, ax. 


retissimi homines uéroy einovdouw vò gevedew vos omers= 
glas: dElows [in eo tantum consentiebant quod vita dignos 
occiderent}, ut losephus. loqúitur 3-et'ante: “Hy òt cäp; 
dpeór zor ‘tod odéuov ”qòs Tos dreubumoërtas : eioyv yo èque: 
gasherj [Eras bellum cupientibus acre odium in-pacis an: 
asbores). 'Eukexrouy quasi proprio nomine: dici Christian. 
nos ; utpote charissima Dei pignora', annotavimus supras 
Getebre erat ‘primis Christianorùm-teniporibus ‘Matthias 
Apostoli dictum : 'Eay'dalsarov- yeleder. cizapkrjon:; dnagven- 
ó:duhenden: [Si oloeti:vieinus paccaris;:peecdvit ipss edewe) 
Bass] <>°quo-signifiocabatur officium Ohristianorum: in: admo- 
mendis hominibus' ella ridcessitudine coniunetie. ‘Sic : Glèe; 
mens: Alevandrinus : Kir pico sop duhentòr vipen (id, ost. 
Chwistidnum) -oider- eben; tr àysmar: isde [Etiamtei ged 
alectuni: odio hadent  novit is illorum ijnowranttam). Etiam: 
AtFianas: Epicteto': eum ‘qui baptisstue: est, vocat goyuésow 
[eteosuie] „ot. Gabcilius: Natalis apuâ Míaatíurn: Felieem: 
Ëheristianos vocat wlectos.. Marcus: dixit. dedenrovg oör dEste, 
MBoiro‘felectos-qiios: slegit) ; id est: dyeerryrous ovs gyee. 
uꝶeæ [dilectoe:quos. didezit}, loquendi ubertate Hebraeis: 
fpiniliart,. Tale est. illud, zeggn zoë: ruivou Ov. dees. 
pesjoavzo (pretium appretiati quem'appretiaverunt) infra: 
ajeg'j stupadoser jj rugedoinare [eraditiòne- quam traditam 
acespietis] :Maro:.7: 15,.:d» vj drabaoes êbar-.dvazdor: (ins 
peswrredtione; cum: bedunreserint):Mare.: sar a%, erlotoos dje. 
Eenuw 6:Oc09: [creatusraë quam creavit: eiser): Marc. 13: 29. 
Sòd et Euripides -dixib-Bovdijnur 1: efBoudtro: [voluntaterm 
snit \gaaks valuit},. Hi. êkdesrol sintvservi ili Dei ex 
Teibubus: XII .:quos:it. Apocalypsi Angelus nacratur ob= 
sijjiiasse antegquam adventaret dies ille iras -Divinae. Nam 
oksighare solemus ea quad reete custodita:-volanras. 
_KokoBooBsjoovrae at subgar Exeïivau, breviabuntur dies illó} 
Cowtilio ‘Det, pui: hoo. disdrte. adscribit.-Marcda: cuius 
ebnsili ‘sapientem -dispensationem. in. historie conspicere 
dstei. Vespasianús senecta tardus et . operiendum „censona 
dagt anutuis valneribad: Iudaei concidereng , &-multis mo 
nèbatiir.. duövat: vj Tròher,- wal va ToU-Òiou sregsodoar Asta. 
Plvadra yép Tij spo: Poopolovg eövoruuw dvngijadal te 
svoÂkows sad 'urduvevern Fous regtovcag. [eubwagire Urbi, et 
zaruare populi. quad:.arat raliguums ;naum eb fidem in 
H. Q Ho- 


2 AD: MATTHAEBI 


Romanos. interfectos esse multos ,.et.in. periculo. sumo 
esse qui restarent],.: His tmpulsus omnia ad - obsidium 
peret ; mok ipse versus ad capessendum firmandangse 
imperiam Tito. tradit copias, quem manere apud quarci- 
tus. ad. omnes..Principatus. novi. eventus casutyüe util 
vidabatsr , soribente:. Tecitas. At. Tita, utpote .iaveni, 
Boma (ut- idem Tacitus notat) ef:opaa voluptatesgiaa. ank 
acudor ‚ao. úé,: statdm.-Hierosolymà deneiderent marart 
sidebantur.. His modis praecipitatugnóbsidium „ dum is 
terijn qui: in. Úrbe. erant latrociniúa, repinis ‚Tubjdiniha 
que: indulgerent,- Ôverdltorseg ù Gator. eis Bead ursyro zie 
dr auvers zohadeans (oxprobarites- Deo: guod: tans dias differ 
rob. poónas de. ipeis sumere), ut dpd. loatphum login 
Sed ‘et aoepta obaidio epe.-omni celerius finem. habnit, 
dum ipsi: obsessi. ambustis..frumentis ſamem accelerant, 
et. munitissima: praesidiorum fatali vecordia deserunt. Iu 
factum est ut inter Christi, verf Paschatië, immolationen 
et.‘amissam passeamionem. terrae. promissae totidem: amit 
intercederent quot inter Aegyptiacum Pascha et einsden 
terrace adeptiónein anni intercésserant: itaque pio-diehus 
gaadraginta, qni. dati erant ad Be Ninevits; 
ipsis. concessi:aint enni totidem. : 

1:23: Tóre, tunc] Christus. ad qudlestionem nt 
vendam progredsens, tacitam facit transitionefn posterior 
prioribus: conmectens.. Quaestio..enat ‚de: Reguo Messiaë t 
qaia: autem: multi . pevdoygusoe (Peendochristi] arparitad 
erant ettam post excidinm:Hièrégolymorem (nam de his 
gai excidiam praeventuri erant,iamt egerat) ; ideo Chris: 
tidnos &dmonet..ne Regnum exspectint.cum ' sxternio:sp: 
parstu „ser :sroperpotjoeog. Sir quis igitor-hie: aat ill 
Christum adspectabili modo: adesse —— mole fjdedn 
ádhibera, - Ise ven Hen. Her merke Ae en ardin” 
vale 'Eyepôiyoopvóe. — enen enim, Paes- 
dachristi). Wevddypigoe idem qui:-dvelyoisor [Antichrieti]s 
Et sic dpewjotewy vocem in Epistola -lehannis;-explioat 
Syrua.' Statim. post excidiam Tonathaé:srovzoöresog. dp Îpes- 
oo (homo pessimus}, ut Iosephus loquitar', mnltos in 
Cyrenaigam:solitndinem perduxit, opueïp zal patajsoro: del- 
Bev Önioyvoimeros [pollicens se’ signa et portemén: editu- 
rum]: quem conatum Catullius provinciae Praeses armis 


(EAPUT:EKIEGA 3 


iecit. Adriani temporibus Barchóchdbhe', Sta Hutus w 
ochaba nobili: Gelileeam vieo (eufusE piphertiets …niètnti 
), palam omnibus dixit #vwD ut Zgo sum Masvtae) 
ne Adrianus in:urbe Bethet. obsedit;:” Ipse “ùapestor 
je capta:a milite trucidatus: est): iex juo-tèmpore we 
lacis non Maa U sed OD W,Adest,: Altus mendliold 
i coepit. Nam :quí: ante ita appdilatumw: consent muiit 
a fallantar, Hic est Baogoylfag: ó vijg tHoudaher -olnoe 
eens ‘bpyyyéege {Barchochebáe auctor Judaeorum defeei 
nés], cutus: ín: Apologetico -Tustidtas: mentindt. Quoldaur 
1:quidend putaút:-daos ‘fuissé Bareheékebss::but. Buri 
szbas, errant decopti.n Tudaeis:;: peusimiw: históriae wauw 
triss' Nam. ex::qae patria :expulsi: sunt, omnis-apud 
s ‘historia orassis etroribüs ‘et fahulis est iaguindea z 
bus proihde nihil credendám est’ rita alfì: testen: aub 
it. Itaque videre est ipsos quote ‘intér::se diacordesi 
m alii Aqtnibam Bafchoohebac: ffidris:, “alii posteriorie 
toren statuuwts:et:priorem: a Tite, poetorierem - eb 
fans: obseasam Bunt qui ctedant; > Sed--profects: erwor 
‚wieini nominie:-nam illa a Tite ohsessus nun Bári 
schuhas fuit, ‘sed Bargiorás, qaomedo eur bosdphus 
Tacitus mominant; Sed et alii Indaéi “Barulksdhébui 
meó: quem dixi’ Tonatha confandimt. Abant edim es 
D' excitatum bellum in:-Cyrene; ‘Sed':tuddel otmnes peis 
etrou, Bärchochehas vocant; quomode -Graeti quietquid 
juam forliter gestumi:est adscribuht Bedoelt, Portos ik 
gypto, Cypro,: Greta atque slib? imuBtiralfi' éxatiterent 
postòres ‘pio Christo 'se venditäntes,* brand 
ent Mentnder :Samáritánus.' « ” : OE 

Kat wevdbrrgopijvoi,: et: porn RE 
connexui orationis intelligo’ uoogrieg resv weudordtgenn 
sekdochristorum ‘adetiree) ‚ qui oacraraii Hetero tev- 
idniis abttebantur,aut etiam stes: iactubant: ve volatie- 
, ut populo perstiadorent hund wet Aoam impoetorom 
e promissum Messiaen; Qualis Adrian voemporibus fait 
tibex Balaami de stella vatioinium- (guit- viotu, unde 
trohochebae nomen?, -stellae habet gijgniâcationem): dg» 
ꝛique et aliorum Prophetarxum vaticinia ad illum:trge 
ns. Nec: Aquibas tantum, sed si ipsis Iudaeis. et qui 
er Iudaeos minime- nugatur Maimumidae credimus:, 
| Q 2 ple- 


346 AD MATTHAEI 


plerique eius aetatis Sapiertes. Nec dubitandnm est gain 
sùpili. modo alii: quoque wevddygugor ps habuerint ge 
Bongopsras. 

Kal dwaovoe onpseie. méyoka wal — et edent sigs 
magna at prodigia] Flammas evomere putatam Bercles 
chebam narrat. Hieronymus: cai aimile est quod de Be 
tin. secunda narrat Ápoc, 15: 15,. Deus cum Pharaonen 
editis per Mosem miraculis ad aequi obedientiam inv 
tasset , provide. permisit et a Magis Aegyptiis edi. min 
graectlans:, ita:tamen ut. Mdsis signs mâgnitudine ct mak 
titudine. longe illistantscellerent ; quo;facto Pharáoni s- 
mnlanti-Magpmm..se tuirachlis fidem adhibere et. id w- 
Jam -obtendentt spae : snevitine,. oecuraum est. Nulla enim 
probabilis afferri. poterat ratio cur. Magorum mirscals 
hebgisset, ſidem qui Mosis ptiraculis idem habere mollet, 
Ternelitis- praedixit Moses faturum ut fâlsorum Deorum 
miindstri àpsosr „veri.Dei culta cbaarentar abducere zoa 
sine..signorum. pompt} idque permissurum Deum ut ipso. 
vym in ee fjdem exploraret;-iustissime, nimirum, pos 
taf ‘ia se, edita. twiracala, quae .nallis aliis miraonlis ae 
qaari., medum s@perari possent,, ut si talibus signis ad 
dnati.Indnei.ad :falsos Deos deficerent , id levitatis ipso: 
rum et. perfidfae insigne esset monumentum. Simili mode 
Daus post. Filii qui auctoritatem tot. illnstribus miraculië 
htobatam permittero voluit, ut alii qui Christos sese aut 
Rraphetas venditarent aliqua exhiberent sigua: ut lu 
deei„isi -illos .sequerentar velat signis, permoti., ipsa.sig: 
Bprujn „comparatione convincerentar, Hac scilicet rationt 
toti humano generi constitit, Iudaeis quominus Christa 
parerent „agllam,, rem aliam quam doctringe. ipsius sane 
maniam, et ‚puritatem obstitisse,- In tales igitar qui sp 
— —XLLC —RX [eeritatem veritatis non 
adminserunk). vim. habere. solet i. —EX 
sraen Òvvopen nel onpelous zal zégaar-evdous wal èr sruoy 
Oker tijs dÔubar. (operatio, Satanae.caniuncta cum om 
vi:et gignùs. ef; prodigiis mendacibus et omni fraude ini- 
qua };…a.Thess.as.g, 10. Haec est êpéorea …nidyag ia 
pros adres Ol pij negevoarres zij dÂydelg. [operatio er 
roris. ut iudicentur omnes qui non crediderunt veritati} 
Confer dictum caput Apocalypseos. … 


F | qe 


‚ CAPUT! XX3V, | af 


*Qe nharijaas , el-Bvvaror , wat voos: Ludinrows, ita at in 
brrorem inducantur , si fieri potest „ etiam. alecti} Quod 
hic per dze dicitur, Marcus ita :explicat: Tobe vo dztoe 
ssharäv, el Övvaròy, zal vous dudenrovs (AT seducendoe; 
ai fleri potest, etiam electos]- Simile loguendi genus est 
iün loca libri veteris, sed extra Canonem, quem citat 
Olemens : Alexandrinus: Tied ‘yap Öymare dyabd Aakhs 
[@uasdam enim dicit verba bona} (nimisumn ò wevdonrdes. 
=epsry, de quo sermo est): ó zap deafoles atror scdmoof 
EB davvod nwevuart , eì: zeva. Bvoijderas: bijkar Tür dixalv⸗ 
IDiabolus enim suo apiritu eum replet, ‘ei guem posèes 
abrámpere dustorum).. Sensus: est „ illos pogzas [imposto- 
ras] omnem operam daturos, ut non tantum Tudaeos ina 
. Ódedulos, sed: et eos: qui Christo nomen serio: dederant: 
(qmos éadexrots passim vocari res certissima est) in suaa 
pertrahant partes. Hllud eì 8vsarop rei denotat diffical- 
tatem; Act. 20: 16, Rom. 12: 18. Vix enim decipì ‘pos 
töst, imo si verborum proprietatem sequimar, etiam cum 
decipi videtur non decipitur, sed ipse se decipit qui mos 
nitus non cavet: Ideo addit Christus, ’Idov „ srgoelpijvar 
duir (Ecce, praedizi vobia],’ ut ostendat Chtistianis ne 
tales sequantur impostores' satìis esse 'prospectum. Nam 
qui Iesum esse Christum veracem Doctorem credit, schen» 
praedictum :a “Christo Regnum sugm non. ventufum werd 
swagarsjorjocenn : [cùr.externo apparatus}, armatas 'satis osb 
adversus id-genus'praestigiaas ‘Videiai vacat. Origenemi 
hic et Theophylactam. In- Clementis- Constitutionibus 
bro VI cap. 18 hunc in modum explicatar\ hic locus : 
Kal evoorzor wpevdiygesas. zal ùpevdorrpopijsiei mod Bcivevod 
onweto i⸗ odpard,” de sel dvvaror, nod. vous dudenwous dsruu) 
zijd óp rijs deeg. Gvoeron. sjpäo- D. Oeds Bit 'Iojdod Koe 
goö zijs épldos dn» [Le wenient Pseudochristi. et: Reeis-s 
doprophetde,.et dabunt: signa in coelo ;.ubj. si fleri pos 
gest , etiam-electos decipiant sa’ qua: deceptione servakitt 
noe. Deus per leseum Christum qui est spes. nostraj.: Nes 
que :miror st illis-temporibûs prope d8vsaroes (rebus, quae 
fierö non possunt], accenseri potuit.-ut qai- Christi dog-: 
mata ‘oum ‘vura ‘Ímbibissènt‘.ab iis abducerentur, eum 
etiam, apud. Galenum,proverbiala sit: @ûrtor vis. vous dro. 
Xoesoù uevadiddbere (Citius quis dedocet-eus: gui. Christo. 
a Q3 | es 


mb AD-MATTHEAEI 


ea dledaruns). Ei Angustinus oracalum Apóllinis refert; 
gai bciscitanti quomodo uxorem a Christianismo post 
avellere ‚ respondit „ Facilius eum aut flumini rapido m- 
scripturuin litèräs, aut in aëre volaturum. Cacteram, 
quanquam dificulter hoc fieret, ‘factum tamen interdan 
zeote aſſirmat Tertullianus adversus Marcionem III, & 
quidem edicons-meltoe venduroe , signa facturos , et vin 
êtes magnas edituros, aversionem otiam electorum, ne 
ideo: tamen admittendos. Eusebius dixit: Ss, ei dor 
zer ‚ deardadiaas sal: zevs dudexvous (Ut, — potest; 
offendent. etiam electos ].. 

26. “Zou, dr sj donmep del, ecce in deserto oaf) — 
sian scilicet,-quod Marcus addit, Solebant id genus m- 
postores ahducere homines in solitudinem, ut. tuto ik 
manam colligerent, quod apud Iosephum passim videre est. 

‚Ma ElAOyze, nolite geel Ne ite ut illorum ductan 
seqnaminì, | 

Er. sels — In — domáe, ut supra 6: 6 
Nam quidam kaud satis fidentes viribas clam colhigebast 
aectatores. Sérisus idem est qui supra: 'Ear vw ny, 
Iäow sds Kpssoo, jede [Si quis vobis dizerit, Hic el 
Christus aut — quod ostendit oppositio membri se- 
— 

“Mate rape f doper Bleyeras, zicut enim fulzur 
ar Falminis proprium ‘est brevissimo tempore plurimt 
loca pervadere. Hine de Alexandro Lucanus : 
' Pereuterct pariter populos. 
Et de eodem Plntarchas: Tijs äs wig elmiscer jj sewol u- 
euvrle gerivrm; [Cui eum comparersus nisi igni fislminis 
erumpenti?} Alibi: Qonce dspew proemtveu zal dccrrorts 
derì Swanes EF avareide [Cum tanquam stella ferretur d 
discurreret ad Occidente in Orientem).. Ait ergo Chris- 
tua mom esse car hoc aut illo locs pecnliariter quaeratar 
Regnum sum, cam uno velut ictu pervasurum sit per 
omnes terrarum ores ab uno coeli cardine ad alterum, 
secundum ea quae ìn Psalmìs et Prophetis de Messzise 
Begno erant predita. Ioel dixit 2: 2, ven be we Two, 
— cedee yrOysem dl se der, En en — 
tar supra muutes }. 
‘H 


* TCAPUT: XXIV. ay 


aam PIET srapovola , adventus} De hac: voce egirus supra: :; 

mm: 26. “Orov ydo daw pp-vò orrduo „duet ovvardsjoorvas: Ul 
== desol , ubicunque enim fuerit cadaver , illuc congregabun- 

za Sur et aquilae) Proverbium Hebraicum desumtum: ex 
= aquilae natura, quam lobi liber celébrat… Idem est daa 
Z taris ingenium; unde et Latina adagia;-quale — 


Cuius vulturis hoc erit cadaver?d  : - i 
mz De Erichtho venefica Lucanus: …L 
Et quacunque iacet nudum tellure. vodavar et 
… « … … .ddnte feras volucresque sedet. ben 


Pertinet autem Hebraicum proverbium ad ea ‘quae: non 
unius loci ‘proprie, sed ubivis locoram: éodem- mode s6 
krabent; quale est illud Philemonis : os 
“Anayseg ol Morris clou a Be et 
Aedol sradip d° Eijs Graves of Aayois 5 
Oöx ëS dhonyE nj mèr eioor zij pon, * 
“SH Ò adBézagog* e&ÂN lady rpronvoiar ke A — 

Alusmexcię zis ovvaydyos, ular Pb ‘ — 
“__ “Analaraaw òwerar, zoóror © Epa 4e 
IImmane cunctis robur est leonibus; … * +» 
Angeni um pavidum lepore⸗ nuſquam nor Aabent ; 
Neaoeo inter vulpes alia vafris moribus, …o ver 
Binpliecibusa alia eat: qisin tricena — EE: 
St forte milli& in unum contraseris hind. nf 

. Brit por omnes wnus ingenii tenor.] k 
“Tale et illhd proverbium: HI&o: sopvdahoïs Aopbs [Omit- 
buys casitis:oasis est). Et Hunnus Sandil apud Proco- 
pium ‘cum de ‘Tuporam et ovium ingenio locútus essetx 
Kol zaörae dr pij vj ton rlviobas olma « ve@larau: ae ty 
sveervoón oùdils: oöre olur xúvas druBovhevoarrog , ore M- 
ovs disvvontvoug” ævrot sonore [Et huec ubique terrarum 
Meri existimo ; neque enim quis quam vidif aut ‘canes im- 
eidiantes pevori , ‘aut -lupos’ pecús protegendes |. «Sensus 
watem-. hoc loco’ est’ idem quem apertisenunttst Petrüs 
Ast:ro: Sh, 35, “Ott oùs Eee kgoötoröhajntens 8:Bess «aarde 
swaytl’ EOwee Ó poBovueros adròr zal Biyuldpevos Oisoedsir 
Öezvos arg dee: (Nen esse pèrsonarum acceptorèm Deum: 
sed in. omnb' göntè qui himèt eùtis èt operatur-iustitian. 
acceptum esse illi}.'Sí quis pàrticatas wubtities welit ahh 
jogy [ud: obteetos signijkcaties-trakere} (quangiam id in 
2u4 pro- 


46 AD MATTHAEI 


proverbiis minime est. necessé) paterit per. oddaver intel: 
higere. vos zes-rigabers voö Goparos Oavaroörsas (qui fac 
ta ‘carnis necarunt], per aquilas sublimia dona Spi- 
ritug::Sencti , quaé signa snnt Regui Messiae, ut aquilue 
allee ‘adeo ‘Indaeis.'formidatae signa erant Romani impe- 
rij, :Curi haec.ad indicialem adventum trahí nou opor 
teat partim ante dixi, partim ipsa orationis series osten- 
det. Multa enim intercedent antequam ad iudicii descrip- 
tionem veniatur, .Venerandum Christi corpus, postquan 
missum est in plenissimam vitae Divinae possessionem, 
woeari srrûua miror Veteribas venire in:mentem potuisse 
Sed: et. apud: Lucam hoc proverbium non universali indi- 
cio, sed illi hominum discretioni quas per Euangeliun 
facienda erat, applicatur , ut inibi videbimag. 
29. Eiôlog Òë. geraas Mhlpes sr dpeo@s deelvor ò 
quos oxorotpoerar, statins autem post vexaliónem dierum 
illorum sol obscurabitur). Quominus haec ad iudiciariam 
adventum trahantar.multa apud me obstant. Primum il 
lud eö9fog tempus significat ab excidio Hierosolymitazo 
et secutis impostorum fraudibus non nimis longe remo- 
tum, guard. Marcus.dixit ds xelvaug raîs siubpais perd Tp 
Olly dzelyys [tempore illa post vezationem illam). De- 
inde congqummatio seculi aliis modis describitur, nimirum 
incendja,--ut videre est apud Petrum a Ep.3: 12, nus- 
quam vero caligine. solis aut lunae, aut stellafum lapsu. 
-Tum verp locutiones istae de caligine solis ‘et lanae mul: 
tis in logis reperiantur, nusquam aatem sensu plane. phy- 
sico, sed. sensu nonnihil fignrato, ut videre:est Esai, 
23; 10, 247. 23, Go: 20, Ezech. 32: 7, Ioel, a: 10, 31, 
5 15, guibus locis- et sol et luna, nominantar : „deinde 
etiam Iob. 3o: 28, Ier.-153 9, Amos. B: 9, ubi aalis est 
mentio; in. eundem ferme sensum quo Atticus, ad Gicero- 
nem scriheng, calamitosg. tempore … Sol inquit, „wiki e 
mundo ercidiage, nidetur. Plato dixerat: “Qoreg. ag eis 
Îx :TOÙ. zagegrnóras, xòaugv zò püs dEélort, vogegtjs wal. ga 
Aenòs Anas ó —R blo⸗ Héros dy * olrw vùrdt car 
dvòedy draugetivruor. én. axree wad. oroldj duoxdelq rãg à æos 
zoö Gios, Töv ‘Elhúvay —70 [Ut enijn si quis ex hoc 
universo Jucem talleret difficilis ac.mblesta. futura essel 
in ‚poster;um via: ita. illis. viris sublatie in tenabris el 


it - ee ge 


CAPUT XXIV. pe 


ignobilitate id quod ante in Graecis vividum. et acre 
fuerat]. Eunstathius ad Homeri Odyssene T: Kal nyy ri- 
weg vB, Héhos oöparoù dEarolmaker, oùx drógoar brl voö 
dsdeneiy, dÂN Ore zoïs monsigouw ò hos HÖy Ersudldorrer oóg 
zehrbondsoeg, [Quidam illud , Ablatue ab aethere sol 
est , accipiuns non de solis defsctu, sed quia proois tame 
quam. morituria sol iam finem accepisset]}. Chrysosto- 
anus prima oratione de Statuis eversis: duroe sör Ata 
ay daslvor -ó:uuxdoo cvyvoker moe Oozeì vr Hal Zuoipd- 
esgog palrveodai, où Tr gosyeloor Tv puow pevapahourrop , 
odd ws tijs siuégas dpavlbopérns , «AAA zör mjueripeor opdadn 
gär nj zeboddotas: rijs dôvulas vet véper ui Ovvapiror za- 
Bapös, mrdd mera zijn odvijg detioeos và Trap vöy derivor 
Béyeabas pös [pes radiorum solarium circulus lugere 
„niki nuno videtur et:obscurius se ostendere, non quod 
‘selementa naturam mutaverint, nec quod dies defecerit, 
ad quod oculi nostri'obsitë moestitiae nube non possint 
pure, nec sic ut ante recipere radiorum iubar]. Prae- 
fera quae hic dicuntar mon fore duégoog [re nulla interce- 
dente] coniuncta cum tudici die, vel inde apparet quod 
apud Lucami Christus, cum ista incipient, iubet nos ar- 
reotos exspectare nostram drolwrgwou (redemtionem). Rei 
antem praesentis nulla est exspectatio. Quibus argumen- 
tis adducor ut credam Christo prapasitumssignificare Dis- 
cipulis, sicut excidium Hierosolymitanum- habuit--suas 
praevias calamitatea, ita habituram et universalia iudicii 
diem , cuius figura et quasi pignus fuit excidiam Hieroso- 
lymitanum. Sed haec anala. magnis de causis non plane 
ab éo: enuntiata sed prophetice. Firmat hanc sententiam, 
dgquod Apocalypsis , quae tota: scripta est sermone: Pro- 
phetitd „:haec signa non tantum-singula sed et coniunctk 
mobis. proponit, ‘Nam post terrae motum:illum ; de quo 
dìximus suprá „babe sequantur-6: 12, 13, 14, O fjÀsog-èydpera 
préhars. ros oamkog zeiyevos ; zal ij oehijvng éylvero ós lun wcd 
ol dsbpes zoù :odgaroù èmweoor els zijv yijv aio ovwij Balder voög 
dhtiBovs aÛrjs Örò:pgepädov :drégov-ceopdryg* zal odpurde — 
arteyooolotn cs PiPMiov eihuooóuevoy [Sol factus est niger 
tanquam sdocus. cilioinus, et luna facta est sicut san- 
guis : et stellaa. de doedo ceeiderunt guper terram, siout 
ficus dbiicit. groesas.euasaum ventg mtagno quatitur: eb 

ò coe- 


250 ABU HATTHAEI 


eoelum recessië sicut liber involutus], et quae sequantar, 
Fatoor eo lodo desighari es mala qaae'in:fudaea con- 
specta. sunt ante excidium Hierosolymorum» nam de hac 
ãrae die ibi agi omnìno mihi pereuadeo, et aliis, ut po 
to, persuadebo nostris ad Apocalypsim Annotatis. Sed, 
et dixi, valt Christos similia sed in sensa sublimiore 
aventura in. orbe Romano iis quae in ludaeà evenerant, 
ac proinde parem finem-exspectandans. Quanquam vere 
videri potest apud Prophetas solis et. lmnae ‘caligosigni 


ficare gloriae et felicitatis ademtiorem, sicut contra la - 


solis et.lunae aucta gloriae augmentum significat, ac si 
amili modo eoeli concussio mutationem .dantaxat-ingentes 
ändieare , sicut Arabibus dici coelvm. cudera super terran 


aliguam notavit Maimonides, qitomodo côeluns, nmosùam & | 


terra nova, novum rerum statum significant Esai 65: 17, 
66: 22, Apoo. a1: 1, mihi tamert probabilius est singula 
membra singulas habere significationes: Ut ergo sigille 
tim Christi oraculum explicemus, primuns hoe dicitur, 
post excidium Hierosolymorum et Barchochebáe eique si 
dmilium exitiosds fraudes, futurum ut paulatim-obscuretar 
Divinae Legis cognitio, partim: scilioet fälsis interpreta- 
tionibus, partim.commentitiis traditionibus , quae ‘post 
mortem A postotorum eorumgque ultimi Johannis spargi hie 
allie coepta, “prooedentikus — maius — aug 
mentum⸗ —— 

‚ Kal j oehyvy-où Oesoer vo. plyyos eis eë — non de: 
bit lumen. suum) Sicut apud Toelpm ‘Act, ä:-20 et . Apoc. 
6: 12, per lunam significatur. Indaica .Respublica  imtesti- 
nis discordiis cruenta, ita hic per. lunam sìgnificart vi- 
detuúr imperium - Romanum; quod: velut -invenescens sub 
Traiano (ut Florus loguitur). ziosst: lacertos:, sáb.A driang 
eoepit decrescere: deinde ‘vero {partim monstris imperi 
potitis., quales, erant Commodus:st- Heliogabalus, parti 
multie undique de imperig certantibus -pretioet armis, 
vetus illa Romani imperii ‘maiestas multum ‘detrita est, 
tandemque- praeda esse.coepit. externis ea 5 — 
Vandalis, Francis aliisque. 

. Kal of. ogégez TredoÖvzar amò, roũ — et. — ca- 
dant de coelo] Ovpavoz est jj vab “Fegovoahsyjù | Mierosody-. 
ma., auparna)], Gal, 4: 26, “Sepogoodnjn: rrougavees [Hiero- 


NE 80- 


sr Ted 
D 


“.CAPUT XXIV. mi 


Jsblyma coelestia}, Hebr, 12: 22, ik est, Ecclesia Chris- 
tiana, quam etiam coeli nomine non uno loco designat 
‘Apocalypsis. Stellae sunt omnes qui Doctorum officip 
fanguntur: of Erzd dstges [septem stellae}, inquit- Chtie- 
‘tus Iohanni, &yyedor töp érrra êuudnoup clos [Angeli sam 
eeptem ecclesiarum)]. Stellae cadentes sunt Doctores a 
veritate deficientes, quos alia similitudine defpag nhavsjrag 
[sidera errantia) vocat Iudas. Augustinas huno locum 
explicans in -Epistola 80, Tuno stellae cadent de coelo 
st virtutes coelorum comsmnovebuntur , quoniam multi quê 
gratia fulgere videbantur, persequentibus cedent et can 
dent, et quidam fideles firmissimi tentabuntur. Talis 
cadens stella fuit Marcio, Vetus Testimentum a Deo 
Patre Iesu Christi profectum negans,et passionem Christì 
destrgens supposito imaginaria corpore. Talis Manes duo 
statuens aeterna principia, et tollens studium pietatis per 
Gctam drrondsjgeooer [diasortitionem.] Quorum commenta 
cum Ebionis aliorumque erroribus.commisoens Mahumetes 
novum dogma procudit, quod nihil est aliud quam ingens 
depravatio Christianismi, Talium stellarum ocadentium 
saepe: in Ápocalypsi est mentio pro temporum diversitate 
repetita, ut 8: 10, 12, 12,9: 1, 12: 4, sicut et capi 
6: 13 eadem imagine denotata fuerat multitudo wevdorgpo. 
pyräör (Pseudoprophetarum)] qui: in Indaea. ante excidi 
tempora exstiterant, „Sed et olim Daniel, hac ipsa nota 
descripserat eximios in. populo Dei viros :qùi- temporibus 
Antiochi a Lege erant defecturi: ubi stellarum vocem eos 

dem modo interpretatur lacchiades. : 
Kal at Burduss Töv ovgavòr cakevdoorzar , et ——— 
tes coelorum commovebuntur} Solet hac locutione indica- 
ri, ut dixi, magna rerum mutatio, ut Esai. 13: 13, 342 
4, Ioel. 3: 16, Hebr, 12: 27. Hic omnino arbitror nraù 
tationem quideim indicari maximam’, sed in peius, idque . 
in ipsa Ecclesia , quam coelê voce designari diximus. Au- 
vapeig hic respondere Hebraeo Na% verum est. Nam: in 
Ps. 35: 6 ita habent LXX; T$ Aóyep Kvplov of odoavol 
dsceeadoar, zal Tj zvevuart TOU SOpaTOG adroù riva ú 
Oura aùrör (Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spin 
ritu oris eius omnis potestas eorum], ubi sin Hebraeo: est 
Bas „,: ‚qummadg et:alibi in--Psalmis:- vas -b3 twansfertur 


nä 


aba AD MATTHAEI 


tous at wrang: edroù (omnes potestâtes eius} Et 
Esai. 34: 6, Kal vaxgoorzar sräaas at Övvduers Tr ovenvär 
[Et tabescent omnes potestates coelorum)], ubi in Hebraco 
ast voe ax 9D: ex quo loco desumta sunt verba que 
smodo adduximus ex Apoc. 6: 12, Estet ubi nox a LXX 


wertitar goaria. [exercitus], alibi xoopog [ornatus]. An 


gelos ea voce significari solere docet nos quod est 1 Reg. 
aa: 19. Ad Deut. 47 19 eadem vox Hebraea notat ali- 


quid in coelo adspectabile distinctam a sole, luna et stel- | 


lis;.ubi essellarum. nomen ad planetas referri videtur, 
WX ad stellas minores: atque ita hic sumitur, sed srgogs- 
se; [Prophetico more]. Nam sicut Daniel 8: 10 -Iudaeos 
vocat. DOUNT MOX dvvauer Toù odparoù [potestatem coeli}, 
ita hic 8vramers Tv oögavör est plebs Christianorum, 


quae post Apostolorum tempora: mire concuti coepit ty- 
rannide zy sxaraxvgsevórror zer sds [Clericorum], 


temerariis excommunicationibus et quotidiano oycondzer 


Lechismatum) proventu. Tyrannidis et temerariae excom- | 


municationis exempla videre qui vult legat Tohannis Pres- 


byteri Epistolam de: Diotrephe ‚et pie monita Irenaei ad 


Victorem.. Schismatum exemple habemus in aljis non 


paucis, quibus, Optatus Milevitanus. pradenter tres aldscri-: 


bit câussas , irecundiam , ambitum , avaritiam. 
‚3o.. Kal rose — rò eypetop roũß vioö voù rig 
noe dy TO odoard, et: tunc spettabitur signum Filië ho- 
— in coelo] Cum post aliquot verba interiecta sequa- 


tar indicialis adventus, in állis verbis zal öworzar zor 
vloy zoù dyAportov èoyoueror drl vör vepelöy Toï odoavoë” 


pera Ovrdmeos zal dokys nokhijs [et videbant Filium ho- 
minds venierntem in nubibue eoelt cum virtute multa et 
maiestate], signum de quo ‘hic agitur esse lam äpsam 
8éEay, atque ita bis idem verbis quibusdam interpositis 
dici , vix est ut credam. Qaare Propheticum sermonem 
cqutinueari hic arbitror. Proprie autem -illud- signum, 
sive Divinae Christi potentiae evidens argumerittum;, Ec- 
eleside: (quae coalum dicitur) bónb editum nòtari hic ar- 
bitror quod Apoc. fg et 20. describitar, destractionem 
idololatrjae Romanae et nc: — — Eccleriae 

8. perseentionibus: F 
— weze zO portae nûvas ‘ai. put: — rje,es AE 
gent 


ICAPUT.XXIVí 263 


gent brarien genten torrae).Videri posset referendum ad. 
planctum in die judicii, ob locum in Euangelio Ioh. 19: 374 
Sed novam.non est eadem Verba , pr&esertim ex Prophe- 
tia petita , diyersis rebus aptari. Sunt autem häec verba 
posita. ex Zach, 12: 12, ubì primo sensu de Antioch. 
temparibus ‘agitar, Hoc: vero loop videtur ordo: exigers: 
ut ad planctum haer. referantur, exatiturum ob. iudioia:ille- 
quae in gerites,, designata Gogi. et Magogi nomine, exer- 
oebuntur.a Christo. Is eventus: vespondebit ieti partá. 
hiatoriae [udamae quae excidiaum Hierosolymorum pxoxie. 
me praecedit, nt:haes orhis excidium: Kol of. Amarheis. zij. 
zjs mal.al geyesäes war of mrhouoros wad od yahiaggbi:s. od Öirs, 
varol, zal ztäs Boöhog zal näy dheldegos Angvwas. bauroùs. el. 
za omijdoia akal. zig cao mérqae sòv dptor [Et Roges tarraet 
et Prinoipde.:eb Tribuni eb dividas eb. fortesi et. omnie, sand 
uus et liber. absoonderunt se in. spaluncis. et. in: petris- 
montium], Quae pertinent ad maximam Iudaeorum cons 
sternationem:;Jatrociniis undique. grassantibus.… Similes: 
igitur posmaa: Christus exposcet per omnes terrgrum zee 
giones, ab: iie-omtaibas qui honorie:ant comspodi sui causa, 
sincéram .doctrinam et verum eius usum per ‘sophismatam: 
pruestigins. „ef grata. peccantibus dograata. corrupexunt: pr 
auf vi, aperta oppngnarunt. Kal zove G5es vo redo: [ef-tuna: 
weniedfinis],; ut. sequentie, estandunt… PE hastanus, Chriets 
tus. obscure. ac. Prophetice. pa ; elocutus. quae, tans said 
nihib attimebat,.sed eventu:ipsotdemonstraturs evant. praep 
diotionis cextitndinem; nuno, illad, qnad omnes, scivs, plan 
mum referobat, iudicium seilicet: uaiveregle„droÂvrpúde. 
ap. [äberationem). nostram. continens, explanatę disserit..: 
Kal. Üporzus. sûr viór. zou drôgwrov deydgevor énl vän 

vipshör, ef vidphunt Filium kominis venientem in. nubi- 
bus] Quominus assentiar Augusting. ‚hage AA Anrogsnig [teo⸗ 
tioro aensu}:tyrahenti, ad. Christi, adventuus aut. per: ver- 
bum apt per, Spiritum; fum. qnae gaquuntar me, movent; 
tum praecipue.id quod habemus, Act. 15,9, 12, ubi: similì, 
modo. redituras:;dipitar quomodo, a Discipulis recesserat;,, 
id est, per nubem adspectabilem;:…addito,, loco ‚qui ;est, 
1: Thess. 4:17. Alioqui etiam extra iudicii tempus Cheis- 
to nubes velut vehiculi loco. adacräbitur ; E ‚ut Dan. 7 13 


kalk 


SC1- 


5 AD.MATTHARI 


geilicet' Divinae — eheim, iuxte íd quod legiëtus 
Poe. :204: 3e 

- Mera Ovvopens zal 8o5ns:rroidig, cum — muttia et 
mdiestate) Avvciutis hic intélligere possumus Angelorum 
militiam, explicante Paulo 1 ‘Thess. 4: 36, a Thess. 1:7 
(adde quod infra est 25: 51); dolor — alseen ad- 
spöctabilem, ut saepe ea vox sumitar. “ie 
—8t.. Kid. drrozeheë vous dyyihovs — — aadnuyyes 
gebvijs Héyalms, et mittet Angelos auoe'- crm tuba vocis 
magnus) Id eat, cui’ tuba candra; quod Paulus- dixit 
èr- porjj zal. èy schrij (cum voce et tuba)], nimirum B 
deet -Svoi [unum exprimerido: per duo}, sicut et hic quse- 
dam exemplaria habent e«dreipyzog zal gorie. ‘Alteram hoe 
Bivinae Christi potentise argumentum est tuba ‘ista, quae 
Beo tribuitur Exod. 20: 18: et Ps, 459: 6: Dicitaur antem 
eedem tuba, aut vox quae per tubam significatur , modo 
Christi, ut Ioh. 5: 25,-nenipe ut Regis cuins edicta per 
tubam publicantur; modo Angelorum, út hie, tanquam 
goovensoram Christi’ aut praeconàm. Quidam doyaeyytier 
voce , apud Paukuin 1-:These, 4: 16, Ohkristum ipsum in 
tolligunt: sed series orationis id non sétis pätitur:: dici- 
turen etóros Ó Kogios lipe Dominud};:id est, Chrie- 
tus venturus dy prij dpyuryêkov futene voce Archangeli) 
Qware: reetius est apud Paulum djydyyekor ;: qui est wan w 
FPfinéepé: primus) Danieli ; intelfigere non ipsum Regem 
Angelorum Clristurh:;::sed sub ‘Rege militiae ‘Angelicse 
Bwcem;' ‘Ferme ehim videmus quoties Detd per Angelos 
aliquid exsequitur ‚ unum aliquem eminentioris loci velst 
Imperatorem aut — eaeteris dari; ut Dan.4: 13, 17, 
Zach..ns 3, Apoet 7: 2; Huec autem tuba Paalo zeltima 
vocatur , quia etiam ‘peculiaribus Dei — sua adserk 
bitur tabe „ ut in Apocalypsi est videre. 

Kal —— et congregabunt] Allasio ad moren 
Iudaeorum „ dpad nos "ij dmovvabië (eongregatio} fieri 
golebat: sono fubae, Núm. to. Confér Ekech, 5p:: 21 et 
quae supra 6:!2.- Sed et — et: Komanis mes > fat 
— corivoeare ‘classico:: | i | 

bot Bikdxróvs aüroù, electos eur] ta: est, Christienos, 

— 745 atque constantes. Vide quae ‘supra. 
En wör reoocicoy dylper, a quatuor ventje) Allúsio-ad 
id 


CAPUT: AXIN.: mb 


iĩd quod est afwd.Esniagn 48: 5,: 6. Vide et supra 8: 14e 
Simile loqwendi. genua Apac..7: Kn st Zach: ax 6. — 
dearium: huiur apad ler. A936. 

“Ans &xgov ovoavùr teg — — 4 F ile — 
ntum. wagna' del. finee eorum] · Expliatio eius. quod prae- 
céssenat. -Mip Axga solent. reddore LXX. Idem autem est 
sive …dicas' airs’. dugov zo0 odgarad.tws::kngen, -ut. Pa. 195,7 
et Deut. 4125a.jss:sive edm cupow:vjr rijs tas dnooe gura 


_ Ea Alibus Serrae uoque ad fines.eius),- ut Deut. 28: Gáq 


Nam ‘per.‚fines.coedl Et fines terrae idem antelligimua 
Idoo non veritus est Marons: ntrumgque Joquendi genus 
miscere, Dixit: enim, et’ dupe: :yijs > Soos -Axqov : oeiporefia 
Cai afmile asf-apnd Philonem iskud Jibro De Caimo ; ute: 
avgaroù zegden péyot „ie ëoyersror [A coeli terminis ad 
desrap. Jinee}s. esdoorns mre beurt ed Dt Ne .. 
Ga. Mel. sé pudde — æs folia. profert}- 'Bugsewiidem 
esse puto quod apud Lucam zpoBahheer (entórore s0'}.. Ate 
que ideh active interpretántibue ‘acoèdare mala-quam, Syro 
wertenti significatu — Confer GanHen 2: 13. 7Te 
gedde:, id est, folia. sua. « 

288 Tarin: Taörd — — He — et haio 


prorimo cormmate:positae non satis recte intelloctag maga 


nae. tenebres .Interpretibus-:offnderunt.;: Netandum brgo 
apud::Graedaa-sèüra: et duciwa:[dlla]-opponi:solère, Quare 
cuan ds asondikiet. duelsajn onw. Goar: (illam: hotam),. hoe 
saëta Gpposite.. deeiplehduam., cnt., Diximiuk ians';sed:-quse 
populo.:.Iudaico!:erant æ ventura Gguram et pignus quari 
qudddam:hahere:eornm: quac smarièbant oxbem :universurid, 
Dicit ergo Christum, cuml kaoc:aideritië qaaesludaeos prou 
prie tangunt',.credite et cadtêre:quse: diks sscutura, :…) 
‚Om Erpe. der < dnd Pupaig , prope esse’ prae: foribus] 
Dioliram ó:slòg teö. &rOeürrow [Filiws hominis}, vepetita 
voce: ex “cam. :So „ gilomodo! et. Syrum intellexiase ar- 
bitror. Hoo vero. non necastario ita accipiendum,: fuit 
quasi, statim poat res-Iudaicas iniminaat-iadicium-univere 
eale. ::Obstant::enim tum alia:tum:id:quod infra ‘aequi- 
tur 48, Mpasiber à.nversd 'pov Per [Moram:faâit' dori. 
nus meus vaniendi}. Certitùdó ergo evèntus non propin- 
quitas. temporis indicatur. Sid. an: mna prae foribus 
akan est.j ‘Gen. 4i.g j. certans. poenam: cudpae. camiteu 
sig- 


256 AD MATTHAEI 


significat. Neque aliter Iacobus dixit sper zegd túe 0e: 
e&r 'eomte (Tudou ante Tansam assiekitd, 5. 9. Aue 
eodem modo etiam dëyyus sumi solet „ ut ‘Phil. 6: 5, 0 
Kous éyros [Dominus ‘props es) 

34: H yeven aùry; gerieratio hase) Qui totrum:iilad | 
tempus. a Christo ad.ultimum: diem: versds voce intelli- 
gunt, vim verboram enervant. ‘Valt. enim Christus ex 
Ìs quze' iamiam conapiciende sunt: fatura “colligi; quo 
pertinet ficús domparatio. Significat ergo: vereer, Hebracs 
Wy veapomdons, hic,:nti:supra dk 56, eine -actatis ho | 
Minet, Simile est quod supra dizerat, guoeders adstan 
sizens:-non .morituros: auteqgam Hegnum:Messbaa inchoe- 
redur ‚16: 28. : Geerte multi ‘eorum: qui: tum wivebart, ; 
imo qui ad virilers. petatom: iam pervenerant;: potaerut 
non excidium tantum Hierosolymoram, sed: et multa eo 
excldio posteriora: conspioere: bed — vniaus Tohaanis 
— manifestúm est. : 

Täpvru vaöra, omnia 2 Hoe ani, Tempian 08 
fendeusi … - 

35. Binnie, î “tramibunt): Hebrusi Ron: habeet 
modum deryreor [potensialem] sive droberinòn [subiunc- : 
tiuum]: 'ideo pro. ea usurpaat futura modũi indicativis 
quod saepe segqâuntur Hellenistae. « Est ergo hic: — 
—X poritum pro ndgêhBioas: &y (transizent].: Compe- 
ratione enim rei quae .wideatur maxirme:dvsasog [impoe- 
sihilis) utitar ‘Christus ,.ut ostendat. malto. vsse. dôvsan 

Trgon [impossibilins] su oracula non. implevi. Vide ‘quae 
andang supra 5: 18,:. Hnins explicationis';: daam — 
mius sequitur, apctok nobis est’ Lucs 265870: 

Oi &ë::Adpos. gov. uy ':mapidden „ verba :autdm: meed non 
praêteribunt) Id est,‚.rrolr 4 zageMiär<eowo- dmo Auyows 
Fpriusquam ‘verbà mêa'irrika fiané] „ut cîteto iam looó 
explicavimus: idem. plane loquendí gends Eeai, 54z-10. - 
„36. . Tegì òë zijs Suéoas:-dwelvyg, de.die.autem: illa) Nin 
miram.. vijg ovvredtiag Tok: kiövog [conssuanimationis zeculi}: 
de qua die tertio loeo erat quaesitum, et:de: qua. iam ege- 
rat Christus contm. Zo',:3r, Heaec dies eximie vocataf 
ï Îuboa Kvolov {dies Domini), 2 Petr, 5: Fos: : 

Kai rijs doag, et hora} “pay hic non diei particulan 
sed Aatius stunti temporis. ambitum intelligo, at 2 Jole 

e 2 


— W- Ue eol „De sa u a en Te ind 


LEAPUT ‘XXIV, Ry 


me 18, Apoe. 3: 10, 14: 7, 15 et alibi passim: Hoe ips 


sum est quod xagor [momentum] vocat Paulus: 1 Thesse 
5: 1. Quae significatio frequens est etiam in —— 
voce MV, quam hic Syrus usurpat. | 

: Qudd of &yyehoe zv odgavdy, neque Angeli — 
Non multum referat an hic legatar id-quod addant qui- 
dam ovdé ó vios [nec Filius], nec ne; eum- apud Maroums 
memo deleat. Mihi vero probabilins est quibusdam oodi- 
eibus additum ex Marco quam deletum in Matthaeo. Nul- 
Ja enim delendi erat causa cam in Marco relinqueretur 4 
addita autem saepe videmus aliqua ex Setiptorum inter 
se collatione. Neqae me movet qaod Marcus Matthaei 
historiam contraxit: non enim ita se Matthaeo adstrinzit 
ut non alicabi mutaret verba , adderet etiam aliquid’; Pes 
tro, ut credi par est, si quid supra caeteros meminerat:j 
suggerente. Interpretes, qui Filii hic faciunt mentio- 
nem, ad Marcam respexere: quod ex Origene apparet, 


„qui de Filio hic agit, cum tamen edita ab Origene exemid 


plaria istas voces hoc loco non ‘haberent, ut testatun 
Hieronymus. Ab hac lectione stant Syrus et — * 
codicum pan malto maior, , 

Et uy ó rarije movos, nisi solus Pater] Potest eg 5 hià 
proprie sumi, si illa ojdë of: &yyedoc tùv ovgarör [néquo 
Angeli coelorum] legamus velat parenthesi mclusa: quod 
et apud Marcum faciendum arbitror. Optime enim co» 
haerent ovdeis [nemo] et el uy quast dicas: Nemo novië 
(Angelos ipsos nou excipio) praeter Patrem, Est autem, 


dictum vetus Hebraeorum: Tómpus quo mundus finièt 


nemini patefactiwm. Vide Tachiadem ad Dan. 8: 26. 

By. Monto Òë af sjubgart Toö Ne, Odra Ègur: zal 1j nage 
ovola zoö vioö roü dy8gunov, sicut enim tempus Noe, 
ita erit et adventùus Filiö hominit] Cum zvapovolap supra 
dixerim„ et, ni fallor, ostenderim hic esse adventum 
Christi in orbem totum per'verbi et'Spiritus sui effica- 
ciam, ‘quae praecipue- se exserùit aunis primis quadra- 


ginta, ut ad Lucaim quoque dicemus, ómnino ea quae se- 


gquuntur ad res eius. temporis referenda praecipue arbi« 
tror. Et, ni fallor, alio illa tempore quam quo priora 
dixit Christus, occasione a Pharisacis data, ut Lucas 
narrat: sed. Matthaeug idee hic: addidit, quia ad ills» 

II. R trans. 


200 AD MATTHAEI 


tranda ea quae de rebus Iudaicis et Euangelil precſecta 
supra dicta erant, multum pertinebant. Sicat et Marcus 
eliam locum, qui supra apud Matthaeum est 10: 17, oh 
reram cohaerentiam hic inseruit. Neque vero quod de 
fare sequitar evincit de universalä iudicio hic agi, cam 
etiam pecaliaria in popalos aut homines judicia Dei (que 
tamen ipsa universalis indicii praesagiam continent) fari 
mostarno comparari soleant, ut videre est Apoc. 3% 3, 
16: 15. Firmat hanc interpretationem quod Noam serva. 
tam in dilavio Christianis per Baptismam « commui 
pernicie servatis Petrus comparat, 
‚ 38. Toeyortss zal srlvavteg, comedentes et bibente) 
Non secari tantam, sed omne studium ponentes in rebu 
eadueis, et volaptatibas suis mancipati, non minus quam 
ille qui seniele inscripsit 3 

Toad Èyo ôod Èrioy zal dÒydoze. 

[Haec habeo quaecunque bibi, quaecunque comedi]. 
Huic vitae opponitar illa apad Lucam monitio : Tooot jee 
fœuroĩe msjnore Pagvrlöor Úpöry al vacdlas spar wal 

mom zal wegiuvars Buoriais [Attendite, ne forte graven 

tur vobis animi crapula et ebrietate et curis hzsius vitae) 
Confer quod infra est comm. 49. 
… Tapoörree zal ënyauilovres, nubentes et nuptui traden 
tes] Nominis generisque propagandi desiderio flagrantes, 
quasi in eo sita esset tota spes immortalitatis. Vide Gen 
&: 7, 19. Sed et qui piis editi erant parentibus impio- 
rum connubijs se inquinabant potentiae et gloriae studio, 
ut in Genesi videre est. Ita passim omnibus curvae erant 
in terras. animae; immemores conditas se ad Dei imagi 
nem, quod ipsa etiam corporis positura testatar: ideo 
enim Deus 

Os homini — dodit, calme videre 

Tussit, et erectos ad sidera tollere vultus. 
Quad ex Diens Theologia veteres Philosophi hause 
runt, ex illis Poötae: Phoenices ab Hebraeis hauserant 
Ad huius conditionis, nostrae memoriam nos iubemur dya- 
supar zal drragaodar vas vepalds jur [respicere et levare 
eapita nogtra}, ut apud Lucam est hoc loco. Haec cèro- 
wagadoria (attenta exspectatio] (ut eam Paulus appellat) 
epponitur: illis gegivars Beoorexaty (eurie huiug vitae) ho- 
Bind mi- 


CAPUT. XXIV, "259 
Winum rot doyalov wóouov (mundi veteris). M. Antoninds 
Imperator libro IV ostendens homines semper eadem agi- 
tere, sic ait: Enuonoo- Aóyov your, vos del Odeormen 
®dyov zargous , Öpse Taura navru, yanoövras, rardorpepoïs= 
‘tus [Considera, ezempli causa, Vespasiani bempora , vin 
3 debis haec eadem; homines nuptias facientes, — 
Ain liberis educandis). 
BEié rij xißoro, in arcam] Ita LXX transſerunt Hee 
“ Braeum NAN, quos et Petrus sequitur. Sed et Philo. Io- 
=! sephus Adovaxa dixit, secutus Nicolaum Damascenum il- 
Jam Augusti amicitia celebratnm, cuius haec erant verba: 
* Kal zwa drl Adpvanos Ozouuevoy èrl zijv dugoioerar Ökeihas 
{Et quendam Arca vectum ad summa iuga appuliese). 
® Etiam Apollodorus in Bibliotheca ubi dilavii meminit noe 
minat Aapvaxa, et Lucianus de Dea Syria itidem in die 
‘ Sstvii historia, et Alexander Polyhistor, cuins verba apud 
5 Cyrillum exstant. Abydenus in historia Assyriaca zrhoïop 
* fnavem] voeavit. Et apud Damascenum, quem dixi, lo- 
5 cas in quo étonsedit Arca vocatar Bũdis, ita autem navis 
f quoddam genas Aegyptiis dici notavit Herodotus. Credo 
9 Rutem MN aut Aagraxa dici hanc navem ideo qnod cone 
strata esset ad cistae modum: nam eadem nomine et ois- 
5 tella appellatur in qua expositus est Moses: sícut et Graeci 
* Poëtae id in quo expositus fuit Perseus Aupvaxa vocant, 
39. Oux Èëyvoaar] YT Hebraeis saepe est zrgootgerr [anie 
' mum advertere], ut Ecel. 4: 17, Esai. 1: 3, ita sumitur 
‘hic yevoosery aliisque maltis in loeis, ut Luc. 19: 44, 
Hebr, 3: 10. Quo referendum forte et illad quod est 
Rom. 7: 7 et Act. 23: 5, Huic supinitati oppositum est 
Sllad apud Lucam IIpoofyere (-Attendite vobis). 
Xcat goev änayras, et tulit omnes) Higey est nnn [dele- 
pit] Gen. 7: 23, ärayras, omne humanum genus, rop 
_ &óyaioy xóopov (mundum priscum], ut Petrus loquitur, 
veto duntaxat hominibus exceptis, in quibus erat Noe, 
Plane enim:illis assentiri non possum qui generalitatem 
hanc ad aliquam humani generis portionem restringunt, 
Neque enim fert orbicularis terrae figura ut summa mon. 
tium inga, quod dicit Moses, inundati fuerint terris aliis 
non obrutis. Deinde ad omne humanum genus hoc dilu- 
vium pertigisse magnum argumentum habemus omnium 
R 2 gen- 


s6o AD MATTHAEI 


gentiam memoriam quae in id tempus desinit, Diligen- 
tissimus omnis antiquitatis indagator Varro omne aevum 
in tria tempora dividebat, &òydor, euOixor zal. izopuòr 
Lincognitum, fabulosum, Mistoricum]: &dydoy voc 
quicquid prius erat magno Cataclysmo; fabulosum qaod 
proxime sequitur; Zistoricum a Troiae excidio. Cit 
Tosephus Berosum rerum Chaldaicarum Scriptorem, Hie- 
ronymum Phoeniciaram, Mnaseam quoque , et qaem dixi 
Damascenum, qui omnes meminerint xal zoj sazaxivgui 
zovzov zal vijs laqvanos [et diluvii huiue et Arcae], Aby- 
denus Noam Zelacôgoy [ Sisithrum] vocat , eum qui ei im 
minentem cladem praedixerit Kgóvor [Saturnum], nin 
rum quia Graeci ita transferre solebant vocem Orients- 
lem bt. Nam et Philo Byblius, ‘<O Zos zoör” ëgup ó Koe 
„oo [Jlus est Saturnus], Phoenices enim, Assyrii, Ar- 
menii antiquitus eam stellam quam Graeci Kgósop vocant 
maxime sunt venerati , quod altissimo orbe et praecipa 
potentia feratur; quod notat Tacitas. A Indaeis eunden 
coli multis persuasit otium diei quem zò Kpósco Gente 
dicaverant. Idem Abydenus emissarum quoque avium me 
minit; qaam narrationem Graeci ad Deucalionem suum 
transtulerunt , ut ex Plutarcho discimus. Sed et in Lu- 
polemi et Artabani scriptis exstabat memoria universalia 
diluvii. Nec alio referendum quod Plinius de Ioppe urbe 
dixit, dilavio esse antiquiorem:; quod et a Tosepho prc- 
ditum est. Sed et in Novo qui dicitur Orbe reperta sunt 
huins famae srargaragadórov [a patribus traditae] vesti- 
gia. Nec spernendum eius rei argumentum affert Tertul- 
lianus conchos in remotissimis a mari montibus. Qaod 
autem quidam quaerunt, si universale diluvium fuit, un 
de in novum illam Orbem et remotas insulas populi per- 
venerint, vanum est, Quid enim credibilius quam auctos 
pimiaà fecunditate Septentrionis populos in vacna se lon- 
| gius ac longius etiam trans mare effudisse? nam et mo- 
res habitusque corporum et sermo cum populis illis com 
gruunt. De insulis vero haud contemnenda peritorum 
observatio, nullam ferme esse adeo remotam ad quam 
non ex aliquo littore prospectus pateat, et linguam ipsis 
‚quae proximis terrarum. Et haec quidem obiter dicts 
suat : nam fusius hac de re speciali Dissertalione egimus. 

40. 


— — — — 


CAPUT XXIV. 26r 


40. 'Er zr dyg®, in agro) In quo rudes sunt homie 
nes, quos per contemtum populum terrae vocabant Lè- 
gisperiti, et de quo dicebant: O öydos ovros Ó mij yevoso- 
sor TOv vÓuOY Ènixaragarol eiot [Turba haec, quae non 
novit Legem, maledicta est}. At Christus ostendit ne- 
dae rade ingeniam neque despectam conditionem cuiquam 
obstare quo minus ad coeli gloriam aditus ei, pateat. 
- OQ cie nragahaufarerar, unus assumetur | Id est, velut 
&pprehensa manu educetur e communi pericalo, Allasio 
enim est ad Loti historiam, quam brevitatis causa omisit 
Matthaeus, Lucas autem expressit. Vide Gen. 19: 16. 
Adde Luc. 21: 36. Haec autem pertinent ad discretionent: 
ällam hominum quae facta est per Euangelii sermonem „ 
praesertim primis illis annis 40, Cuius adspectabile etiam 
signum fuit conservatio Christianorum a mali⸗ obsidit 
Hierosolymorum. ‘ 
+ 61. Avo dAjtovear èp TB uÚheovt, duae molentes in mo- 
Ba} Erat hoc ancillaram , ut docemur Exod, 11: 5 et Esaïe 
47: ‘2. Hic rursus a Christo discrimen ostenditur Regni 
sui a Regnis terrenis. Nam in Regnis mundi feminae ab 
onanibus officiis civilibus vel publicis remotae sunt; servi 
vero multo magis, ut qui ne- personam quidem habere- 
dicantur. At Christus mulieres etiam servas recipit : ovs 
ërs doùdos , oude eheudegos* où èyt kooer wal Bijl [non est 
servus, neque liber; non est masculus, neque femina) „ 
Gal. 3: 28. Omnes communi exitio eximentur in quos 
illud guadrabit: “Ors ot eidon dizaror Evarrior mov èy zij: 
zere vavrn [Te enim vidi iustum coram mie in genera- 
tione hac], Gen. 7: 1, quod egregie sragapodber [fusiore 
sermone exsequitur} Philo fine libri II seot plov ‘Miootog 
_FDe vita Mosis]. 

- 42. « T'onyopeïre ovv, vigilate ergo] Haec omnibus Chris: 
tianis dicuntur. Illaud autem quod sequitur comm. 45 
generalem admonitionem peculiariter Apostolis aliisque 
Ecclesiae Pastoribus accommodat, quod nos docet Luc. 
Ia ál. 

43. 'Eyoyydopsen äy, vigilaret utique] Facile est, in- 
quit Christus, praecavere periculam unius ac praelinitt 
temporis. Sed quia pericula multa tempus habent incer- 
tum, ideo semper metuenda semperque cavenda sunt, ne 

R 3 in- 


a6a. AD MATTHAEI 
ingens damnum accipiatar dee zo dsrpoodoegror (propter 


casum non exapectutum]. 

Arogvyijvar , perfodi] Perfossio tribaitur furi, Exod, 
22: 2 et ler. 2: 34e 

44e “Eoyerat, venit) Id est, venire potest inexspects- 
tus nisi eum semper exspectetis. “Egyezat pro èpyoero à 
(venire possit). 

45. Tis àga dsly, si quis est] Non est hic ss el 
rogativum, sed úwoferixon (ponene facti speciem), 
diximus alibi. 

End ris Oeganelas aúsoö ‚familias — Describit ma 
mus oixovopov , id est, diepeneatorise , cui munus Pasto: 
run in Ecclesia ——— Vide 1 Cor. 4: Le 

47. 'Enl nûot voï Örragyovour avro zaracsjse ats, 
omnibus facultatibus suis praeponet eum} Ex dispensatore 
procuratorem faciet; qui maior honos, Hunc processam 
videre est in losephi historia Gen. 3g. Nam dominus 
primum sasésgoer avsop drl zoö oixov avroù [praeposuit 
eum domui suae), 4: deinde drrérgepe navra Ooa jv avn 
eis yeïgag 'Jooyp (dedit omnia quae habebat in manus le 
sephi}, 6. Caeterum hac similitadine significatur hones 
summas qui illi habebitur. Compara Apoc. 2: 26. 

48. "Ear Òë eisen ô wanos dodo dxeivoo éy vj zapdig 
aöroö, si autem dixerit malus servus ille secum). Reti- 
nuit Graecus Interpres Hebraismum 1993 W& [dixit in corde 
suo], ut et LXX Ps, 14 et alibi, cum id nihil aliud sig- 
nificet quam cogitare, 

Xoorlber , moram facit] Tar Abac. x 3. Columelle: 
Servi longa dominorum distantia corrumpuntur. 

‚49. Turrep Tous ovvdovdove, peroutere conservos suoe) 
Lucianus: Tovs ovrdovhovs pasiyoï [Conservos flagris cae- 
dit). Indicat Christus non defuturos in Ecclesia Pasto- 
res qui, aut ipsi accepto gladii inre, aut eos quorum est 
gladius sibi nacti obnoxios, alios Pastores aut de plebe 
Christianos, ob liberam vitiorum reprehensionem , aat 
ob diversas de dogmatibus quibusdam minus necessariis 
minusque exploratis sententias, crudeliter divexent. Id 
autem facturos eos praecipue, qui, cum videri velint om- 
nia facere Christi causa, revera non Christo serviant sed 
ventri suo; Ta êniyea woonadres [terrena sapientes], 

Rom. 


vs 


nn D= 


"CARUT, XXIV. 263 


Rom. 16: 18, Phil. 3: 19. Et eane nataraliter evenit , 
ut qui pietatem commodorum suorum causa profitentur 
implacabiliter oderint atque adeo omnibus modis infestent 
eos quos commodis suis adversari vident; ut et, cum de 
sôzaniis. actum ‘est „ annotávimus,. Haec autem agendi.ra- 
tio quantopere Christo-displiceat, et quam non sit impua 
ne: abitura ,:ostendant qitae sequuntar comm. 5ts tk 

'Ectin Òë wab slog, tepiletur autem'et potet] Ita multi, 
eodices:, ita 'Syrus, ita Latinus, et. Graeci ——— 
nonnulli. Quare pars haeo. maior videtar.:: ‚ 

Als! Aepbraispaes- avvor , dividet. cui}: Brevië locutio p 


Pprõ eo. quod--dieeretur dryorojdöy viv olzlay dpogtoes avsós 


Favidene familiam segregabit eum} Nam duyoromeiy proe 
prie respondet Hebraeo, mm, quod sulevoe voce simili huid 
‚mestrae vertit Aquila: Gen, 85: 1. — —— hd 


‚ Äs quae Infra 25: Fa. 


To ploos adroë, parten wine) Tale est illud : Tio. wab 
Oetor woad nvedua sarauyldeg ú mepls Toö srorgolov aitdsr 
Flgnis et eulphur et spiritus procellarum pare ealicis eos 
zum), Ps. si: 6. tom: „Ors óf -uiglo dsôgonev doefoëg 
xæert Kvolou [Haoec vat-pars hominis impië a Deo infbis 
genda), Tob. 20 ag: Paasiit emim Hebraeis run [pars] et 
PM [portio) dvravòdoery frotributionem] significant. . 
«Mera vr drroxourr „cam. sirkulatoribss) Mera töp 
derbgar [eum ineredulis}inquit Lucas. Credibile est u- 
trumgque Christum dikisse, ut significaret eadem supplicia 
manere: sosi qui Euangeliam oòntenisissent et eos qui fiu 
dem :professi factis:-eam.abnegassente, -’Ardgovg: malo in- 
credulos quam infidoe: interpretari, quia quod sequitar , 
‘Ex ègar Ó shavOuos wal ó Pevymos zò d8orsov [lllio erik 
fletus ek stridor dentium), probat tatitam esse transitioa 
nem ad dysdrodoowr fid quod in comparatione respondet} ; 
gualem et supra habuimus 13: 42 et 23: 13, et infra ha+ 
bebimus.:26: 3o, quibus omnibus in locis idem est ad 
pom [acelamatio —— 


t 


C A- 


164 AD MATTHAEI — 
CAPUT -XXV. 


- 1. Aéza sragtlvors, decem virginibus) Hae sant nx 
sn [virgines sodales) in Ps. 45: 16. Euvopahsnes [as 
quales]) in Epithalamio Theocriti, srag@tsoe Esaïpar [vir 
gines amicae) Pindaro tertia ode Pythiorum. 

‘EEjÀ9or , ezierunt] IgoÀmpeg (anticipatio]:: nata quas- 
do in occursum iverint infra dicitar 6, 7, 15. 
‚Eis drdyrnop voo vvugiov , obviam sponeo] Non de ni- 
hilo est quod et Latinus et Syrus addunt sol sumpijs [éé 
sponsae]: atque ita legisse Origenem credet si quis eis 
tectioni diligenter. attenderit. Saspicari licet ‘omissum ab 
bis qui non videbant quamodo virginès, id est, fideles, 
dicerentur sponsae occurrere, cum ipsi sint. Ecclesia, id 
ést, sponsa: quod plerosque Latinos Interpretes. torsit 
Sed id neminem movere debuit. Nam in his compars- 
tionibus non sunt premendae partes singulae, sed intaen- 
dus scopus comparationis, cactera ‘habenda .accessionum 
vice; ut iam aliquoties diximus supra. Scopns est quen 
Christus ipse indicat verbis Fosyogeïre ouw :[Wigilate ita- 
que], debere nos scilicet sempér -sollicitos esse de vita 
recte instituenda, et, ut Lucas loquitar, srgoofgers éauroï 
fattendere nobis]. Ut autem scidtur illnd zad: svupijg non 
pugnare cum natura riarrationjs,-ut quidam existimant, 
notandum est inter laudatos mores ,…quos a Patribus Iu- 
daei acceperunt, etiam hunc fuisse, ut matrimoniam non 
privatim sed in piorum conventu celebrarent ger’ evÂoyias 
[cum benedictione},-cuius formuúlae-exstant in ipsoram’ 


Ritualibus: quod, ut multa alia Iudaeorum institata , imi- 


fati sunt Christiani veteres. Ignatius ad Polycarpam: 
Tgéreer Dè zoïg. yapovor wal vais yapovoars petra. yweijgs zoë 
donönou Tyn Evooour mouiodar, Îwa ò yauds 9 zac Kuvgior 
«al mj wat ênebvular (Convenit „ut. gui sxorem ducit et 
quae nubit assentiente Episcopo iungantur, ut nuptiae 
fiant secundum Dominum et non ex concupiscentia}. Ter- 
tullianus libro De pudicitia: Jdeo apud nos occultae quo- 
gue coniunctiones, id est, non prius apud Ecclesiam 
professae , iuxta moechiam et fornicationem iudicari pe- 
zot | ri 





— — ee Senf „. ee 2 7 es DO OW Oh 


.CAPUT XXV, - 265 


piblitantur. Idem alibi: Unde suffciam ad enarrandam 
fetlicitatem eius matrimonit quod Ecclesiae concitiat et 
confirmat oblatio? Euaristus ad Africanos Episcopos « 
Atitor legitimum non sit coniugium, nisi ab his, quê 
sasper ipeam Jeminam dominationem habere videntur et a: 
gasibus custoditur, usor petatur, et a parentibus et a 
propinguioribus sponestur, et legibus dotetur, et suo tem; 
pere sacerdotaliter, ut moe est, cum precibus et obla- 
tsonibus a Sacerdote benedicatur. Ante hanc evdoylap 
monsam sponso eoniugis iure attingere nefas et Iudaeis 
st. Christianis habitum. Ad hane eddoytay deducebatur 
mponsus a viris grandaevis, sponsa. a matronis. Redeun- 
bus dio ze eddoylag obviam procedebant iuvenes et 
puellae , of viol sal ai Ovyartoeg Toö vvupdros [filis et fi- 
léae domus nuptialis), de quibus diximus ad caput no- 
num. Deinde celebrabatur convivium nuptiale, Allndit 
haet parabola-ad Ps. 45 et Canticum Canticorum. 

8: Anvidce, lampadibus) Lampades istae oleariae 
ganden usum in Indaea praestitisse videntur quem Ro- 
mee pineae ant spineae faces. 

Ae 'Ep zoig dyyelouw , in vasie] ——— patet — 
vox, ut — altera owedòs, B nd — redditur — 
ta (vas) + 

5. —— — * — — verunt omnes 
st dormierum] Etiam ai peörepor [prudentes): quod non 
Frastré est additum: sroÂda pag srbatoper bervurses [in mul- 
bie enim vffendimus omnes), lac. 5: a, praesertim in fin 
dei initiis, .Peulua adiRom.. 13: 11, °@pa juâs HÒy dE 
vrrvoö dyegdijvar wÖr yap èyyuveoor sjudv ij ooornola j Ove 
bmsceusaper: (Teripus est iam de somno surgendis nuno 
enim propior eaf nostra sdlus quam cum oredidimus}, 
»d-est, quam cum primum ctedere coepimus et Christo 
semen dedimus; qui locus hunc explicat, -: Ee en 
…6. -Mlons. dé. poeros „omedin ‘autem.nocte] Serinus quam 
pro. mores idea. praecessit. gooulbopros Ök zoù svuplov [mo- 
ram autem faciente:sponso|. :‘Alioqui ut. nocte: daceretur 
sponsà aq nove marito moris fuiase antiquissimi , atque ex 
eo mansisse in nuptiis faces , notatum Servio ad Eclog. 8, 

Koavyn yéyover , clamor factus est} Clamor nocte latius 
aaditur, ut. Exod..12: 30. | : ‘ EE 


R5 7. pe 


266 AD MATTHAEI. 


7. 'Essopndar, ornaverunt) 3on Exod. So: 8, abi de 
Iychnis ut hic agitur, Graeci. ibi dmeaxevaleer (parare] 
vertunt, et 1 Sam, 3 3; alibi, xoopeiy. 

8. Al Aapreades ur oPErrovru , lampades nostrae es- 
stinguuntur) Qaod in laoernis Templi nefas „ Exod. 29: 20. 
Sensus mysticus apud Panlum, To nveöma mj oStysvn 
[Spiritum polite esstinguere), 1 Thess, 5::1g. Spiritus 
enim oleum , Hebr. 1: gs s Toh. 2: 20, 27. A: et lob, 
18: 6, a1: 17. 

‚9e Mijnore, ne forte] Recta lectiò , et haud dubia à- 
—** (subticentia] recusationis cuius ratio redditar. Tale 
est illud Gen, 20: 11, Birza zag, Mijrort oün èg Ocoolfan 
dp TÒ vonp zourp (Dixi enim, Ne forte non sit timor 
Dei in loco isto): deest enim, dissimulabo Saram cue 
uxorem meam. Sic et ôre -[quia] poni solere cum subti- 
gentia eius cuins ratio redditur, observatum est supra. 

12, Ods oida Öuäs, non novi vos] Vide supra 7:23. 
‚13. Oud zip dpar, neque horam] Iuterpretamentum 
est quod hic Graeci codices non omnes adiiciant, dy 4 é 
wios zoö dyHoorov èoyeras [qua Filius hominis ventura 
eet), ignoratum Syro, Latino, Arabi. 

14e “Mareo yap, -sicut enim] " Avarranddoror ——— 
tio incompleta], quale in — —— Grammatici 
illo loco: 

AX el pêy Bodaovos — — dre. 
[-4t si magnanimi dent nobis munus Archivi). 
Cuins generis in.Paulo sunt multa, ut notavit Hierony- 
mus. Simillimum huic est apud Marcum 13: 34.- Caeterum 
et narràndi tempus atque vceasio, et circumstantiae nar- 
xationis multum differentes persuadent mihi hanc non esse 
gandem historiam quae apud Lucam Zacchaei oonvivio 
aubtexitur. Et quid vetat quominus Christus saepe res 
multum similes comparationtbus: similibus magis :quam 
Hsdem illustraverit? Cum vero dona quae per Christum 
accipimus alja sint eommunia, ut doctrina Euangelii et 
quae eam consequuntur, alia vero peculiarta , qualia sant 
ze yagisuara zòr Òsaxoruör wal zor dveoyyporov [dona 
ministeriorum et operationum], quae post adscensum in 
coelestem regiam Christus quibus voluit distribuit „ vide- 
tur mihi Christus cursum adhuc suum peragens illa, morti 
ve- 


WW a mm u an a Oe vr 


CAPUT. XXV. 267 


Sero iam propior haec spectasse. Ideo apud Lucam res 
greditae sant aequales,, hic inaequales, Vide Paulum 
Rom. 12: 6, 1 Cor. 12: 7, 11, 29, Eph. 4: 11. 

… T& ùrdqyovra auroü, bona sua] UW sia vertitar Prov, 
6: 31, 11: 4. 

15. Kara rijv -iÎlay bin, secundum propriam vir+ 
buster) Hoc ad apologi complementum pertinet; neque 
propriam in simfilitudine applicationem desiderat. Quan- 
quam enim negare nolim in vocatione ad functiones Deum 
interdum spectare id quod ante eaan vocationem inest hu- 
mano ingenio, id tamen non esse perpetuum vel unus 
leremias evincat. | 

16. BEioyasaro êy avro] Graad dicerent —R 
evroïs (lucrarí per ea] aut dm’ adsör [ex iis], ut dg’ pas 
gerebeadar quaestum corpore facére : êgyalbeatar ergo hie 
patis Graecum est. Sed illud éy Hellenisticum , fraquons 
admodum in ea IERSE quam Latine, casu sexto 
exprimunt, : 

'Enolyoey) Latinismus est; nam pecuniam conficere ple- 
rique dicunt: Sallustius etiam, facere. Hem facere usi- 
tatissimum est. Apud Graecos veteres nescio an id lo- 
quendi genus sit reperire. Ideo a quibusdam substitutum 
est interpretamentum dségdzoer [lucratus est]. 

18. “Qovber dv zij yij, fodit in terram) Ita: Latinis de- 
fosso auro incubare dicitur qui inutilem pecuniam deti- 
net. Et apud Epen Hebraeum comparantur sopla 
zexpvpuivng wal Ondavoos dparijs [sapieutia absconsn et the- 
saurùús invisus] Sirach. 20: 31. 

20. 'Exégdyoa én adrois] Supra sortem: quare Latinus 
optime hic superlucratus sum, 

21. Ev, euge] Laudantis, ut et euye , quod quia he 
tinì quoque eodem sensu usurpant prudenter hic posuit 
Latinus Interpres. Alioqui Macte, aut Bonum Jao N 
aut Bene habet potnerat vertere. 

"Er! òdlya ps mics, Super pauca fuisti fidelis] Quan- 
tilla enim sunt obsequia etiam Apostolorum et martyrum, 
si cum tanto praemio comparentur ? 

'Enì sroldöy oe zarasijoo, super multa te constituam] 
De Cyro iuniore sic narrat Xenophon: Bi dé zuva gen 
Öeivop Öyza oixovopop èk To Òisaiov, wai waraorevaboysee 

re 


268 AD MATTHAEI 


te Io &eyos pedoas, zal srgooödous trovörrae, odd!ra kr wo 
sove Apelharo, dÀka wal shelos nrgooedidou [Quod si quem 
reperisset qui iuste rem faceret , et ornaret eam cui prae- 
erat provinciam, reditusque ibi augeret, nunguam ei 
quicquam auferebat, sed addebat et plura). Idem Oe- 
vonomico „ de Rege Persaram: Kal obs wir geiadoryrat vör 


doydrror ovvouxovubryr ye zijn yogar napeyopbvovs: zal ing 


yòv ovoar zv yijv wal hon dévòpor ze ov Exaon pica zel 


wagrrär , zovrous mèr gedgar jv àÀdgy ngosidyae [ Qusos com- 
pereras Praesidum provinciam suam reddere habitatio- 
rem eb terram excultam magie plenamgue arboribue at 
fructibus quibus apta erat, his aliam provinciam adi- 
biebat]. 
: Els zip yaqay zoö wvolov oov) Id est, particeps esio 
herilis gaudii, wouwwovòs vijs nagaxhsdsos [soaius consola- 
tionum] a Cor. 1: 7, ovplaorhevoor [una regnane) 2 Tim. 
a: 12. Tacita connexio dmiuvêlov (affabulationie)] cum 
apologo, ut et in opposita parte infra 5o. Bloboxtobæis [in 
trare] in Hebraismo est perẽxei⸗ ſparticipem essa], ut & 
eloehsvoorrar ele vijv zardrevoir pov (ei introibunt in re- 
quiem meam] Ps. 95: 11, Hebr, 3: 11. Xagd, onp so 
Evpooourny airs —— sempiterna] Esai. 61: 7. 

aa. ’Alla d%, alia duo} Non opera ipsa ponderet 
Christus ad quae facienda non omnibus par vis, non 
temporis tantundem, non aeqaa'occasio,' sed fidele sta- 
‘dium. Itaque saepe 

In tenui labor, at tenuis non gloria. 
Tustinus Apologetico II anumguemgque ait 7rpòs vahoyias 
boy ëAafe Övrapeor naok Ocoù Tov Adyov alrgOsoeodar [ex- 

— iri rationem pro modo faoultatum gaas a Deo ac- 
vepit]. 
24. 0 rò Ey vradavrov, qui unum talentum] In eo cui 
minimum erat concreditum negligentiae exemplum posuit 
Christus, ne quis speraret excasatum se iri ab omni la- 
bore ideo quod non eximia dona accepisset. Plus vide- 
licet exigetur ab eo cui plus datum est, ut ait Lucas. 
Non igitar nihil fructuum debet qui — accepit, sed 
minus debet. 

ZxÀneos]) Momo durus et asper, ut ille de procuratore. 
Asperos et omnibus iniguos dixit Cicero. Et sequentia 
| os- 


CAPUT XXV. 269 


; Sstendunt indicari eum qui non modo sit ewprodinaros 
„ Feummo. jure utens) sed et ndeovderns (habendi cupidus]. 
Osolbov Örov ox dorerpas, metis ubi non seminasti} 
— Proverbium est etiam apud Latinos, Ut sementem fa- 
cies, ita metes, Cicero De Oratore iü. Vide et Ioh. 4: 
37 et quae ibi notata, 
„2% “Eye zò oòr, habe quod tuum est} Ita supra agop 
J * gay (tolle quod tuum est] 20: 14. Formula nihil ultra 
„debere se profitentis. 

26. ’Oerggé] Ita solent transferre LXX Hebraeorum bsp, 
ut in Proverbiis aliquoties. Latine vertere liceat cessator s 
ita enim Romani vocabant servos officium nan facientes, 

Hides, sciebas] Figura quam ovyyogyouw [concesstonem] 

vocant: Esto ut dicis; noras me asperam et plus aequo 
‚petentem; tanto magis curandum tibi fuit, ne me rei | 
meae fructu fraudares. 

27. Tois zoaneblzaes, argentariis) Ne dicas invenire 
te non potuisse quibus pecunia esset opus. Argentarii ab 
omnibus pecunias sumunt foenore, Plautus: 

Subducam ratiunculam, 
Quantillum argenti mihi apud trapezitam siet. 
=Aoyvgror sgarellenp mragaxararidivar [pecuniam collocare 
epud trapesitam] , dixit in Cratete Diogenes Laertius. 

'Eyo êxousacugy Äv vo dpoy ov vx, ego recepissem 
quod meum est cum usura] ’Exouuduyr hic est. A0op 
xoutbeodart [ivissen receptum], id est, exegissem, ut 
Lucas èrgaba, et Syrns hoe loco. Seusus est: Non 
est etiam quod in collocanda pecunia periculum obten- 
das : mea erat: ego eam exegissem non tuo sed meo pe- 
riculo. Tuti enim sunt qui res alienas administrant quo- 
ties eis credunt guorum ſidei publies creditur. Sic et 
Dominus noster ròyp oìxovouoy Tòr:éavzoù od aradindse:, 
el vywoibot wuroy dik To êrigaadar Ove Buvaros éser ó zugroz 

gdroö zal 8l0ov drasrjoe za Wie, Èrl äosav zgansbav 
Öudopra, all ov de aiziav oiavdywroroöy zazogpvavra (non 
damnabit dispensatorem si norit eum in omni mensa col- 
locasse pecuniam, ideo quod sciret dominum satis poten- 

tem ut reversus suum exigat; sed ita si norit eum qua- 
licunque praetextu pecuniam defodisse). Verba sunt Ius- 
tini ad Tryphonem. 


4 


"ee u u 





‘ 


28. 


276 AD MATTHÂEI 


28. Aóére vB Zyovr: ra dlna tddarra, date ei qhì ha: 

bet decem talenta] Hoc ita sumendum quomodo illud 
quod in Apocalypsi est: Kcire 3 èyers, Twa mydels lady 
sor cipavóry oov (Tene quod habee, ne quis aufsrat co- 
ronam tam). Sirhilitndines enim einsmodi accipiendsé 
sunt eagÜvegor (crassius). 
_ 29. ‘T$ yap èyovre, omni enim habenti) Vide qaae dixi 
mus sapra 13: 12. Eadem enim est sententia, quanquus 
non de iisdem donis ibi agitar. “Eysy hic est recte ha. 
bere, id est, bene uti, non pati yagsy zersjp yéveoôar, 
dla zonbeer (gratiam Dei vaeuam esse, sed laborare), 
ut Paalus 1 Cor. 15: 10, quod qui facit a Divina libe- 
ralitate plara impetrat. Notandum autem non servari in 
hoe apologo eum ordinem quem habet res significata. 
Nam augmenta gratiae de quibus hic agitur sunt anti 
gaudium illud de quo actum est supra comm. 23. Sed 
éum utrumgque dicere volaerit Christus, iis qui gratos se 
praebent et maiora hic dona et postea maximum prae- 
miam tribui, nihil referebat quo ista ordine im compe- 
ratione B eiken 

Kal 0 èer, et quod habet] O èyer facto, 8 doxct iyew 
[guod videtur habere] (ut Lucas loquitur, quod et hic 
habent quidam codices, sed ex Luca, ni fallor) quoad 
fus plenum dominìi quod non habet. Vide quae supra, 

Zo. *Ayoeïoy dodlor) Bene vertit Syrus Krua: idem enim 
valet quod dxrynoos, id est, ut modo diximus , cessator. 
Ita enim hac voce utebantur Hellenistae. Tob. 4: 4, 
‘Ey ri dyeerorner EAarrooiws zat Eydesa uerdhn ij pap dyoud- 
Ens wojeng del voù hugo (In desidia damnum et inopiá 
magna : desidia enim famis mater}. Neque aliter inter | 
pretor Luc. 17: 10, Sie Wa sjyoeusdyoar [desides factì 
sunt) vertunt Graeci in Ps. 14: 3 et 53: 4. 

31. Kal mrdyzeg of &yror Äyyehos mer aùrod, ef omnes 
sancti Angeli cum eo} Divinae potentiae descriptio. Al 
laditur enim ad Zachariae verba 14: 5. 

‘End Opdvov doEns aroù, in sede maiestatis suae] Si- 
militado a Regibes sumta, qui cum res maximas tractant 
ìnsident magnifico ac sublimi solio. Vide supra 19: 28 
et Dan. 5: 20, Vide et Thalmudem titnlo Aboda Zara. 

3» Ilayra va è0yn, omnes gentes] Potest intelligi de 

| om- 


-CAPUT XXV, : 272 


„ gmmnibus viventibts et mortuis totius ofxovjslrsjs (terrarurie 
„ bis}, ut Act, 10: 4a, 19: 31. Probabilis tamen est eo- 
5 rum, sententia quì proprie hic existimant agi de iis qui 
in omnibus populis Christi nomen erunt professi: quia 
sli, in hoe mundo permixti boni malis, tum demum 
segregabuntur, ut supra docuit retis et agri comparatios 
Accedit quod ista exacta vitae disquisitio videatur pecu- 
liariter spectare eos qui in censn sunt Christiani nomie 
nis, ut supra videre est 7: 21, Nam sicut iura dicant 
in confessos nullas esse partes nisi condemnandi, ita 


qui Euangelium contemserunt iam velut damnati sunt pro» 


pria confessione: ó px migevor Ön xéxpirar (qui non cren 
dit iam iudicatus est}, Ioh. 3; 18. Lactantius VII In- 
stitutione , cap. 20: Nec tamen universi tunc a Deo iu- 
dicabuntur, sed ii tantum qui sunt in Dei religione 
gersati. Nam qui Deum non agnoverunt, quoniam sens 


Sentia de his in absolutionem ferri non potest, iam iu- 


dicati damnatique sunt; sanctis libris contestantibue 
son resurrecturos impios in iudicium, Judicabuntur ers 
go qui Deum scierunt et facinora eorum, id est, mala 


epera cum bonis collata ponderabuntur, Hieronymus 


” me 


A B Hs U. 


Dialogo I adversus Pelagium: Non resurgent impii in 
dssdicio. Jam enim in perditionem sunt praeiudicdti, 


' Idem tradit ex Graecis Theophylactus ad 2 caput Iohan- 


nis, Nec dissentit Cyprianus Testimonioram libro III, 
num. 31. Discrimen ovium et hircorum respicere vide= 
tur Ezechielis locum 34; 17. 
‚ 33. 'En Òeliöy, a dextris} Dextra virtutes, sinistra 
vitia notat, Ecel. 10: a, Ton. 4: 13. Rursum dextra 
viy eddoylay (benedictionem], sinistra wijv äpar (maledic= 
tionem]. Ideo evdayiat Legis pronuntiatae sunt obverso 
vultu ad Montem Garizim, qui, ut Heèbraei docent, situa 
erat ad Meridiem;: Meridiem aatem jp’, id est, der 
tram, Hebraei vocant: doal vero prolatae sunt are ob- 
yerso ad’ Montem Hebal qui ad Aquilonem, id est, ad 
sìnistram erat positus. 
. T& Öl doipra dE evovvuwv, hircos autem a vinistrië} 
Hi dicuntur pars Samaelis, id est, Diaboli, apud lose- 
phum lacchai ad 8 Danielis. Dextrae et sinistrae in iu- 
dicio past hanc vitam etigm apud Platonem mentio ‚ ub: 
de 


273 AD MATTHAEI 


de Ere Armenio agit. Ac sicnt ipsi mali Daemones rvv; 
id est, Airci, Hebraeis dicantur, sic: eoram discipuli, 
haedi. Est enim id animal et libidinosum et olidam. 

34. Ol eöhoysuévo:, benedicti} Ad quos ex federe spec. 
tat summa illa et nallis malis interropta felicitas, quam 
Legis evdoylas [benedictiones] rerum temporaliam specie 
adambrabant. His opponuntur infra zarpoauéso: [male 
dictij. Vide Deut. 28. 

Kìsoovogsjgare) Mancupii iure possidete , ut vocem 
sÀygovopeiy alibi sumus interpretati. Petrus 1 Ep. 3: 9, 


Bis roũro ëxhnjôyve tra viv evhoytar shyoovousoyre [Ad hoe 


vooati estis ut benedictionem hereditate poesideatis). 

- Tip jeoewaondrnp miv, paratam vobis] Id est, assig- 
natam vobis Divinitus, ut supra 20: 23, 1 Cor. 2: 9, 
Hebr. 11: 16. Ita enim solebant usurpare Hellenistse, 
ut Tob. 6: 22 de Sara Tobiae coniuge: “Ore eas aüry sro 
paoubyy iv drò voö alövos [Quia illa tibi parata fuit ab 
aeterno]: qui locus illum Geneseos respicit 24: 44, Airy 
sí zvvsj ip tvolgaoe Kooos zö éavroö Oegpanorte “Ioaan [Ipes 
est mulier quam praeparavit Dominue uo famulo 1saaco], 
wan . Sie matrimonium a conditu mundi desisnatun 
memorat Rabbi Israel expositione ad Ps. 51. 

. Aro xarafodijs xoouov, a conditu mundi} Vide suprt 
13: 35, Luc. 11: óo, Hebr. 4: 3, g: 26, Apoc. 1% 8, 
17: 8. Sed alibi dro warafohijs tempus designat post or 
bem conditum, hic vero tantum valet quäntum argo: sara” 
Bolijs, quod est Eph. 1: 4 et 1 Petr. 2: 20. 

: 35. ’Enelvaoa yap, esurivi enim] Inter veras virtutes 
eminet misericordia: ideo hanc pro omnibus ponens Chris“ 
tus exemplis depingit maxime notis atque conspicuis: 
opera autem ipsa potius nominat quam animt affectam;, 
ut humani iudicii figura magis exprimeretur. 

Evvyydyert me, collegistis me) Dicit quidem Athenaeus 
Graecis ovvayerp esse zò met” dÀAGdoov niverp [una bibere), 
Menandram ecitans: sed hîc hand dubie Hebraismus est 
Nam Hellenistis ovvayesdar dicitur etiam anus qui hos- 
pitio recipitur: 2 Sam. 11: 27 de Bethsabea, Kai ovr- 
rays aurijv elo Tov oinoy aúroï [Introduxit eam in de 
mum suam |, NOOR). 

37. Aiyoyres, Kure, dicentes, Domine] Vel hinc ap- 
Pp 


IR Ove Wm 


CAPUT XXV, 278 


paret multa huic descriptioni inseri mragafodixaá [parabo- 
lica}. Sensus est, pios admiraturos bonitatem Christi 
ipsorum facta exigua tam benigne interpretantis. 

40. ‘Ep 009“] Eo quod, ut Rom, 11: 13. Pari sensu 
xa8’ oop Hebr. 7: 20. 

Töy dhaylgoy, ex minimis] Id est, wàr èhaylswp vel 
ex minimis}, ut iam diximus aliquoties. Tanta est con- 
nexio Christi et Christianorum, tamque arcta necessitu- 
do, ut Christus se pro beneficiis in illos collatis expro- 
missorem et illatarum iniuriaram vindicem constituat. 
Vide supra 10: 42. 

’Euoì drroujoare, mihi fecistis) Id est, perinde id ha- 
beo ac. si mihi fecissetis; quomodo uxori facta iniuria 
marito facta censetur. | 
41. To Go zo aiowvror vo ijroiuaouivor Tij Òeafolo, in 


ignem aeternum qui paratusg est Diabolo} De principe 


malorum Angelorum, qui Satan et duxgodos eximie dici= 
tur, actum est supra. Caeterum notant hic Veteres non 
‘dici sappliciam-illud aeternum quod hic ignis nomine 
designatar paratum aut assignatum esse dno satagohijg 
sóopov [a condito mundo], ut de Regno dictum fuit, sed 
nec dici paratum fuisse hominibus, verum Diabolo et 
Angelis eius ; ut intelligatur summa Dei pedardgoria [in 
homines benevolentia], qui bonorum omnium cumulum 
hominibus nondum creatis paravit et certis legibus des- 
tinavit, motus sud bonitate; at cruciatum nullum desti- 
navit zrponyovgévos [praecedanee], sed extorquente mali- 
tia, primum quidem Angelorum rebellium, deinde eorum 
hominum qui alienam culpam imitantes, ad poenitentiam 
insuper invitati, quod Angelis non contigerat, alienum 


supplicium in se traxerunt: ita 


— Facinus quos inquinat aequat. 


Quod Imperatores Romani ex Lucano desumtum in leges 


suas transtulerunt. Latina vetustior vulgari interpretatio 
solebat hic habere, Quem praeparavit Pater Diabolo, 
sensu magis expresso quam annwmeratis verbis. 

46. Eis xolaoup aiovuor, in supplicium aeternum] Re- 


spicitur Danielis locus 12: 2 > ubi similis est repetitio 


vocis aicoywop * Bberteſßiuovras ouros eìs boopp alpeor, zal 


ovror eis òvecdropor zal ci oyuvijp otoorcop ['Surgent alii 


II. 8 ad. 


—8 


276 AD MATTHAEI 


ad vitam aeternam, alii ad opprobrium at dedecu a- 
ternum], ad quem locam videndus Paraphrastes Tacchaides 
‘haic loco convenientia docens. Clemens Epistola Il, 
El mij ye ovden Ouäs Óvoerue èn rijs aicovlou zodaacos [S 
nihil vos liberabit a supplicio aeterno}. Urgent hee 
Christi verba Veteres contra Origenem, qui vicissitad 
nes quasdam praemiornum et poenarum a Platonicis hau- 
tas in Christianismum invexerat. Quid Origenes sens 
rit, ex ipsius scriptis difficile est dictu; adeo omnia 
Ruffino sunt interpolata. Hoo quidem loco qui Origenem 
leget, nihil in eius verbis inveniet quod a communi 
Christianorum sententia recedat. Alibi obscure loqaitur, 
mec videtar sibi constare. Epiphanius, qui multus est in 
reprehendendo Origene, hanc tamen partem proprie no 
attingit, nisi quod dicit doceri ab eo animas srpourragyer 
[ante exsistere] et poenae causa immitti corporibus. Àt 
Augustinus Origenis errorem hunc in modam describit: 
„Sunt et alia huius Origenis dogmata quae Catholic 
Ecclesia omnino non recepit, in quibus nec ipsum falw 
arguit , nec potest ab eius defensoribus excusari; masr 
me de purgatione et liberatione, ac rursus post longus 
tempus ad eadem mala revolutione rationalis universa 
creaturae. Quis enim Catholicus Christianus, vel doctu 
wel indoctus , non vehementer ezhorreut eam quam dich 
purgationem malorum? id est, etiam eos qui hanc vitan 
in flagitiis et facinoribus et sacrilegiis atque impista- 
:<tibus , quamlibet mazximis, finierunt, ipsum etiam por 
tremo Diabolum atque Angelos eius, quamvis post lon 
gissima teinpora, purgatos atque liberatos Regno Dei 
lucique restituë , eb rursus post longissima tempora om 
nes qui liberati sunt, ad haec mala denuo relabi et 
reverti : et. has vices alternantes beatitudinum et mise- 
‘riarum rationalis creaturae semper fuisse, semper fore) 
Qaae opinio ita descripta, sì est Origenis, haud de 
bie inter Christianos propria est ipsius, et valde pauco- 
rum quos eius traxit auctoritas, et a Platonicis hausta; 
quam in libris de Civitate Dei accurate refutat Augus- 
tinus, Caeterum aliquando desitura quorundam suppli- 
‘cia, saltem sensibilia, videtur non primus existimasse. 
Nam lustinus Colloquio cum Tryphone ita disputst: 

Ar 


CAPUT XXV, 27á 


» Wda —* oid dro@psjonep prul zeaaas Pas woyas drs 
: Tomesor zag úv iz dÂnds vois monos * dia zi; s vas mip 
-_ tr svaeför dy zoelrroyl noe yoópos miverv, tas Bé dÔlzoug 
‚sel mrovngas dp yelgove ròoy tijs ugioeoog Endeyoudvas Yoovor 
rore oUfog af uév &Erau Toù Ocod paveioat ‚ oùx drop ja. 
zovder ète* ai DE Hohalovrar ÈS dy aurag zal eivae wal won 
Âdlsodart ò Oeog Béln [At vero nec ego dico omnes ani- 
mas interire ; lucrum enim id esset malis, At quid? 
Bonorum quidem animas in meliore manere loco: malas 
autem et improbas in peiore, ibi exspectantes iudicit 
tempus. Ita quae dignae se Deo ostenderunt posthac 
_ non interibunt: illae autem punientur quamdiu eas Deus 
et esse et puniri voluerit). Quo ducentia quaedam et apud 
Theophilum et apud Tatianum legere est; et apad Îre= 
naeum libro II. 64. Quos secutas Arnobius libro secun= 
do animas ait Christo docente esse medie qualitatis, 
interire quae pessint, et ab exitio liberari: interitum 
illam esse mortem veram nihil residuum facientemt „Arie 
mae, addit, nescientes Deum perlonrissimi temporis crur 
ciatu consumuntur ignifero. At Tertullianus: Balanvero 
#os qui sub Deo omnium speculatore dispungimur quique 
“aeternam ab eo poentam providemus merito solt innocen= 
ttae occurrimus, et pro scientiae plenitudine et pro late 
brarum difficultate, et pro magnitudine cructatut non 
diuturni’, verum sempiterni, Minatius poenam dicit seme 
piternam. Idem: Nec tormentis aut modus uilys aut tere 
minus. Item: Poenale illud incendium non damnis ar= 
dentium pascitur sed inexesa corporum laceratione nu- 
gritur. Et Lactantius: Si autem corpus vioerit animam 
„llamque subiecerit , sit in tenebris sempiternés et morte, 
Cuius non ea vis est ut iniustae animas exstinguat om. 
nino, sed ut puniat in aeternum. Alibi: Adem. divinug 
ignis una eademque vi atque potentia et cremabit im- 
‚pios et recreabit ; et quantum e corporibus absumet, tan- 
um reponet, ac sibi ipse aeternum pabulum subminia- 
trabit : quod Poëtae in wvulturem Tityi transtulerunt, 
Qaod de Poötis dicit ‚ optime explicabitur istis Ovidii 
in Ïbim: ‘ 
Nec mortis poenas mors altera finiet huius, 
Horaque erië tantis ultima nulla malis.. 
S 3 Huic 


zi 


276 AD MATTHAET 


Haic sententiae, praesertim circa eos qui Deum sibi no- 
mm contumelia afficiunt, omnino favet A pocal, 1ús 11; 
20: 10. Quod si quis Veteram hac de re non definitions 
sed dubitationes velit noscere, adeat Hieronymum fm 
Commentariorum ad Esaiam et Augustinum De Civitse 
Dei libro XXI. . | 


CAPUT XXVI. 


1. JIdyras vous Aoyovs vovrous, sermones hos omnes) 
Mutere Doctoris et Vatis impleto, Christus Sacerdotalt 
munus aggreditar. 

Mera Îvo suépas zo stéoya yiverar, intra biduss 
Pascha instare] Pascha hic vocatur ipsa dies è jj ê0ww 
xo srtaya [qua mactabatur Pascha], id est, decims 
quarta Nisan: cuius fine id sacrum ex Lege peragebatar. 
Neque enim dubito quin errent qui Legis verba ita in- 
terpretantar quasi fine diei decimae tertiae id fieri pres 
ciperetur. Nam et ratio et usus docet a priori ac potiari 
_ parte faciendam denominationem. Quare cum praecipis- 
tur Pascha mactari die decimo quarto inter duas vespe- 
ras , prior autem sit vespera solis declinantis qnam oc- 
cidentis multoque maiorem tractum habeat, sequitur de 
tempore pomeridiano diei decimae quartae, non autem de 
eius vvyOnutgov [dienoctii) initio in Lege -agi: quod con- 
firmat mos Iudaeorùm antiquissimas, optimus Legis in 
terpres. : Accedit quod statim post sacrificatum Pascha 
subsecuta est abitio Hebraeorum ex Aegypto: ea autem 
incidit in diem 125, ut Moses narrat: idem, ni fallor, 
nos docet Tosephus “.dAooozoss [Belli Iudaici] VI,‚’Evgaons 
éoptijs, madya vadctrar nad’ ijn Buovor mèr dro Eveens dpa 
uéxo Evdenarys (Cum instaret dies festus, Paacha is di- 
citur.: quo sacrificium fit. a nona hora ad undecimam). 
Eandem diem paulo ante vocarat sjuégav - veaoageoxaudena- 
yv: (diem decimam et. quartam]: quomodo et Philo: 
Teol reaoapeonardezarij». imboar uéÀkovroe zoö cedyvuaxdd 
kuxhov ylveodae nAnoupaoïs àyerart za Öafarjore:, Öyuoga 
wijs bogrij, To Kaldaisl deydgsvov Tldoxa [Die decimo quar- 
to eum. iam Luna fit plena, agitur. festus dies de tran- 

si 


2 


CAFPVT. xxvI. 21 


sstu, Chaldaice is dicitur Pasca]). Mactabatur ergo 
waoya & nona ad undecimam diei decimae quartae. . Nam. 
prior vespera, id est, solis declinantis, pars est haud 
dubie diei antecedentis: ideo Aagustus in edicto vetat 
Iudaeos vadari diebas srapaonevijs dro sij dearys [prae- 
parationis a nona). Dies autem decima quarta isto. an- 
no hand dubie fuit ea quam nos Veneris dicimus. Nam 
is dies, cuins fine ludaei taunc manducaturi erant Pascha, 
erat rragaoxevij, Ioh, 18: 28, 19: 14, sragaoseurj autem 2W 
[wespera) est dies qui diem drrgaxsor (feriatum] anteve 
dit. Dies âncæxroe eam sequens erat Sabbatum magnum , 
oh. 19: 31, ac proinde illa sragaaxeusj erat svpoaafgparop. 
[Prorabbatum), Maro. 15: 42. Dies autem ante Sabba- 
tum dies est Veneris. Praecisum tempus quando Christus. 
haec locutas sit assiguare difficile est, quia in illo lo- 
quendi genere , post.biduum , termini modo incladuntar „ 
modo excludantur. Fine diei Martis haec — — 
bile est. | 

- Kal ó vios Tod. dyOgeorov sragadldorat eis TO EN ie 
et Hilius hominis traditur, ut crucifigatur}) Id est, 
quanquam tempus hoo admodum breve est, tamen —— 
capiar et damnabor, ita ut crucifigar ipso die Paschatis; 
ut etiam hac in parte evidens: sit vedekoors zoö vógov [con- 
eummatio Legie], Toh. 19: 36, 12 Cor. 5: 7. Nam et 
sragudoous [traditio] erat apud Iudaeos, quae nunc quo- 
que in Cabalistarum libris apparet, eadem ‘die, redimen- 
dum populum in diebus Messiae. quo redemtus fuerat 
olim; inxta illad, Zn diebus exitus tui ex Aegypto os- 
tendam mirabilia, Quanquam autem prófectio ex Aegypto 
incidit in diem 15, tamen ad iter se accinxerat papulus 
die 14, itaque in procinctu stantes Pascha ederart. Hino. 
est quod diei 14 libertatem acceptam ferebant. Iosephus: 
‘Hutgas veooageonordendrns Harduoö uyvòc, év fj doxoùor 
ol Toudcios vor rroörov artadhayijvas waugor Alyuneloor [Die 
decima quarta mensia Xanthici, qua primum creduntur 
Fudaei ab Aegyptiis liberati}.. Propter celeritatem. actio= 
nis Scriptor praesens tempus usurpans dixit mapadidorae” 
intelligendum autem hoc arbitror.de primoribus Iudaeo- 
rum qui Christum dicantur tradidisse Pilato, infra 37: 2, 
Ioh. 18: 35. | 
83 5e 


478 AD MATTHAEI 


8. Tre, tune) Circa hoc tempus: puto enim eunden 
esse conventum quem Johannes describit 112 47. Ssepe 
enim apud Matthaenm invenire est vore sumtum laxo 
eignificatu, 

Ot dpyseoeïs zal ol veaupareis zal of srpeofBuregor, princi- 

pen Sacerdotum et Scribae st Seniores populi} Synedriü 
descriptio, quo nomine huno coetum appellat Iohannes 
11: 47. Eius Synedrii munus erat de Pseudoprophets 
cognoscere. Vooom zoamuateis non legit — at Sy- 
rus et Arabs legerunt. 

‚ Big sjp addjr) Aody proprie eubdiale, ut et infra ali- 
quoties , sed ovrendoyinds [per complezionem)] patatium 
Athenaeus: Nòr Bl za Bacldssa MÉyovaur aùias [Nunc an 
dem regias wooant aulas]: quod et Eustathio annotatum 
ed Odysseae 4, Ita Marcus aulam vocat Pilat praeto- 
rium. Talia autem palatia aliquot erant Hierosolymis; 
ut domus Asamonaeorum , cuins meminit Josephus. 

Toù dgyseglos) Hic war’ dEoyyy (per excellentiam) vox 
doyeeglcos sumitur pro eo qui dicebatur ru jn (Pontifes 
Maximus], cum ante eodem commate quivis principes 
familiarum saeerdotalium ita sint appellati. Eo enim an- 
no Maximum Pontificatam Caiaphas gerebat, Ioh, 11:51. 
Et merito addidit lohanmes vod êssavroù êsclyoy (anni il 
lius]), quia vix unquam magis ambulatoria fait Pontif- 
catus dignitas, ut ex Iosepho discimus. Instituerat hano 
Valerius Gratus, destituit Vitellias. Olim penes Reges 
Hebraeos potestas fuerat deligendi Pontificem Maximum 
ex familia et muneri destinata, at apparet 12 Reg. 2: 27, 
1 Paral, ag: 22, Libera Republica idem ins fuisse penes 
Synedrium notat Maimonides, Postea qui Indaeae impe- 
rarunt Syromacedones , deinde Romani eodem iure wi 
gunt lioentius, 

he - Svvefovdetoarro , oonsilium fecorunt) Ut praesigni 
foatum Ps. as 2,41: 8. | 
Kal droxtelvooour, et necarent] Per Romanum Praesi- 
dem; id enim tutissimum ip$ie videbatur. Necare autem 
dicitur qui oansam mortis — Vido supra 21: 38. 
Petrus ad ludaeos: Tor doynyòr rijs Gooîjs dreerelvare [Auo- 
tor. m vitae neoastis}, Act. 5% 15. 

5e Mij ér zij laprij, twa uy Odovpos yérnra ér vò had, 

non 


CAPUT XXVI 279 


mon die festo, ne forte tumultus feeret in populo] “Eogry 
hic vocatar totum. illad tempus a mactatione agni ad 
fiùem Azymorum. losephus Antig. II, “Ove cie uosugw 
wijs tore drdclas boor &yomer dy sjubgag ònvoo [Cum in 
memoriam illius penuriae festum tempus agimus per dies 
octo}. Libro III, Héurren Dé zal dezarn Òeadtyerar vijv vou 
soya új vöp dbÚpwor doorn, Erra julpus ovou [Die autom 
decimaquinta excipit Paschatis diem festum tempus A- 
symorum dierum septem]. Omne hoc tempus seditionibus 
opportunum ob maximum populi concursum, Idem lose 
phus libro XX, Tijs mraaya srgooaypopevouésyje Eogrijs droaons 
zat’ ip èHos ely sjuiv àlvua nrqooptgeatar, rrohdod zal Teva 
. sayoder nÂydovs ovvaydirros nl cijv bogvijv, Öelaac ó Kod- 
pavos us) veooregor vi sraq& zovroy nrgoortor, zehever Tör 
geerworör play saliy dvakagoöoar za Önha Erì vöy Toö de- 
god sor dsdvat, zaragehoörras zov veorveoroudy el äpa Tie 
yévouvo® Toözo Öl zal of 1e00 aùroö tijs 'Lovdalas èrergoren- 
garzes èy vaîs boprais èrgarroy* teraorn de zuioa rijs bogrijs 
(Cum instaret festum tempus Paschale, quo nobis mos 
est Azyma offerre, et magna vis hominum undique ad 
hanc celebritatem convenisset, metuens Cumanus ne quid 
ab eis novaretur, iussië militum cohortem unam sumtis 
armis stare supra Templi porticus, ad reprimendum tu- 
multum si quis exoriretur. Idem autem facere soliti fue- 
rant tali tempore et alii Tudaeae Praesides. Quarta 
vero eius festi die), et quae sequuntur. Neque aliter 
dogrijs vocem de Scenopegia agens usurpat ohannes 7: 14+ 
Adde quae dicentur infra 27: 15, Omntno igitur iis ac- 
cedo qui visum aiunt Synedrio ob plebis metum nonnihil 
recedere a recepto more. Solebant enim, ut et Thalma- 
dici notant, sontium insigniores plecti èy avraig zaïs éop- 
zais (festo tempore] quo ad plures exemplum perveniret. 
Ita Herodes destinarat Petrum ad poenam producere sta 
tim post Pascha, Act. 12: 4, id est, intra illos octo dies. 
Nam praeter primum et ultimum diem et Sabbatum, si 
quod interveniret, caeteri dies ita erant festi ut nihilo- 
minus essent èoyuouuos [ permissi- laboribus)]. Sed suppli- 
cium quod Jesu destinabant praeter morem differendum 
censebant extra tempus zis éogrijs. Magis enim metue- 
bant Galilaeos, tanquam ipsius lesu populares, quam Hie- 

k S4 ro= 


280 AD MATTHAEI 


rosolymitas. Pertinet autem hoc ad ostendendam singu- 
larem Dei in hoc facto providentiam, qui oblata per ler 
dam occasione effecit ut ab hoc consilio discederetar, 
quo factum ut et plures testes haberet mors Filii sui, et 
in ipsum Paschale tempus incideret. Qnod quidam exir 
timant propositum Synedrio rem praecipitare, ne sappli 
cium incideret in Sabbati diem, idque populum offende- 
ret, mihi multas ob causas non placet; quarum heee 
una est, qaod credibile non est Pilatum unquam Sabbe- 
tis ius dixisse. Nam cum Iudaeis etiam extrg Iudaean 
agentibus concessum ab Augusto faerit Sabbato non va 
dari (id enim est &yyvas ópodoyeiy in edicto apud los- 
phum), multo magis censeri debet Iudaeae Praesidihas 
Fniunctum ne Sabbatis ius dicerent. Hoc autem non mate 
tum a Tiberio, primum docet perpetuus eius mos cuncts 
Augusti instituta tanquam oracula venerantis; deinde À- 
grippae ad Caium verba: Tudégros oùder EOEÂes zr sjnt- 
zégov varakvéatar [Tiberius nihil nostrarum rerum ma 
tari voluit], apud Philonem. Adde his quod Titas de 
Imperatoribus Romanis in universam pronuntiat Iudaeos 
alloguens : “Ersera Toug smavolovs vóuous dryosoaper, wel 
Cijv od uòvop xad” lavrovs, dÂha wad zove &Àkovs èrergtpar 
pep 03 dBoudeode (Praeterea salvas vobis praestitimus 
vestras leges, nec vos tantum permisimus vivere ut vel 
detis , sed et alios]. Nam quod quidam putant etiam an- 
tiquitus Sabbatis ex Lege agi potuisse, eiusque rei ar 
gumentum petunt ex historia Num. 15: 335, 34, in eo 
repugnantem sibi habent certissimam consuetudinem ab 
Hebraeorum. Magistris et Iosepho saepe testatam. Neque 
vero historia Numerorum dicit eodem die suppliciam 
fuisse exactum quo homo ille erat in facinore deprehen- 
sus. Quare et apud M. Agrippam querebantur Ionise 
Iudaei quod non permitterentur uti vóuous oixeloeg ‚ Öizas 
dvayvalduevor Öudövar zat Ernjoerar Tür eùBivorrory dy ke 
eas sjuboaus [propriis legibus, coacti stare iudicio diebus 
_ Jestis per Rectorum iniuriam)], 

… Ooguvfos , tumultus] Newregtouds ut modo loquentem Io- 
sephum audivimus, 

6. ‘Ev Bnôavig, èv olxo Siuovos, Bethaniae in doo 
Simonis] Nihil est certius quam a Scriptoribus Euange- 

lio- 


CAPUT XXVI. ‚281 

Korum multa referri non temporis ordine, sed ex rerum 
ductu, Itaque alia dicantar zara srpoÂyyper (per anticipa= 
tionem], alia multum retro gesta redduntur ubi bella est 
eocasio: ipsae occasiones narrandi non eaedem omnibus, 
Hanc. historiam videntur Matthaeus et Marcus hoc loco 
posuisse ut notarent quid ludam ad facinus impulisset, 
Nam duéovos [nulla re alia: intercedente] sabsequitar id 
quod ad Iudam pertinet, Lucas idem hoc narrare occu- 
pavit cum sermones quosdam recitasset ad poenitentiae 
Commendationem pertinentes. Voluit enim simul illustri 
exemplo confirmare quanta benignitate Christus prosecu- 
tus fuerit mulierem multis olim peccatis inquinatam, sed 
dactam animi poenitudine. Iohannes autem historiam 
hane suo tempori reddidit, tum ad confirmandum quod 
de Lasaro dixerat (nam Lazarus haic convivio interfait), 
tum ad connectenda quae sequebantur: id autem tempus 
fait wespera, exacto iam Sabbati die; ita ut unctionem 
nulla iam religio impediret. Non tantum unam eandem 
que faisse mulierem, sed et factum idem cur negetur non 
video: neque enim temere multiplicandae sunt historiae, 
Matthaeo et Marco omnia conveniunt. Matthaeo, Marco 
et Lucae convenit quod haec gesta in convivio, in domo 
Simonis, quod malier adventat habens ddagaspor uugov 
[alabastrum unguenti| quo Iesum perfundit: Matthaeo , 
Marco et lohanni quod haec gesta in Bethania, in con- 
“vivio, quod unguentum a mnuliere allatum maximi erat 
pretii, quod reprehensa est hoc nomine mulier ab uno 
Discipulorum (nam ita pluralis accipi solet, Iudam au- 
‘tem Iohannes nominat) velut prodiga , hoo obtentu quod 
rectius is sumtus factus esset in pauperes; quod Christus 
mulierem defendit, interpretatione benigna ad pollinctu- 
ram: suam hunc honorem pertinere. Hae circumstantiae 
sunt dxoufigegar [exuctiores] quam ut diversis temporibus 
congruant. Rursus Lucae cum Iohanne convenit quod 
‘haec nrulier pedes Christo perfudit et capillitio siccavit : 
quae itidem expressiora sunt quam ut temere credenda 
sint saepins evenisse. Adde quod Johannes Mariam La- 
zari sororem hac velut peculiarìi nota describit quod ea 
sit quae Christi pedes perfudit et detersit. Non poterat 
autem certa satis nota sumi ex eo quod saepius acciderat, 
S 5 Quod 


282 AD MATTHAEI 


Qaod autem per srpodyyer [anticipationem] id dicitar a 
lohanne, non magis novum est quam qnod Iudas, obì 
prima Apostoloram sit mentio, proditoris cognomento in- 
siguitur. Quid igitur est quod nos cogat diversa facta 
fingere ? An quod apud Matthaeum et Marcum capitie, 
apud Lucam et lohannem pedum est mentio ? Atqui ni 
hil vetat credi prius pedes perfusos, deinde et capt. 
An quod apud Lncam est yv) duagrwdos [mulier pecca- 
trix], Mariae autem sororis Lasari pietes praedicatur? 
At distinguenda sunt tempora. Vixerat olim dissolutius ' 
ideo duaprodos dicta; mox delicta vitae prioris seria pie- 
tate pensavit. Quare nec offendere nos debet quod in 
domum eius lesus divertit, quippe cum iam de emendata 
vita omnibus constaret, Hanc autem esse Magdalenan 
non aeque facile probatur. Nam soror Lazari nusquas 
eo nomine appellatur. Et nata ea opinio videtar ex ver- 
bis Christi de pollinctura: quia Magdalena Christum ivit 
pollinctum. At verba Christi non futurum sed praeseus 
officium respiciunt, ut collatio Euangelistaram ostendit 
Deinde Magdalena videtur fuisse Galilaea, infra 27: 56, 
Marc. 15: 40, Lazarus autem cum sororibus Tudaeus Be- 
thanieunsis , Ioh. 11: 1e De Magdalena narratur libere- 
tam a Christo cum obsessa esset Daemoniis septem; de 
Lazarìi sorore nihil tale. Et quod maxime notandum, 
Lucas statim post narrationem de femina unctrice, subii 
cit mentionem mulierum quae Tesum sectabantar, et inter 
eas Magdalenae, addens ei notam ab eiectis Daemoniis, 
et non ab actu paulo ante narrato. In Constitationibus 
etiam quae Clementis dicuntur, distinguitur Maria Mag- 
dalena a Maria sorore Lazari: locus est lib. III cap. 6 
His quae apud Massilienses narrantur aliquid haberem f« 
dei , si de eins famae antiquitate constaret. At non con- 
stare et valida in contrarium esse argumenta ostendit li- 
bro ea de re edito Launoius. 
Toö Aenrooù, leprosi) Id est, zoù solv Aergoö [qui lepro- 
eus fuerat]. Nam alioqui interdictum ei fuisset hominum 
commercio, Tale est illud è% rijs roũ Odgiov [ex uxore Uriae): 
Simile loquendi genus supra 11: 5, ar: 31 et alibi saepé. 
Fuit autem hic homo Pharisaici quidem instituti, sed & 
Christi sermonibus non abhorrens; et consanguineus, ul 
videtur , Lazari, 7 


CAPUT XXVL 285 
7. "Alapasgor mvgov, alabastrum unguenti) Cum vas 


hoc fractum a muliere narret Marcus, nimiram ut lar- 
gius ungaentum flueret, omnino Epiphanio assentior ex- 
ponenti Beztor dédvor (urnulam eo vitro] » eoque megis 
quia et Etymologici anctor dÀdasgor interpretatur oxeöóg 
we &E Öédov [was quoddam e vitro}, ut « summae erudi- 
tionis viro Isaaco Casaubono observatum est; qui hino 
Coniecturam facit evenisse huic voci quod multis aliis, 
ut primum usarpata de specie, paulatim ad generis sig- 
mificationem se porrigeret. At mihi multo probabilius 
widetur vocem dÀa3asgor, aut, ut alii scribunt, diafgagop 
primitiva notione significare zo mvgngor (vas unguenta- 
rium), ut saepe Pollux interpretatur; unde et gouden dÀch- 
Beesea (aurea alabaatra) legimns: et LXX Interpretes 2 
Reg. 21, quod in Hebraeo est MM vertunt dÀdfasgor , 
alii sruêlop [pysidem]. At quia lapis Onyx plerumque ei 
vrei usurpari soleret, inde coeptum dici eum lapidem non 
adabastrum, sed alabastriten: eundem enim esse cum 
Onyche docent Plinius et Dioscorides. Arabs Interpres 
koe loco posuit # 99 „$ quod multum favet is qui vitre- 
wm vas fuisse existimant. Nam eadem voce Arabibus 
dici solet vitreum vasculum in quo aegroti lotium a Me- 
dicis —— asservant. Vetus epigramma Graecum : 
Naodop vnòo yhavsijs xhecouésny déhov. 
[Nardum coeruleo quae bene clausa witro.] 

Quo loco nardi voce nardinum unguentum intelligi in 
Plinianis Exercitationibus, immensae frugis opere , mo- 
nuit Salmasius. “AAagasgor autem wögov hic dicitur ut , 
apud Horetium, Nardi plenus onyx. Nam et hic quod 
uQor in genere vocant Matthaeus et Lucas, Marcus et 
Fohannes nardum docent fuisse: cuius odor maxime com- 
mendatur Cant. 1: 12, Memoratur et Ciceroni alabaster 
plenus unguenti. Apud Aelianum est: “Edse dhdgagoop 
aùr®, zal eiger aurij uvpov (Dedit ei alabastrum, ea au- 
tem unguentum continebat]. 

… Karéyeen ènl enp wepahjv adroö, effudit super caput 
ipeius] Ita Plato De Republica III, Moor wara rijs xe- 
palijs xaraylurres (Unguentum super caput effundentes). 
Apparet autem factum id non delectandi gratia, sed in 
honoris maximi testimonium. Nam praecedit apud Pla- 


to= 


584 AD MATTHAET 
tonem: HIgooswroiper av wusor eìs degor zal Gavpars (Fe 
neraremur eum tanquam sanctum et admirabilen): & 
Proclas ad eum locum: Mvooy nataylas eös zör dv us 
eyworaroes degoîs dyadparer Otus [Unguentum euperfar 
dens sicut simulacris fieri solet in maximae sanctimoniss 
ritibus). Vide et Gen. 28; 18. Neque aliud huic maker 
propositum , quae etiam pedibus advoluta est suppl 
cum rita. | 
8. Oi mabyrai, Discipulij Aut Enallage, ut diximss, 

aut quod unus improbe —— alii imprudenter sequt- 
bentar. | 

Eis ri jj droodera abry, quorsum profueio haec] Id est, 
ccoria [profusio]: nam ita, ut notatum est a viro doe 
tissìmo , MYW usurpant Hebraei. Tale est iIIud Latinus, 
Perdere sciunt, donare nesciunt. Bene autem dictum ab 
Epicteto ree plerasque binas habere ansas, Ut hic: Tant. 
pretii unguentum inutiliter perit; odori supervacuo im- 
penditur quo pasci pauperes poterant: sinistra haec ans 
est. Haec vero dextra ansa: Mulier prioris vitae pertaess 
omni honoris genere eum proseqaitar per quem emendats 
est; neque ulli sumtui aat operae parcit ut îd omnibu_ 
testatum faciat. Laudanda poenitentia; laudanda anim 
demissio; laudanda sedalitas. Tales ansas arripiens Di 
lectio omnia qua fieri potest interpretatur in partem be- 
nigniorem, neque virtates tantum amat sed et simnlacrs 
virtutam; et si quid in modo agendi est vitii , condanst 
agentis affectui. 

10. Konovs nagéyere , molesti estis) Idem — ge 
mus non tantum hic Marcus, sed et alibi Laces usarpat 
11: 7, 18: 5. 

“Eoyov yuo xakov eipyuaaro eis opus enim bonsm 
operata est in me] Äctiones Lege non vetitas finis prae- 
cipue discriminat: finis autem hic GES Christam ho- 
gore afficere, 

11. Iavrove yap vous sevwoyous èyere pel” Eavrör, nam 
semper egentes habetis vobiscum] IIsoyòs in his libris 
uon.est qui mendicando victum qaaerit; ut multis als 
in locis, tum praecipue 2 Cor. 8: g, videre est; sed qui 
de suo vix habet unde yivat: egentem rectius quam pau 


perem verteris. Neque enim est pauperlas nihil habere, 
ut 





CAPUT XXVL 285 


mt Martialis dixit. Ideo peiorem esse egestatem pauper- 
tate ad primum Aeneidos docet Servins. Sic Hebraeis 
par deiectius quam ‘9. Non pugnat autem quod in Deu- 
teronomio dicitur, quo hic respicit Christus, Non deerit 
ëntér vos qui egeat, 15: 11, cum eo quod eodem capite 
dictum erat commate 4, Von erit in te qui egeat: nam 
hoo praecipientis est, illud praedicentis,. Non erit, id 
ést, Ne sit. Erunt igitur qui egeant, in tanto’ quippe 
populo; sed caeteri pati non debent ut in egestate per- 
maneaut, quem sensum aperte satis indicat comma septi- 
mum. Vidit hoc recte Tertullianus IV adversus Mar- 
eionem;: Sed non sit, inquit, indigens in te, id est, 
Cura ultro ne sit: quo magis petenti praeiudicat dan- 
dum , etiam in sequentibus, Si fuerit indigens e fratri= 
bass tuis, non avertes cor tuum nec constringes manum 
tuam a fratre indigente. Et hunc in modunr illa loca 

Goncíliat Rabbinus Solomo Benaderet, 
„ *Eud Òë ou mavvove èyere, me autem non semper habetis] 
Mortem imminentem sibi significat. Quoties quid de plu- 
ribus rebus potius faciendum sit ambigitur, non debent 
ipsa per se facta nude aestimari, sed temporum quoque 
et aliarum circumstantiarum habenda est ratio; ita quo- 
ties leges inter se comparantur, videndum, ait Cicero 
De inventione II, utrum statim necesse sit; utrum ha- 
beat aliquam moram et sustentationem: nam id quod 
statim faciendum sit, perfici prius oportet. Talis erat 
et kic factorum contentio. Egentibus quovis tempore stc- 
curri poterat; Christo praesenti ut honos haberetur, pro- 
perandum erat. Hunc sensum apertissime exprimit Mar- 
cus: Idyrvove yap vous nezwyous Èyere pet Eavròy, wal Ora 
Oldere Buvaote adroùs ev srorijdur* dpd oÙ.navrore Èyere 
{Semper enim egentes habetis vobiscum, et cum volueritis 
potestis illis benefacere ; me autem non semper habetis]. 
… 12 TIoos vo èrrapcioal pe èrzoinoer , ad me pollincien- 
dum fecit) Marcus: Tloofhade pvgiout mov TO oùpa eis dr 
saptasuoy (-Anticipavit ungere corpus meum ad sepultu- 
ram). lohannes: Eis tyy sjuégar roũ érrapvacuoö mov ze- 
snoyser aùrò [In diem pollincturae meae servavit illud]. 
Sensus mihi esse videtur: Putatis sumtum esse nepoti- 
num quod haec mulier me pretiogo unguento perfudit: 
at- 


2566 AD MATTHAEE 


atqui si is sumtus impensaò esset in corpus mortuum 
nemo improbaret: est enim id non tantum receptaa mo: 
ribas, sed et landabile habetar: circa Reges matime, 
qualem illa me credit. Qui honos in mortao futurus erst 
laudabilis, cur in vivente est invidiosus ? Ad morten 
parum mihi restat; quod et vobis et aliis saepe dixi, 
itaque haec mulier cum mortem meam instare intellexeri 
(nam et aliae mulieres hoc intellexerant Luc. 24: 7,8) 
habet me iam quasi pro” mortao, atque officium illad se 
lemne modico tantum tempore antevertit, Hunc sensus 
apertissime significat Marcus voce segoédafie. Hic zo dye 
gräsat interpretandam est per &Mderyer [defectum | voculut 
oógel [quasi], fecit quasi ad me pollinciendum. Quan 
voculam prudenter hic, ut et in hac apud Marcum hie 
toria , addidit Syras Interpres. Et lohanni guiga dra 
praapoù ett dies quasi pollincturaë. Nec rarum est He 
braeis ut quis dicatur facere aliquid ad hunc aat illam 
finem, qui tamen ab ipso non intenditur, sed actum em 
aliande consequitur, ut Prov. 8: 36, 17: 19, 1 Reg. 17: 1 
et alibi saepe. Sic et apud Homerum ws (tangquam) cow 
parativum saepe subaudiri notant Interpretes; ut cul 
dicit Poeta déuas nvpos [corpus igneum), id est, gaas 
soneum. ‘Evsapsbey pro pullincire dixerant LXX capiti 
ultimo Geneseos: ex quo loco patet anliquitas mori, 
cuius et Ennius meminit: 

Targuinii corpus bona femina lavit et unxit, 
Nimirum Tyriorum proles Tyrrheni hunc inter caetervf 
ritum Italiae intalerant. Morem autem hunce ungendorus 
corporum, ut pleraque instituta laudabilia Tudaeorum, 
observaruut et Christiani veteres in testimonium ereditae 
resurrectionis, Tertullianus Apologetico: Si dArabiae qu- 
runtur, sciant Sabaei pluris et carioris merces sua 
Christianis sepeliendis profligari quam Diis fumigandis. | 
Plinius dixerat lib. XI[ cap. 18, Acervatim congesta ho: 
nori cadaverum quae Diis per singulas micas dantur. 

13. Mpynuóovyoy] Ita vertere solent LXX Hebraeam 
ror quod saepe non tam monsmentum quam memoria 
significat, ut Exod. 17: 14, Küraypawpoy voöro eis prapò- 
cuvov êp Beli [Scribe hoc in libro ad memoriam), et 
Nam, 6; 18, Pvsiar zoö uyygoouvou (sacrificium memoriae): 

lb 


CAPUT XXVL — 


14. Tóre, tunco] Post interiectam narrgtionem ad res 
contexendas pertinentem redit Matthaeus ad teinporis or- 
dinem. Factum enim hoc videtur paulo post ipsam con- 
sultationem Synedrii cuius supra meminerat. Haec enim 
Jadae se offerentis occasio consilii mutandi causam prae- 
buit. 

15. “Esyoav] Gonsitrierne ut optime hic vertit vetus 
Latinus: id enim in iure est promiftere. Respondet He- 
braeo PA. Confer Marc. 14: 11, Luc. 22: 6, 

Tecixovræ deyvor, triginta argenteos) Cum Iudas Sa- 
serdotum arbitrio permisisset quanti lesum aestimarent , 
illi aestimarunt quanti. minimi homo ullus aestimari po- 
terat, Nam zqidxorra dgyugwe sunt totidem zergadgayua 
(guadridrachmu], quae LXX, quia duplaribus utuutar 
drachmis, didgayua (didrachma] vocant: itaque Exod. 
az: 32 caput servi aestimatar triginta siclis, ubi in Grae- 
co est rgsdxorra Òldgayua [ériginta didrachma), apud lo- 
sephum totidem zergadgaypa (quadridrachma). At in Za- 
chariae vaticinio, quod infra examinabitur, iidem LXX 
squxorra doyvgoös [triginta argenteos] vertunt, ubi sub 
intelligendam est oixdovs [siclos], ut hic vouiopara (nu- 
mismata). Nam ludaeis cixhog est woucoua sar éboyyv 
(numisma per excellentiam). Qui ipse Zachariae locus 
ostendit eam summam vilis pretii habere significationem. 
Et notant Hebraei hominem marem plerumque aestima- 
tum quinquaginta siclis, ancillam triginta, Samuelis. quo- 
que secundo libro, cap. 18: 11, 92 Graece vertitur ofsdos 
deyuvetov [aicli argentei}, Quare neque de libris neque 
de talentis hic cogitandum est. Facit hoo ad notandum 
Iudae animumn ita avaritiae mancipatum ut quovis ed 
ämpelli ad scelus potuerit. 

16. Evxauotar, opportunitatem)] joke 

17. Tij Òë zegen Töv dLvpoor ‚ prima — die Aty- 
morum] Addit Marcus öre zo sruoya ë9vov (quando Pascha 
immolabant), ladaei scilicet, quod exprimit Syrus; id 
est , quo die moris erat Pascha mactari, Lucas, êr h édes 
Hveodar rò rraoya [qua oportebat mactari Pascha]: qui- 
bus locis inter se collatis evinco eo die a Iudaeis mac- 
tatum srasya quo oportebat, si dei pro eo quod oportet 
sumi debere contenditur, Azymorum dies modo septem 

nu- 


288 AD MATTHAEI 


numerantur , quibus integris nefas erat fermentato ve 
modo octo, annumerato die Paschali, quia pare 
postrema incipiebat Azymorum — Citavimus: SS$* 
do locum ex Iosepho in quo Azymis dies attribuit ows© 
cum alibi septem dies Azymis assignet. Ita prima Am 
morum saepe dicitar prima septem dierum quibus inten ® 
non nisi Azyma edebantur. Hic dies prima qua ediist } 
cipiebant Azyma, id est, dies Paschalis: is enim peso 
liaris est character deale quartae Nisan , at supra dai 
mus. Non dicunt autem hi Scriptores iam adventusss 
horam mactationis, sed ipsum diem adventasse. Qwo© 
non ita intelligo qaasi iam occidisset Sol; mox enim &-= 
quitar dias Òë yevouéyye (vespere autem facto]: sed pat—= 
describi tempus quo Sol erat prope occasum: qaod Laa 
dicit 10e Òë jj suiga [venit autem diese), id est, zò ve 
y@jgeoor [dienoctium). Nam et popularis sermo genie 
diem dicit qui de proximo imminet. Et Lucas alibi dixt 
yevouivas Duloas [facta die}, ubi Marcus srpol ëvvvger 
May [diluculo valde). Sic infra comm. 71 fedGopra [es- 
euntem) siguificat exire parantem: nondum enim tum ex- 
iisse Petrum sequentia ostendant. Facta ergo haec sù 
occasum diei decimae tertiae, quo tempore incipiebst 
apud Iudaeos dies decima quarta. Haec multum faciunt 
ad illastrationem controversiae inter viros eruditos in om- 
nem partem diu versatae, cui lacis ut spero nonnihil 
adferemus. 

ITIoö Oéheus Evougdooniy Got payeis vÔ naoya , ubinam vis 
paremus tibi comedere Pascha?) Dominus noster., ob- 
servantissimus legis Paternae, solitus erat comedere Pa- 
scha ex praescripto quo tempore Iudaei omnes , fine de 
cimae quartae Nisan. Incipiebant autem Iudaei locum in 
quo comesturi erant Pascha parare ab.ea nocte quae &n- 
tecedit Solem decimum quartum, et pars est zoù svyêr- 
méoov [dienoctii] decimi quarti , quod nunc etiam faciunt. 
Eius praeparationis magna est pars anxia dxsa@agos vis 
Cvuys [expurgatio fermenti], ad qam alludit Panlus 1 
Cor. 5: 7. Sollicite enim ea nocte et antemeridiano tem- 
pore sequenti inquirunt ecquid usquam fermentatum st- 
persit, etiam micas colligentes, Deinde sternantur lectì, 
instraitur coenaculam, coquuntur cibi, Haec omnia. sust 


ops 


os’ 
s 


CAPUT XXVI 26 


Pda En egg e ee ⸗ J 
cam illias diei, qui propteren maga0xev?j [praeparatio] 

gn mr a parte maiore, ut sracya a parte digniore. Cum 
PA maox haec inciperet, interrogant Discipuli quem lo- 
; 


sen Christus velit sibi parari edendo Paschati, existi- 
s de “nempe edendum de more fine eius pvyônuégov 
< oars eetl quod tum coeperat. Plane enim assentiri illis 

rd — eo qui putant eo anno a Iudaeis Pascha celebratum 


… & XS quam oportuit tempore. Nam etiamsi aliqua trans- 
a’ 19 Na ._ . . e ge 

2 . diei festi in eum annam incidisset, quod probetu 
ze 8 Gile est, et qui probare conantur valde inter se dis- 


—“ S“Ntiunt, ea tamen causa propter quam a Tudaeis dies 
— Seatus transferri solebat adeo mihi iusta videtur ut Legis 
— Merpretatio potins quam mutatio sit censenda. Nam si 
3 tontinuaretur dies festus Azymorum, qui Paschale sâcri- 
— « fcinm sequi necessario debebat, cum Sabbato, non erat 
— quidem secuturum id quod quidam putant incommodum 
"les # ex dilata coctione (nam coquere Sabbato quidem non lis 
“Namur. Cebat, at licebat die festo, Exod. 12: 16), sed post mul- 
Pad, tiplicem dtaorogdy (dispersionem)] Indaeorum, quorum 
rm: malti habitabant in locis calidissimis, periculum erat ne 
ar y &sservata cadavera putiscerent,. lam vero credibile non 

Des erat legem rituulem a Deo praescriptam cum tali neces- 
— : Sitate quae nulli periculo, nullis incommodis cederet, 
IE tm cum alibi saepe demonstratum sit in his potissimum legi- 
bus valere debere zo dmierxég (aequitatem]. Acqua igitur 
erat ac proinde observanda diei festi tralatio in diem 
—— Sabbati: neque id magis cum Lege pugnare censendum 
Osu Graat quam quod Ezechiae tempore Pascha tralatum est 
mede a 14 Nisan in 14 mensis sequentis. In his enim ri- 
tunm rebus Synedrii auctoritatem populus tuto seque- 


| laa batur, et sequi debebat ex lege Deut. 17: 8 et deine 
Gem Ceps Qua de re vide quae prudenter notavit Maimoni- 
F des Dace dubitantium III. 41 , et Moses de Corzi Praecepto 


» 
— iubente 46. Adde iam quod Christus, cum dixit Scitia 
XE intra biduum Pascha inestare, egit de re omnibus nota. 
Pae Ac proinde diem Paschatis non alium agnovit quam: eum 
ame qui publice de more observabatur. Quibus addenda quae 


ta paulo ante ex Marco et Luca in hanc rem attulimus. 
mz è 18. 1Igòs zò deïwa] jpp Syrus, Hebraice aop aut ‘0m 1m; 
sn at Ruth. 4: 1, ubi Graeci quidam verterunt xgvpie [incog- 


II. 1 Jie 


290 AD MATTHAEI 


nite]. At Matthaei interpres hoc loco Graece admodem 
vertit zor deïra. Ita enim Graeci loquuntur cum non 
quemvis hominem sed unum aliquem designatam volt, 
quem nominari nihil attinet. Hanc autem Christus na 
nominarat, sed notis quibusdam descripserat, ut apd 
Marcum videre est. Interseruit autem verbis Christi Met 
thaeus illud *}p de suo: cuiusmodi narrandi modum in 
venire est a Sam. 15: 2. Arabes dicant eadem voce (jl, 
unde Hispanis mansit Fullano. 

O zaugds mov dyyus dor” m7q0s oe OUD zo sraoya pere ole 
paônrör pou, tempus meum instat: apud te facio Pasch 
cum Discipulis meis} Discere hinc iubemur, qaod ma 
observetum multos fefellit, et anticipatum Pascha a Chre- 
to , et causam cur anticipaverit. Nam illud srou5 est ian 
iam facio, hac ipsa nocte, non pomeridiano tempor 
quod erat legitimum. Causa est, non quod Iudaei «lo 
guam oportebat tempore constituissent Pascha mactare é 
edere, sed qaia mortis tempus Christo imminebat, ita st 
ad legitimam usque Paschatis tempus non esset provicts 
rus. Nam alium sensum habere meo iudicio non potest 
illud d xciooc⸗ uov êyyvs. Et apud Lucam 7eÔ roõ pe ne 
Bep [antequam patiar). Divina autem providentia fac 
tum est ut nulla mora esset opus. Iam enim paratun 
erat coenaculum et omnia in promtu quae ad Pascha ce 
medendum desiderabantar; ita ut statim post haec dich 
in domum iverit Christus et discubuerit. Neque id mi 
rum in urbe plena advenis quibus passim hospitia et 
coenae parabantar. Obüiciunt Graeci, si antevertit Chris 
tus Pascha, violatam ab eo Legem. Quem nodam ali 
aliter solvant: mihi res videtur expedita adhibita distinc- 
tione Paschatis. Pascha enim est aliud @voiuor [wictima- 
le], solemne, plenum; aliud gyyuovevrexòr [commemora- 
tivum], Ovarpov (quod mrasya Hvoter vocat Losephus) ce- 
lebrari non poterat nisi uno in loco, quo populus omnis 
convemiret, qui locus a Davidis temporibus fuit Hieroso- 
Iyma. Lex est Deut. 16: 2, 5, Exemplam videre est 
a Par, 3o et 35, Luc. 2: 41 ‚, apud losephum maultis ia 
locis. Tryphon in Colloquio cum Iustino: F'yoopibouer ôrs 
oüre mrgógaroy Toü maaya dÀhaydae Oierp Övvaróy [ Scimus 
enim Pascha victimam alibi occidi non posse). Hoc 9v- 


6t- 


CAPUT XXVI. 291 


Eoꝰ voco, quia in eo agnus mactabatur, non privatim 
W-patribusfamilias, ut multi existimant , sed a Sacerdo- 
Ebas, plet constitutum sacerdotiam: nam ante patresfa- 
miiliarum erant velut Sacerdotes. Scio Philoni dictum 
Overy [sacrificare) die Paschali dxagoy vous iegery oùs dra- 
‘pelvovras deowournyy ToÖ vmov yagraandvov Tö ÈOpee navst 
plan sjuloar dBaigeroy dra nèäv Èros eis avrovgylay Over 
funumquemque non exspectatis Sacerdotibur, hac una 
die eximia Lege dante sacerdotium genti toti ad facien… 
dum sacrum anniversarium]. Sed in moribus Hebraeis 
ipse Alexandrinus non satis certus est auctor, In Para- 
lipomenis, ubi losiae describitur historia, aperte narran- 
fur Sacerdotes, adiuvantibus Levitis, amovisse quae amo= 
venda erant, idque in Templo, et deinde pecudes Pae 
schales reddidisse familiis: ubi Iosephus, éxdgov vör teplop 
êEgyovuévou voïs òydors (unoquoque Sacerdotum praeeunte 
pPopulo]. Atqae hinc factum ut Sacerdotes, Cestio quae- 
renti quis namerus esset ladaeorum Ilierosolyma conve= 
nientium , exacte dixerint quot fuisscnt in Paschate agni 
aut haedi sacrificati, Aiunt enim fuisse Ovuarop einoot névve 
gevgradas , spo; Òë srevraxioyidia Eaxoara [victimarum ducenta 
et quinquaginta millia, praeterea quingue milliaet sexcèn- 
tas]: quod profecto exacte dicere non potuissent nisi ipsi 
intervenissent mactationi. Hoc @&voruop Pascha sicut lo= 
cum habebat praefinitum extra quem celebrari non pote+ 
tat, ita et tempus designatum , nempe inter duas dwlag 
Fvesperas) decimae quartae diei exeuntis et inchoantis 
decimae quintae. Tale Pascha hoc anno non celebravit 
Christus.. Sacrificare enim extra tempus concessum non 
Heuit: edde quod et Sacerdotum, ut dixi, interveniebat 
opera, qui nunquam eam navassent nisi stato tempore, 
Sed quia belli temporibus convenire populus non poterat, 
multoque magis post Babylonicum exsilium aliasque dra 
onogag (dispersiones) longius sparsis plerisque Iudacorum 
quam ut possent venire Hierosolyma, in, locum Paschatis 
Bvolgov surrogetum est Pascha argpovevtixor , volantarium 
magis quam Lege praeceptem. Nam ne excideret libera= 
tionis Aegyptiacae memoria, instituerunt Iudaei, etiam 
eum sacrificare Pascha non possent (posse autem extra 
Chananaeae fines, non immerito ipsi vegart) memoriam 

Ta ta- 


292 AD MATTHAEI 


tamen Paschatis quandam ob oculos ponere. Sicat ergo 
in. Paschate quod @voipor vocamus ante coenam islam 
antecedebat coena ritualis, qua agnum aut haedom am 
azymis et herbis amaris ex Legis praescripto come 
bant; dicis, inquam, causa, non ad saturitatem; nequ 
enim agnus sufficere poterat ad coenam iustam hominibs 
nunquam paucioribus decem, saepe etiam viginti;, na 
eousque excrevisse zac poarglag [sodalitates) Ioseplu 
memorat; intra quem numerum stetisse et Lacedaemonw 
rum Phiditia ex Porphyrio discimus: sequebatur deink 
coena iusta: ita et in Paschate commemorativo coen 
quaedam óolas ager [dicis causa] coenae praemittebaur, 
sed sine sacrificio. Itaque in eo edebatur tantum aliqud 
azymorum cam herbis amaris. De caeteris cibis appe 
sitis nihil gustabatur ante coenam secundam , quae ert 
ordinaria: quod nunc quoque Tudaei observant. Het 
autem coena commemorativa Paschatis, quanquam &0vss 
[sine victima], ut dixi, vocatar ndoya Öpcorvpos [Pasch 
pocabulo ambiguo), Nam ita habet carmen istius cot 
nae, quod venire a Babylonicis temporibus non est de 
bium, 
moon Tax 55 | 

id est, Omnis indigens Pascha faciat. Atque in hune 
sensum accipio quod dicit Chrysostomus suo etiam tem- 
pore Iudaeos Antiochiae Pascha fecisse; et quod Proco- 
pius in Arcana historia ait eos pevoaodar mooBareloop zoer 
(gustare de carnibus ovillis): nam sacrificasse eos non 
est credibile. Atque ideo Tryphon dicto laco non Pa- 
scha celebrare alibi ait vetitum, sed zo zrgófarop ze 
maoya Overy [pecudem Paschalem sacrificare). Unde lu- 
cem accipit illud Augustini in. primo Retractationum: 
Judaei nunc non sacrificant nisi forte quod per Paschats 
vamolent oven, hoc in sacrificia deputatur. Hoc zaoys 
MIT KOveT Kop , utpote voluntaria devotione susceptum, sic- 
ut loco nan adstringebatar, ita nec tempore. Christus 
igitar cum sraoge Ovorpoy morte praeveniendus usurpare 
non posset, voluit tamen cum Discipnlis suis memoriam 
Paschatis, qua poterat, celebrare : quod fecit eodem mo- 
do quo solebant ii qui Hierosolyma venire non. poterant, 
et. quo proximo poterat tempore, id est, horis 18 aut 
— | cir- 


CAPUT XXVL 25 


Circiter ante ipsum sacrificii tempus. Non: sacrificavit 
igitar Pascha Christus: neque enim potait, ipse verum 
Pascha vero Paschatis die sacrificandus: sed manducavit 
Pascha quod dixi uyygovevrixòr, quod hic recte Indaico 
more Pascha appellatur. Itaque ÈOve sraoya [sacrificavit 
Pascha] nusquam legimus: imo non sacrificasse Christum 
vel hinc appareat, quod statim ut in domum venit dis- 
Eumbit: sed Ègaye zo naoya [manducavit Pascha]. Neo 
aliad hic est zdoya sroteïy (Pascha facere) quam MOD ver- 
bum in rituali carmine, quasi dicas naoyatibeiy. Hinc 
‘apparet nihil a Christo factum contra Legem; imo con- 
tra, adeo observantem Legis Christum fuisse ut cum sai 
crificium implere non posset, memoriam tamen sacrificil 
rita recepto ‘coluerit. Quod de Paschate dixi, idem vis 
dere est et in aliis diebus festis, quorum memoriam etiam 
extra Iudaeam Iudaei sine sacrificiis celebrabant. Itá 
‘Philo adversus Flaccum narrat a ludaeis: Alexandriad 
habitantibus celebratam zy èy onpas oor» [/estum 
tempus Tabernaculorum]. Ne quis vero novam hanc 
nostram sententiam suspicetur , sciat esse antiquissimam. 
Meminit Photius Scriptoris anonymi adversus Tessares- 
aedecatitas, qui diterit zj dylg méunen wij vò vopuxòp 

vv mndeye vor Kúöpuor juöv 'Inooöv Xeousòr, uydè yep 
eivar TOTE tÒv zaupdy, dÂÀ« zij Emrovon, zal Ort odd vour- 
ns zer èpayer [die quinta quam sanctam dicimus , 
Christum Dominum nostrum non manducasse Pascha le- 
gale , neque enim tunc tempus fuisse ; sed neque. eum id 
édisse secundum ritus Lege praescriptos). Idem ait de- 
fensum ab alio Scriptore valde ERO) qr de — 
libros ediderat. 

Merà vör paByröv uoö, cum Discipulis meis) Erat e- 
nim haec iusta poargla [sodalitas] inter decem.et vigin- 
ti; similis Phiditiis apud Lacedaemonios, quae et ipsa ; 
ut modo diximus, constabant quindecim aut paulo plu- 
ribus paucioribüsve convivis; et Pythagoraeorum ovoor- 
slots [conviviis] quae decem hominibus constabant : Ára- 
bum Nabataeorum tredecim. , 

19. ‘Hroigaaay 70 naoya, paraverunt Pasèha} Locus 
erat paratus, ut ex Marco discimus, Restabat ut appo- 
nerentur quae ad coenam illam layxnovturixir [commemo- 

T3 ra= 


296 AD MATTHAEI 
rativam] pertinebant , &lvpa sal sencideg (asyma d het- 


bae amarae). 

20. 'Oplas dl revondyays, vespere antem facto] Cum an 
sol occidisset: quod non intelligendum ép geypeij [in pus 
to). Nam quicquid est temporis post solis occasum set 
interdum eo nomine appellari, ut Num. g: 15, ubi oppe 
sita sant pra (de die) et 2V2 [de vezpere). ler. 5: 6, 
NIV MU lupus nocturnus, ut Kimchi interpretatar « 
Ps. 104: 20, loca alia omittam. Ita sumi dias manife 
tum est loh. 20: 19 et Marc. z 32, Indicatar ergo ien 
nocte celebrata coena, quod consulto factum a Christo, 
ne se periculo ingessisse videretur. Neque in eo que 
quam erat novi. Nam nunc quoque Iudaei sraoya un- 
uoyturixoy multa nocte celebrant. Imo et sraoya vam 
mactari quidem inter duas dwylas, at edi non nisi nocs 
solebat. Ita enim usus interpretatus erat legem quu 
exstat Exod. 12: 8, inque eam interpretationem Inda 
omnes consentiant. 

Avlutiro, discumbebat) Stationem in agno edendo ma 
in perpetuum praeceptam, sed pro illo exitus temport 
multi sentiant. An tamen accubitus, signum securae Ì 
bertatis , ut ludaei interpretantur , usurpatus sit ab aevo 
Iosuae dubitari potest, Nam sicut in herba iacentes ci- 
bum sumsisse primos hominum satis constat, quo pert- 
nere videtur id quod est in Gen. 18: 4, wven (requiescite), 
ita sedendi morem aut non minus antiqguum , aut primo 
mori proximum fuisse docet eadem Genesis 43: 33, cui loco 
addi potest alter 1 Sam. ao: 25. Tacitas de Germanis: 
Lauti cibum capiunt: separatae singulis sedes et sua 
cuique mensa. Tantundem de Hispanis et Gallis veteri- 
bus traditum Straboni. Quod autem de eo tempore dicit | 
Philo, gsyrro Töy dygror èy zaïs ovuroriwaïs ovpovoias 
naraxMoert yoopbvor (cum nondum homines in conviviis 
accubitu uterentur], de accubita in lectis accipiendam 
omnino est, qui haid dubie serius coepit, Assyriorum, 
ut credibile est, exemplo: cuins moris primam apud Iu- 
daeos mentionem doctissimns Casanbonus epud Amos, 2: 6 
observavit: misi vetustior eius mentio Cant. 1: 11, ubi 
30 zarah (accubitum] vertunt Graeci. Quin Grae- 
corum ac postremo Romsnorum exemplo mos accumbendi 


in- 


| 


CAPUT XXVI 295 


mn Bserebuerit, non est dubitandum. Hodie Iudaet sessionem 
in coena illa commemorativa, sed solito molliorem atque 
honoratiorem, usurpant; et ‘cum reclinatione corporis , 
quae ab accubita non longe abscedit, 

ar. Kal dodorvoor arr] Id est, cum iam serio coe… 
sarent. Nam prior coena, ut dixi, dicis causa erat: 


. neque in ea habebantur ulli sermones praeter formulas. 


Et rov$Mlor [catinus] illad de quo sequitur, habebat in 
se inscalam, ut ostendit wooplov [panis intincti] mentio 
apud lohannem. Qnare probare non possum eorum sen— 
tentiam qui haec ad herbas amaras aceto tinctas heden. 
quibus locus erat in coena priore. 

‚23. 0 duBapas mer duoü dp veö vovPhlep vijv yega, qui 
ëntingit mecum manum in catino) Omnino videtur pro- 
pius quiddam indicari quam quod supra dixerat Christus, 


‚ Unus ex vobis duodecim. Quare persuasum mihi est Iu- 


dam prope Christum accubuisse, ita ut cum plures essent 
in coena catini, ille ex eodem cätino ederet ex quo ede. 
bat Christus. Ita enim facilius fieri potuit ut Christus 
illi interrogantì an ipse esset de quo loqueretur, submisse 
et plerisque non audientibus responderet, Eu eirzag [Item 
dizisti], utque eo non audito Johannes a Petro monitus, 
guaerens quis ille esset qui tantum scelus esset ausurus , 
certum a Christo signum acciperet, eum hunc esse cui 
ipse Christus daturus esset de catino tinctam iure oſfulam. 
Quae omnia, ni fallor, indicia eo nos ducunt ut creda- 
mùus quod dixi. Atque ita hic quogue accidit quod in 
multis aliis vaticintis, ut verba Davidis Ps. 41: 10 in 
Christo non tantum secundum proverbialem. loquendi mo- 
dum, sed etiam secundum exactissimam verborum signi- 
ficationem implerentar. Accedit huc quod Marcus cum 
prius dixisset ú doOtoor mer duoö [quit manducat mäcum] , 
postea subiecit: Bic æ röv Owdera, Ó duorrrógevos mer 
êmoù eis vO reußdio⸗ [Unus ex Duodecim, gui intingif 
mecum manum in catino]. Qüare cum bis idem. dictum 
censeri non debeat, sequitur in posteriori restrictioremt 
esse demonstrationem. Atque ita Christus praescientiae 
suae documenta per gradus edidit, primum duodenaria 
numero includens futurum proditorem, deinde numero mi- 
nore proxime accumbentium , postremo’ ipsum hominen. 
notis cerlis designans. 24. 


296 AD MATTHAEI 


24. Prayer, zados yéygarvas megd adsoù, abit sent 
scriptum est de illo) Ilopsveras Lucas, id est, moritr: 
ita enim Hebraei jn [vadere) usurpant, ut Gen. 15: 2, 
ubi LXX jm ‘mk [ego vado] vertunt dyaò Öl otrolvens 
[ego abeo). Sic ct Latini mortuum abiësse dicebant. Alibi 
Öndyeiy. de Christo positum mined (assumptionem) eu 
in coelum significat, 

Oval dé reß dyOpoorp dnelyp, vae autem homini ill] 
Sapientissimum Divinae permissionis decretum eiqae iuncu 
praescientia, cum nullam imponat sceleris necesaitaten, 
neque culpam — — ‘meritum minuit, 

Kakòr 1jv adr, el oöx dyervijdn ó ävOgsoros Exeivos, bem. 
illi esset, si natus nón fuiseet homo ille] Non quod ese 
bene ei possit qui non sit,.sed quod homines ita poe- 
sunt esse miseri ut merito optent nom esse: quod a qui 
busdam nimium subtiliter philosophantibus negari miror, 
a quorum inopinata sententia ad sensum communem é 
hoc Christi: effatum provoco., Nam quod viris piis Iobo. 
et Ieremias impatientia ut dicerent expressit, id hic vere 
ac serio de Iuda Christus afirmat. Od Bovderat (Non | 
vult], inquit Hierocles, ó saxos dôdyaroy eivas tor adroï | 
worp, ia urj Únopelen siuogoönevos [ie qui malus est 
immortalem esse animam, ne in poenie maneat). Interi- 
re autem est perinde ac nafum non esse; iuxta illnd 
Senecae : 

_Quaeris quo iaceas spel obitum loco ? 
Quo non nata tacent, 
De impiis igitur vere dici potest quod olim dixisse Sile- 
num ferunt, et Theognis istis verbis expressit : 
’Aoysy mèr mij pövae EneyHovlosorr dpugoy , 
Mad toudeir -adyas dËlog sjehov. 

[Optima sors homini natum non esse, nec unquam 
Adspexisse diem flammiferumque iubar. ] 
Hieronymus: Simpliciter dictum est, Multo melius esse. 
non eubsistere quam male subsistere. Rabbi Israël De 
Anima ait ei qui in hoc mundo Diyinae contemplationi. 
non vacat, melius futurum esse nunquam exstitisse, Idem 

in Zoar de ignorantibus Legem. 

25. Eù iras] Hem dixisti. Est enim non in medio 
relinquentis sed concedentis quacsitum ista oratio; ut col- 

la- 


CAPUT XXVI »7. 


latis locis, infra hoc cap‚ 64 et Marc. 14: 62, liquido 
hbe Non dissimile est illad Euripidis: 
Ev 8d Mys zaür, ovum Èy00. 
Dicis haec tu, non ego] 
Sed hoc ita Iudae ietnm est, ut caeteri non exaudirent. 
……26. ’Eobsorror dé avrùr] Ita et Marcus; id est, adhuc: 
ëdlis coenantibus. Nam vinum quidem ex more deco. 
rum, qui nunc quoqne in die Paschatis aliisque diebus 
feslis id observant, et in coena et post coenam cam 
gratiarum actione bibebatur: at panis frangebatur et dis- 
tribuebatur coena adhuc durante, sed ferme peracta. 
Hince de poculo speciatim dicunt et Lucas et Paulus sum- 
tam a Christo mera vo Öeervijgart , quod in Missa Latina. 
exponitur postquam coenatum est, Lucas autem et in 
aoena et post coenam propinatum memorat; sed post 
coenam ‘cum mansuri ritus institutione. Etiam apud Grae- 
Qos postremum poculum, idque pro sacro habitum, bi- 
bebatur eo ipso tempore quo RO mensae., Ni- 
eostratus : 

AM Eyyéaoa Bârvor dyatoë — 

Anmeveyxnciroo por rijy Tgarelar ès nodöv. 

{Sed infundentes poculum Genië boni, 

Mihs de pedibus protinus mensam auferant.] 
Xenophon: Qs dl dpneédgaar at roarebas zal doreisarvo- 
aak drevavioay (At postquam sublatis mensis libarunt et 
paeana cecinerunt]. Scholiastes Aristophanis ad Vespas: 
Eboc Yv Öróre uidhos íj voareba aïgeadas dyaboö daluovos 
ënudóopey [Moris erat cum tollenda esset mensa poculum 
sorbere bont Genii]. Seneca Thyeste: 

Hoc , hoc mensa claudatur scypho. 
Meminerunt et Scholiastae ad tertium et quintum Odys. 
seae. Primi quoque Christiani inter coenandum celebra- 
runt hoc mysterium: KÀöyzég te zar oinop àovoy peten 
AanBarov rgopijs de dyaldhudoer zaì dpedórysr zacdlas [Fran- 
gentes domatim panem, sunebant cibum cum exsultatione 
et semplicitate cordis] inquit Lucas Act. a: 46. Vide et 
confer quod dicitur Act. ao: 7 et 11. Hoc est quod Pli- 
nius ait, Coiisse Christianos ad capiendum cibum, sed 
promiscuum et innoxium. Idque ipsum est quod deïrvor 
xugtxxov [coenam Dominicam) Paulus ad Corinthios vo- 
T5 cat; 











298 AD MATTHAEI 


cat; Ignatias in epistola ad Smyrnenses 8oys;y fconvisi- 
un), ut et Scriptor vetustissimus Constitutionum que 
Clementis nomen praeferunt, qui et doyyjr interpretatur 
dyarny [dilectionem). Nomen Agapae, quod in lade 
Epistola est, in hoc sensu venisse putat Tertullianas is- 
de quod inopes isto refrigerio iuvarentur. Sed videndan 
an non ovvendoyenòös (per complezionem] ex pocuio my 
tico id datum sit nomen toti convivio, quomodo eöyag 
[Eucharistia) dicta est dx zoö prov zoö evyagusytinms; 
[a pane super quo actae gratiae). Nam poculum illad, 
certissimum quippe testimoniam amoris quo nos Chrsts 
dilexit, quemque nobis imitandum proposuit, dyn die 
batar. Ignatius: Toma Gédeo Tò aïua «dro, ô èzur dyam, 
&pdapros zal déyvaos Gorj (Potum volo eanguinem eis, 
qui est dilectio, incorruptibilis et aecterna vita}: unde 
intelligendus alter eiusdem locus ad Ephesios: °4yalw- 
mvoijsarses èy apar: Xowoù [Essuscitantes per sanguinea 
Christi]: valt enim geradgnsuxòs (per tranenominationen) 
significare dilectionem mutaam. Mos ille in convivie 
celebrandi hoc sacramentum prima illa aetate nihil he- 
bebat vitii plerisque in locis, ZEdebatur, ut ait Tertal- 
_lianus, quantum esurientes capiebant, bibebatur quantum 
pudicis esset utile: quod et de [udaeorum conviviis quae 
curdeurva vocantur praedicant Iosephus et Philo. Sed 
quorundam irreverentia effecit ne diu retineretur. Nam 
Corinthiorum inaequales epulas, contra naturam zijs dya- 
avs, castigat Paulus; et Socrates Historicus Aegyptiorum 
notat dxgastay (intemperantiam), quod naproloop êdecapsarr 
dupooydtvres [omnifariis dapibus impleti] participarent 
mysteria. Hinc constitutum ne mysteria sumerentar nisi 
a ieiunis; quod ab initio ita non esse factitatum recte 
observat Chrysostomus. Iustinus nobis zijr rijs eöyagigies 
geroysjv [Eucharistiae participationem)] extra convivii for- 
mam describit: et Clemens istis qaae suo tempore cele- 
brabantur conviviis de nomine dyarys controversiam mo- 
vet, nimicrum cum iam ab iis conviviis mysteria essent 
segregata. At Tertullianus indicare videtur iam suo tem- 
pore celebrata ‘mysteria antelucanis maxime coetibus: 
mansit tamen antiquissimi moris testimonium in eo quod 
fiebat ipso die Coenae Dominicae auniversario. Canon 


Con- 


Val -e 


CAPUT XXVI: 208 


Coneilii Carthaginiensis tertii hac spectat nt sacramenta 
altaris non nies a ieiunis hominibus celebrentur, excep- 
go uno die anniversario quo Coena Domini celebratur s 
gqufcam convenit epistola Augustini ad Tanuarium. Sed 
et segregatis iam mysteriis fideliam convivia (ut Pauli 
tempore) in ipsis Ecclesiarum aedibus celebrabantur ad 
tempora Synodi Laodicenae, in Africa etiam serius. 

Tor: àgroy, panem] Azymum, contra quam sentiunt 
Graeoi: quanquam enim anticipato tempore omnia tamen 
svaayeriboyroy ‚ (pascha celebrantium | servavit Christus 
guae quidem servarì poterant. 

Eökoysjaas, benedixit} Moris semper ludaeis fuit, ut 
ex Thalmudicis Scriptoribus et Philone apparet, cibum 
mullam aut vinum sumere nisi prius Deo tanquam con- 
ditori donatorique laudes et grates egissent, addita pre- 
eatione: quod yeguigerr Toy Ocoy mos Yoenyor zijs Toopijs 
{honorare Deum ut alimenti datorem] dixit Iosephus: ip- 


& 


sam precationem wnp id est, dysaouop [consecrationem] 


vocant, aut nou, id est, evÂoylar (benedictionem). Dio- 
togenes ex Pythagorae Schola: Kadës Òë wal zo roy Ocòr 
ër dqyj zò Öelrryo wal Tt dlg Eniwaheladar, ody ws ded- 
geevór Tuvos Töp vorouror, dÀN els TO pracdtyra zaranoo- 
gndijves ray pvydy [Rectum est in principio prandii ac 
coenae Deum invocare, non ut opus habentem tali re, 
sed ut per eius memoriam ornatior fiat anima). Ante- 
quam id fieret, cibus pro profano habebatur; hoo facto 
&ytos [sanctus], id est, quo vesci fas esset. Quem mo- 
rem ut piam approbans Paulus, TIvu srloua Oeoö walor, 
inquit, wod ovdéy drodAnrov gerd eöyagssltas AauBardgeror , 
dywalberae yap dea Aoyov Oeoù zal Erreubeos [Omnis creatura 
Dei bona est, et nihil reiiciendum quod cum gratiarum 
actione percipitur ; consecratur enim per verbum Dei et 
orationem]: quo sensu éyrabeotar, quanquam in re alia, 
usurpavit et 1 Cor. 7: 14. Bene autem Paulus dicto loco 
evjagistay explicat voce dyrevkcos erant enim ista con- 
iuncta. ‘Josephus: Mexatag ovons pvoes zijs evyaguslag, wal 
yevoudrijs dr duodij mèr zör ijÒn yeyovoreory , ènl dé zeporgorrij 
zöy daouévoor [Cum naturaliter iusta eit gratiarum actio, 
guae fit ut agnoscantur percepta et percipiantur futura ]. 
Hinc est quod passim pro eodem ponuntur in. hoc negotio 

| eÙ- 


500 AD MATTHAEI 


eöloyeip wal eyaorses (benedicere et gratias agere). Quod 
Matthaeus 14: 19, Marcus6: 41, Lucas g: 16 dixere in histeria 
panum maltiplicatorum ara3dépas els Top ovparòr eileym 
[adspiciens ad coelum benedizit], lohannes edyagisimn 
dédoone [cum gratiae egisset distribuit} 6: 1e, Maru 
dixit edyaoisyoas Èxhase (gratias agens fregit] 8: 6, qu- 
modo et hic noster Matthaei Interpres 15: 36, in quibu 
locis Marci:et lohannis Syras eüyapessjoas vertit ya [é 
benedixit}: hoc aatem loco apud-Matthaeum pro evert 
ges dixit To "van, id est, evyagiosjoas val edÀoysjoas [ere 
* egit et benedizit). Sic et Paulns 1 Cor. 14: 15, 16, 
17 pro eodem ponit sgooevgeodart, eùdoyciy, edyapsù 
ſorare, benedicere , gratias agere], eodemgque loco Lat 
nas Interpres evyagistay vertit benedictionem. Sic uki 
mox est de poculo evyapessoas, Cyprianus epistola ad Cu- 
cilium citat benedixit: et Panlns hinc calicem vocat me 
zyouor edhoylas [calicem benedictionis). Non mirum ig+ 
tur si in recitandis his verbis de sacrato pane Lucas tt 
Panlus dixerunt eöyagisyoas quod Matthaei Interpres et 
Marcus edhoygoag. Imo et hoc ipso loco quidam Gracci 
codices habuerunt evyapissoas (gratiis acties}, atque ita 
citant Veteres, inter:alios Basilius Regulis moralibus, ex 
interpretamento scilicet. Plena autem et propria locutio 
est eöyaorisen TB Oe [Deo gratias agere], quod passim 
invenimus, et quidem in mentione frangendi panis Act 
27: 55, cui tantumdem valet eödoyesìy voy Ocor [Deo be 
nedicere], Luc. 1: 64 et 2: 28, 24: 53, Tac. 3: g. Sed 
Hebraei , et hos secuti Hellenistae , amant dictionum com- 
pendia: itaque evhoyeir vuva vel dicunt pro edAoysr 
Oecoy unto zuvog [benedicere Deo super re aliqua]: quod 
loquendi genus apud LXX et hos nostros passim reperire 
est, ut Marc. 10: 16, Luc. 2: 34, 9: 16, 24: 50, 51, Sie 
daoxeodar vas dpagrlas (propitiare peccata) dixit Scriptor 
ed Hebraeos pro (Aaoneotart Oeop megl zor dpaotuör [pro- 
pitiare Deum de peccatis]. Pari modo nain To evdoyeir 
eijv Bvolay (benedicere sacrificio} 1 Sam. g: 13 est eddo- 
yeïy vor Oeóy Órtép vijg Pvolas [benedicere Deo de sacrif- 
cio]. Sic edhoyeiy zo morygiov [benedicere poculo] in hoe 
argumento dixit Paulus 12 Cor. 10: 16, et hic evÂoyyaas 
recte construitur cum eo quod praecessit soy àgrop [pa- 
nem |. 


CAPUT XXVI, 3or 


gem); Similiqae modo, quod mox sequitur „ eöyapesijoas 
_Egratias egit] cum eo quod praecessit ro ssorijgtoy [pocu- 
Zum), Nam et evyaoustiv dproy aut srosporoy non minus 
recte dicitur quam evdoysiy. Atque ita loqui solitos Apos- 
$olorum exemplo Christianos veteres Iustinus nos docet , 
qui dixit eöyaousybirra Äprov zal oivoy [panem et vinum, 
de quibus gratiae actae], deinde eùyaousndetoar zoopie 
" [alimentum, de quo ed actae). Formula communis 
wijs edhoylas sive rijs eVyagisias apud Hebraeos haec erat: 
yen jp en’ «nan gyn Po Ui rt Pu, Eidoyyros ó Oes 
spr ó Kugios voö woopev, ó ebgaaus zòr korov èx vijs ijs 
[Benedictus Deus noster Dominus mundi, qui invenie 
panem de terra]. Siìmiliter de vino dicebant wrm pa 
pan vo mu Barn 1, Eökoynros ô Oeos sjuäy ó Xuoioc roũ 
adopov, Ó «riaac zò yévvgua tijs dunihov (Benedictus Deus 
goster Dominus mundi, qui creavit fructum vitie]. Sed 
diebus festis accedebat mentio benelicii cuius tum memo 
ria. celebrabatur; ut Paschate liberationis ex Aegypto. 
Sic et Christus panes multiplicaturus haud dubie ad com- 
muries preces addidit proprias reì quae tum agebatur. 
Et hoo loco non pro veteri tantum creatione sed et pro 
nova, cuins ergo in hunc orbem venerat, preces fudit 
gvatiasgue Deo egit pro redemtione humani generis quasi 
iam peracta, utpote cui implendae non multum temporis 
restaret: quae causa est cur et praesentis temporis verba, 
hic usurpent sacri Scriptores, rò dsdóuevor [quod datur], 
rò ëxyvvouevor [qui effunditur). Secuti hac in re Chris- 
tum sunt veteres Christiani, coniungentes in hac gratie 
rum actione beneficia vetera cum novis. Testis Tustinus: 
T'òy àprov rijs edyaguslag eis dvduvyorp voù malous ou Ènudey 
Örie Tür zabaigouévor zis wvyas dmo staons nevnolag dy- 
Oger , 'Inaoös Koegos d Kvoros ijudr. nagdore mroteip , 
ya da Te edyagscijner vó Oe Önig Te TOÜ Tov zòomoy ê- 
«tuxévar oÙY Tläor Toïs èv aùrd Òra zor àyOqonov, zal úrrdo 
zoü dro rijs zantas èv np yeróvanen mheuvdegoontvar sjuäc , zal 
zac doyas val ras dEovotas wavahehveivar zedelny Kardhvar 
det roù zraByroö pevouévou wara Tijv Boukgy aùcoï [Hanem 
BEutharistiae in memoriam passionte qwam suscepit pro 
omnibus hominibus qui animas a vitiis emundantur', le- 
sus Christus Dominus noster nos fècere praecepit, ut 

si- 


302 AD MATTHAEI 


simul gratias agamus Dev et quod mundim condiderit 
cum omnibus quae in eo sunt hominis causa, et quod a 
malitia in quo fueramus nos liberaverit , et perfecta de 
structione destruxerit imperia et potestates per illum qu 
secundum ipsius voluntatem factus est patibilie)}. Eu 
et in Clementis qnae dicantar Constitutienibas libro Vil 
cap. 27 gratiarum actio, in que dicitur zm zr0os gerdigw 
mgoevrgeniaas dyOporrors [gui hominibuse paravit quo v- 
cerentur]. Sequitur mox, ó drrigeldag Ent ijs °Iyooös ww 
XKoisor (qui misit in terras Tesum Christum] , et alia que 
eo pertinent. Irenaeus libro V cap.11, Et quontam mm 
bra eius sumus, et per creaturam nutrimur , creaturen 
autem ipse nobis praestat, solem suum oriri faciene d 
pluens quemadmodum vult, eum calicem qui est creatw 
ra, suum sanguinem, qui effusus est, ex quo auget no 
$rum sanguinem, et eum panem qui est creatura , eum 
corpus confirmgvit , ex quo nostra auget corpora. Quar 
do ergo et mixtus calix et fractus panis percipit verbum 
Dei, fit Eucharistia sanguinis et corporis Christi, u 
quibus augetur et consistit carnis nostrae substantia 
Origenes VIII adversus Celsum: "AA vo dydpigos evo 
argos ròr Oeòr mreqrigoneta, ov Tür weortou⸗ Âses dods, ; 
zal Önueoversjuara res aöroù, zal mgovoovpevor Ön’ ini 
xoubivreg Onoog more eivou wal EEo TOU Blou, zus nag av 
&Anidas Erdeydneror* è5t Öl wal ovufolor sjuiw vijg epos vor 
Oeor eÜyagrsias ägros eùyagisla xahoigeros [Cavemus ingrati 
esse adversus Deum, cuius beneficiis pleni sumus ; quip- 
pe qui et opificium eius sumus, et digni ab ipso facti 
at etiam extra hanc vitam simus aliquando, cum imple- 
bitur spes quam ab ipso accepimus. Est autem et sym- 
bolum gratiarum quas Deo agimus, panis dictus Eucha- 
ristia]. Oratio vetus exstans in Missa Latina: Deus qui 
humanae substantiae dignitatem mirabiliter condidisti, 
et mirabilius reformasti; ibidem: Per Christum Domi- 
num nostrum,-per quem haec omnia, Domine , semper 
bona creas, sanctificas , wivifican , benedicis et praestas 
nobis; deinde: Quod ore sumsimus, Domine, pia mente 
capiamus et de munere temporali fiat nobis remedium 
sempiternum. 

“Exdaoe , fregit) Haeo fractio tum perpessiones Christi, 


CAPUT XXVI 305 


‚in cruce praesertim, significat, (unde Paulus adiecit de 
Gorpore zò dmég uv adwuevor (quod pro vobis frangi- 
„tur], et Liturgiae non paucae hanc significationem ex- 
‚ primunt, praesertim Syriaca) tum simul etiam liberalita- 
tem Christi nos invitantis ad communionem omniam bo- 
“gorum quae per crucem erant parienda. Nam quia panes 
‚ Hebraeorum erant xdagol [fragiles], ideo receptam apud 
‘ $llos erat ut frangere panem dicerent pro eius participes 
adios „faoere ‚ ut Esai. 58: 7, Thren. 4: 4. Marc. 8: 19, 
oOrs vous mivre &gzovs ëxhaaa eis Toug mrervanoyedtovs [ Quan- 
do quinque panes fregi in quinque millia): erant enim 
‘ panes Hebraeorum ita magni ut omnibus convivis suffice- 
rent, Diogenes Laërtius Pythagora: Ent iva àprop ot 
salar zr pikwv èpolror* zabareg zal vör of Buogagos [O- 
dim amici ad unum panem conveniebant, ut etiam nuno 
Barbari]. Xenophon Expeditionis VII de Zeuthe Rege 
Fhracum : "Arehouevog vobs sraganerpdvoug adrò äprovs duf 
ada zarà wexgòr wal Öweddinver oïg adr doner [Tollens ap- 
positos sibi panes fregit in partes et dedit quibus voluit]e 
Jamblichas: To doyaïor BagPapisds mavreg ènd Eva àgror 
ovvijusar oi pldort [Olim more barbarico omnes amici ad 
unum panem conveniebant]: ideo cum de communione 
agunt veteres, nominant partes, fragmenta, shdouara. 
Vide Augustinum Sermone II De verbis Apostoli, 
Ddyere, comedite) Inter varia sacrificioram genera il- 
lustre erat apud Hebraeos id quod vocabant dw ( pacifi- 
cum]; Philo gworsgeor [salutare] vertit, Iosephus gagisij- 
geor [de beneficio}, alii eöyagisuxor [gratiarum actionis], 
sed edyagisrxor. proprie est mn [Laudis] species roũ au- 
syolov. Nam owrsjova sacra non tantum pro obtinendis 
sed et pro obtentis beneficiis fiebant. Notum autem est 
Hebraeis DW dici omne bonorum genus: sed sicut euya- 
gsseir [gratias agere] late sumtam est ab Hellenistis, ita 
non mirum si et eöyagigenjr Bvotar (sacrificium gratiam 
rum actionis] largiore signìificatu dixere. In his igitur 
sacris illud erat quasi peculiare , quod victimae pars Deo 
eiusque Sacerdotibus, pars vero offerentibus cedebat: id 
‚ Dens bonitatis suae erga ipsos testimonium esse volebat, 
quasi scilicet amicorum more communes cum ipsis epulas 
aumeret; nam of éoôloyses zag Buoias. (gui edunt hostias), 
ut 


So AD MATTHAEI 


‘ut inquit Panlus, soepwpol Tou Ovoresnplou ziol (parficiper 
sunt altarie], 1 Cor. 10: 18. Atque itidem apud Graecu 
aliasque gentes usurpabatar ut qui victimas offerrent de 
earum carne epularentar, ut passim apud Poëtas vider 
est: sive id ab Hebraeorum exemplo originem traxi, 
seu , quod est probabilius, a commaniam parentum insi- 
tutis. Itaque et Catalinarii, narrante Platarcho ‚ K&D 
Ovoartes ävOgeror dyevoarro tör oaqnr [mactato homin 
de carne eius ederunt). Christus ergo sacrificiam pers- 
turus in se credentes vult participes facere eius sacrifci 
quod oblatum erat ab eo qui ipsorum naturam suscept- 
rat, meréoye yag oagsos zal aïuaros [participavit caruu 
et sanguinem) Hebr. 2: 14. Hanc sacrificii sui efficaciam, 
ita ut clare posset intelligi , ipeis explicabat cum diceret 
ad Patrem, ’Eyo dysalbo êuavròr, Twa zal aùdrol war ín 
aouévor dv zij aAndeig [Ego consecro me ipse, zt sint d 
ipsi consecrati in veritate}, Ioh. 17: 19 , et mox, Gélw 
ya Örmov eiuì ëyeò undxeivor coat mer duoü (Volo ut ubi un 
ego et illi sint mecum], 24. Utrumque scilicet, tum veri 
cognitionem atque obsignationem, ut verum pastum ara- 
morum, tum gloriosa gaudia quae post hénc vitam er- 
pectantur, etiam vulgo sciebant Iudaei manducandi verbe 
significari. Prioris testis est Philo cum ita ait libro De 
Allegoriis : Tò payeiy ovuBohór è5u zoopijs pvyexijs Tolpe 
8E jj woys drahijper vör walöv zal rtpdber vr zaropdesnatu 
[Edere symbolum est pastus animorum, pascitur auten 
anima perceptione honestorum dogmatum et effectione re- 
rum honestarum). Et libro De Bacrificiis Abel et Cain: 
“Isao oi wenorvwopspkóveg jjÖn, wal oi ój pvats Theo , zals 
yvoaovrar, xÀndirres elé uerovolar Golyns, oùn dE ós ai yacen 
ijdoval sruumdagérjs Tò opa miatvovar , dÂN cp’ fo Äudroie 
Entqepouirn wal Eryopevovaa dperaïs yijder Te nat eöppaivers 
[Norunt qui participarunt, et si- natura ipsis propitia 
est scient et in posterum vocati ad communicandas epw 
las, non ex quibus voluptates ventris impleti corpus sa- 
ginant, sed quibus mens enutrita et in virtutum choro 
agens gaudet et laetatur]. Sic et Moses Maimonides in' 
Hebraeorum vropolaus [latenti locutione] comedere dicit 

id valere quod intellectu apprehendere : locus est in Due- 

* tore dubitantium lib, I cap. 29: quod veruim esse osten- 
dant 


‚CAPUT XXVL 3o5 


länt ét-Prophetarum loca Ter, 15: 16, Ezech. 3: 5, Prov. 
>: 5, Apoc. 10: g et Eecl. 15: 5, 24: 29. Scriptor de 
boena: Domini: Quod esca est carni,‚ hoc animae fides. 
Servius ad illud in III Aeneidos, | 
Vittasque resolvit, 
In ratione sacrorum par est et animae et corporis causa. 
Nam plerunque quae non possunt circa animam fieri, 
Gunt circa corpus. Et alibi libro IV, Jn sacris quae 
rshiiberi non poterant, simulabantur , et orant pro veris, 
Fertnllianus De Baptismo: Ba forma qua semper car= 
nalia in figuram spiritualium antecedunt. Alterius indi- 
pia passim in libris Rabbinorum, ubi edere et bibere in 
mundo futuro saepe occurrit: itaque receptum hunc lo= 
zuendi modum sequens Pharisaeus dicebat: Moaxapuos òs 
piyerat &oroy èp rj Baorhelg vod Oecoï [Beatus qui edit 
panem in Regno Dei], Luc. 14: 15. Et Christus, cu- 
las sermo ubique erat conspicuus ac populeris, futura 
gaadia eadem imagine adambrabat, non tantum apud A- 
postolos, ut Luc, 22: Jo, sed et apud plebem , Matth, 8: 11. 
Sient autem Christus apud Iohannem vocem dyrdbeer. [con- 
tecrandi} a sacrificiig desumtam usurpaverat, ita eadem 
atitur Scriptor ad Hebraeos cum dicit: °O ve. pap dysaboop 
sal of dyealoueroe dE Evas navreg [Qui conseorat et qui 
sonsecrantur ex uno omnes). Et Paulus sicut dixerat 
soevoovoos eivar Gvorasyglov Tous dabtorrag Tas Ovalas [par- 
lScipes esse altaris eos qui hostias edunt], ita vor àgrov 
‘panem] vocat wowopiay voö owuatos (communionem cor= 
‚oris). Ac passim docent Christiani veteres institutum 
10C sacramentum ut perpessionibus ipsius qui propter noa 
hctus est zra0syròs (patiens], os ex ossibus nostris , caro 
x carne nostra, et -rursum gloriae communicaremus , côa- 
escentes velat eis oagza ulay [in unam carnem) ad com- 
lementum eius quod olim per matrimonii institutionem 
erat adumbratum, 1 Cor. 6: 17. Loca afferre longum 
‚sset, Bene autem panis species adhibita ad corporis sig- 
rificationem , quia ad eius naturam proxime accedit. ° A 
ravra zolperar voïs adroïg dE wvrlg èep [Omnia nutriun- 
ur ex iis unde constant], inquit Aristoteles. Et auzlop 
Jp capuos [yYrumentam materia carnis} apud Galenum. 
Atque adeo non Arabibus tantum vox: Bn’, quae panis 
II. Vv Pros 





306 AD MATTHAEI 


proprie est Hebraeis , carnem significat , sed et Hebraeis 
vox eadem illo significata reperitur , ut Sophoniae 1: 19, 
Levit. as 7, 21: 6, 22s 7, Os. g: 4 caro victimarum ve 
catar ot) (panis), pro quo Chaldaei ponunt jp sgoe 
gay [oblationem]. Nec aliter nonnalli interpretantar ik 
lud Tob. 6: 7, ut sensus sit, languores carnis meae. 
27. Toò reorjgsor , calicem] Saepius calix circumfereke- 
tur in coena: sed hic de postrema potatione agitur, que 
caeteris sollemnior etiam apud Gentes, ut iam ante ee 
tendimus, Fuaisse aatem in eo calice vinum aqua tempe 
_ ratum docet nos liber Misnaioth De benedictione VI 
Et videtar hoc postalasse coeli eius ingenium, ut vim, 
praesertim paulo largius solito, nisi aqua temperata zo 
biberentar: vide Prov. g: 2, 5, Apoc. 18: 6, et Scripto- 
rem de quaestionibus Hebraicis, qui inter opera Hiero 
nymi legitur. Hic quoque mos ad Christianos veteret 
transiit. Iustinus: Jlorsjguop Ödazos sal spduoaros (Calis 
aquae et vint}. Hinc mistum calicem dixit Irenaeus 
Clemens : Kigvarat ô olvos. Tö GÔar: (Miscetur aquas vi 
num). Cyprianus Dominicam traditionems vocat ut calix 
qui in commemorationem Domini offertar mixtus vino of- 
feratur. Adde Canonem XL inter Africanos , et Litur- 
gias veteres Syriacas, Graecas , Árabicas , Latinas. 
Eòyaousoas, gratias egit} Idem valet quod eödoysess 
[benedixit|, ut supra diximus. Ipsam nomen receptum po- 
culi expressit Panlus cum dixit srorngeop eùAoylag [calicen 
benedictionis]. Nam Hebraei vocabant bon na: solent at 
tem bn (laudare] et Ta [benedicere) sumi ovvooyvjacos [eo 
dem significatu}, ut apparet Ps. 10: 3, ubi altera va 
alteram explicat. Et Esai. 64: 11 hm ab Interpretibu 
LXX vertitur evoyyoar [benedixzerunt). | 
Iliere && aúroö mavreg, bibite ex hoo omnes) In sacris 
(ac proinde et in federibus quae interposito sacro pere 
gebantur, Ps. 5o: 5) sanguis quidem in pateras fundi so 
lebat, ut quarto Thebaidos Papinianae et aliis in locs 
legimus: sed quia bibere sanguinem inhumanum erat 
(quanquam id quoquúe in federibus nonnullis factum legi 
mus: sic enim Plutarchus Publicola iuvenes patricios ait 
inter se federatos dy@gorov. opuyértog mwonelcarreg aips 
[libantes sanguinem hominis occisi} „iet fedue cruore sa- 
J dra- 


CAPUT XXVI 307 


wei Grot dik “Tacitus Annaliam XII et Diodorgs in frag- 
— a Valesio editis firmatam ab Apollodoro ooniura- 
za îfonem esu humanae carnis et sanguinis humani potu; et 
2: morem eundem Magellanus apad Americanos reperit; et 
Tigrani in Armenia id factitatum narrat Valerius Max, 
lib. IX cap. 11, unde mos ille venit ad Comanos , man- 
— Sitque ad tempora usque Ludovici Sancti Francorum Re- 
gis, ut testatur loinvillias: Scythis idem factum memorat 
Solinus et Mela, Saracenis Nicetas Choniates, Danis Saxo 
, Sialandicus), institutum est apud populos mansuetiores 
… mt vinum sanguinis loco biberetar , unde sv srmav j° He- 
bracis est vinum profanorum sacrificiorum : qao alludit 
Kszech. 39: 19, 20, et vinum sanguis uwae dicitur , et 
äpso colore (nam rubebant fere vina, Ps, 75: g) sangui- 
„ mem referebat. Hoc vinum qui potabant ipso victimae 
Sanguine imbuti censebantur. Philo: ’ Aro rovrov yé zoe 
spaol vo medew odrouwsdar Öre pere TO Oierp ÈHog yy voïs 
„segorégors oivoùsdar [Inde dictum putant uedverr quod Ve- 
Beres post sacrum potarent). Federa quoque, ut dixi, 
admoto calice firmari solita ostendit Aristophanes Lysis- 
trata, qui et alibi ad eum morem alludens orordds derlo- 
wac [federa ebibo} dixit: et Diodorus Siculus a vini lie 
batione natum dicit nomen arordör [federum]. Hino 
Homero ozopdal dxgyroe [vinosa federa}. Originem osten- 
_ dit Plutarchus libro de Iside de Aegyptiis loquens : Ous 
SQæœivov oivor oude èarerdoy ws pidroy Heoïs, dÀÙ os arpa 
sûr soheugouvrov sore voig Heoîs (Non bibebant neque li- 
babant vinum ut Dis gratum, sed ut sanguinem eorum 
qui in Deos bellassent). Coniunge quae mox sequentur 
de sanguinis usa in federe, Certe non in hoc tantum 
sed et in .Baptismi sacramento videtur omnino Christus 
sè non Hebraeorum tantum sed et Gentium in idem fedus 
scoop Adere — accommodasse. 

28. Tò ain pou zò zij; zauwije duatijxys , sanguie meus 
novi Federis] Recte sentiunt, me iudice, Grammatioi 
veteros, qui sanctionem dietam aiunt a sanguine. Nam 
in legibus sanctio dicebatur ea pars quae vitàm hominis 
Jegi obligabat; ijn foderibus ipaa eſſusio sanguinis victi- 
malis, cui inerat comminatio similis excidii adversus 
eum qui federi non atatisset, Exod. 24: 8. Sic apud Ho- 

Va mee 


re 


3o8 AD MATTHAEI 


merum 8y zaïs onopdatg (in federibus) haec legitur impree 
catio iu eos qui pactis non stetissent : 

°RIE op’ dyuépahoe yapadis béor os GÖe olvos. 

[Ut fluit hoc vinum, cerebrum sic effluat slk.) 
Eustathias ad III Iliados: Tör Ov@yoogéscop dmt oozou ar 
vör zolyas èn zepalijs sburov ó Baoideus Èreipe Tes sie 
Toedor zal "Ayur dgigous da Tr xypuzoor, Ia mens 
doxos ovvegdrereodar vijg Bvoias* odudohor BE jv roïure vi 
eis zepalijp vooersjoeoBar Ta Kona Toîs èrecopssjoovae [-Agnerua 
super quos iurabatur pilos de capite absecans Hes di- 
tribuebat primoribus Troianorum et Graecorum per prat 
cones , ut omnes viderentur victimas tetigisse: symbolum 
autem hoc erat , mala ventura in caput eius qui iurati 
non stetisset). Hinc illa vetus formula: Ss prior defe 
wit, tu illum, Tupiter, sic ferito ut ego hunc porcum he 
die feriam, tantoque magis quanto magie potes pollesqut. 
Nec alio respicit severa illa comminatio in Epistola ud 
Hebraeos adversum zovs zosvor óynoamdsovs zò cipe sk 
BraOsjnsjs [eos qui sanguinem federis pro profano- haben), 
quo in loco, ut et hic et Exod. 24: 8 et Zach. g: 11, 
alpa zij drang est sanguis quo fedus solemniter sanci- 
tur, quod ëyxaurtbeodar [dedicari]- dixit dictae Epistolu 
divinus Scriptor. Sacrificiis conspirationem sancire dixit 
Tacitus Agricolae Vita: atqae inde recte suppleas quod 
‘apud: Lucam et Paulum est, 9 xcevij Becctijen dy rû 
aïparl uov vel dy TÔ duD atpare (novum Fedus sangsir 
ne meo] scilicet &yxauaderoa (dedicatum). Dicitur auten 
calix duals ut panis zouworla [communio]. Ab hac ar 
tiqua federum natura non abludit historia 1 Saan. 11, 
ubi pecudes discinduntur cum comminatione poenae iz 
‘desertores , sed quae in res ipsorum non in personas di- 
rigitur. .Zenobius: Oi Mokorroe dy voîs Opxeogootois nars- 
xÒnvovteg elo mixga Tove Boös zag ouvdijnas- brovoörro (Mo 
lossi iurabant federa bobus in minutas partes dissectis]. 
In ‘Apollodori Bibliotheca legimus de Peleo , qui Acasti 
‘uxorem dissecuerat, zal Bushop uéÂy Òerjpaye 8e’ aurijs Tor 
‘goaróp [et membra in duas partes ponens inter ea tra- 
‘duxit exercitum]. Sic et Abrahamus cum Deo fedus ſa- 
‘cit dissectis pecudibus, Gen. 15: 10, atque eum morein 
‘Chaldaeis fuisse sanciendi idem tradit Cyrillus adversus 

‘ ‘ | Iu- 








_CAPUT XXVL 3og 
ianum ultimo, Livins lib, XXXIX, Caput mediae ca- 


’ praecisae et prior pars ad dextram cum eztis , pos- 
ior ad laevam viae ponitur.: inter hanc divisam hos-, 
m copiae armatae traducuntur. Platarchus Qaaestio-, 
‚as Romanis: Beworois Onuooig wadaguós ot, uvwos Òryo-. 
nôlrros zr geor dechehdein [Boeotis publica purifi- 
jo est, cane in duas partes secto inter eas partes. 
nsire). Adde ad loci huius intellectum locum Lucae. 
t. 23: 2le 
Fo med zroddör dnyuvopevor eis Äpeorw Apapruiv, qui pro: 
itis effunditur in remissionem peccatorum) IIoddovs hic. 
elligo eos tum ex Tudaeis tum ex Gentibus qui -federis. 
tditiones amplectuntur. Vide quae Rom. 5; 16. Sic. 
in Barnabae quae dicitur epistola: Kal aúros ùmeg zp: 
zégor duagruwör Helde oweüog Toö nvevpatos. nooopdger: 
stap [Et ipse pro peccatis nostris hostiam offerre des 
t vas illud Spiritus]. Simul autem transit Christus. 
comparatione federum ad comparationem sacrificiorum. 
culariam, in quibus anima pecudis offerebatar velut 
cidanea anìimae hominis qui mortem meruisset; unde 
tima ferre peccata dicebatur in Lege. Hinc mori vic-. 
am pro homine, emi aut redimö hominem victimis, 
im Graeci et Latini dixere, . Vide quae supra 20: 28. 
imam autem non visibilem visibiliter sanguis reprae- 
tabat: Anima carnis in sanguine ‚ inquit Lex, ego 
o destinavi eum vobis in altari ad expiationem fa- 
adam pro animis vestris. Nam sanguis est qui pro 
ma ezpiationem facit. Neque aliud Gentes per san- 
nem in sacris eiusmodi significabant. Hine Virgilius 
d, Sanguine quaerendi reditus, exponit, animaque 
ndum. Et passim pacem sanguine. exposci, Numen 
guine placari, sanguinem dari pro sanguine, apud. 
tas aliosque legimus: quem morem Iudaeis aliisque 
ulis communem respiciens Scriptor ad Hebraeos ait , 
de afuarenyvotas où yiweodar àpeory [sine sanguinis ef= 
ione non fieri remissionem). Sicut autem per corporis 
nen Veteres intellexerunt communicationem. perpessio= 
n et gloriae. Christi, ita per sanguinem communica- 
iem mortis et immortalitatis, quia sanguis, ut dixi 
s, vitam significat, Hinc Ignatius apa Xqigoù [san- 

_V3. | gui 


S10 AD MATTHAEI 


guinem Christi] vocat &pfagror zal dévaor Gerjy (vitam 
perpetuam et incorruptam). Clemens: Toöe” ëg zis 
aipa voö 'Inooö, rijs xvouarts perudafeis dpOagoias (He 
est bibere sanguinem lesu, participem ſteri Dominia 
immortalitatis]. Oratio in Missa Latina: Sanguis De 
mini nostri Jesu Christi custodiat animam meam in s- 
tam asternam. Auctor libri De coena Domini: Pant 
est esca , sanguis vita; deinde: Bibimus autem de sar 
guine Christi ipso iubente, vitae aecternae cum ipso d 
per ipsum participes. Quod eptime cohaeret cum remis- 
sione pecaatorum; quia cum mors sit ex peccato, tant 
remissionis peccatorum fructns perfecte percipjetur cat 
mors abolebitar. ’Exyvvógerov significat iamiam effunde 
tur > praesens pro proxime futuro: ita supra 3: 10, dxss- 
zeras valet iamiam ezeidetur: et ó örfaeo pou égyòpers, 
qui iamiam me est secuturue: et 5: 23, day ovy meet- 
plons , si iamiamgque sis oblaturus: 6: 6, Ora srpoceugns 
iamiam oraturus: et 32: 22, Borrrilopar , id est tingar. 
Marc. 9: 31, zragadidora: , id est, tradetur ; ut appart 
Matth. 17: 22, 20: 18. Lac. 17: 12, elespyomdvov dé avsol 
eig viva wopyp, id est, cum iamiam intraturus esset: & 
23: 54, Edfparov dntpeoöne, id est, in eo erat ut bren 
illucesceret: 24: 48, Ópeïs OE doe maorvoes [vos autem estis 
testes], id est, èocode [eritis], ut idem ipse Lucas inter 
pretatur Act. 1: 8. Luc. 24: 49, drrogfÂa ſmitto)], id 
est, drrosch [mittam], ëpyerae pro dlevoerau [venit pro 
veniel] loh. 4: 21, vireverg pro vlpers [lavas pro davabis) 
Ioh. 13: 6, saôalger pro xabageï [purgat pro purgabiij 
Toh. 15: 2. Itaque vetus Interpres Latinus, et cam eo 
Canon Missae qui dicitur , hoc ipso loco deyvróueroy ver 
tit qui effundetur: ac similiter Marc. 14: 24 , et quod de 
corpore Christi in hoc eodem argumento dicitur 1 Cor. 
11: 24, TO Úrêo Ouds uhouevor (quod pro vobis frangi- 
tur], idem Interpres vertit quod pro vobis tradetur, 
29. „déywo Öë vuiy, dico autem vobis} Ex Luca apparet 
dicta haec in ipsa coena, et proinde ante panis et vini 
consecrationem. Sed quia vini mentio hic praecesserat, 
tdeo visum est Matthaeo id dictum hic subtexere. Lucas 
etiam esus meminit. Solebat autem apud Fudaeos felici- 
tas vitae alterius per verba edeudi et bibendi populariter 
de- 


CAPUT XXVI. 311 
oribi: quo sensu et &randiseadau | recumbers ]-habuimus. 


— ze pen 8: 11. 

.Toö yerguarog Tijs dunidov, de hoc fructu vitis} Ita lo- 
_ gsi Christus maluit quam nude vinum appellare , quia in 
,$oena Paschali atque adeo in ipsa formala rijs ewoylas 
, Ebenedictionie) aliter nominari non solebat quam jan "w 
“ Efructus vitie). Allusit et Philo sregì uéôns [ De. ebrietate] 
TBbro, Toù yerwövros puroö zop olvop duntdov (vitis, quae 
M planta vinum gignit]. 

. Kaup, novum) Id est, sop oivop voyror (vinum quod 
menteæ percipitur], laetitiam immortalem , quae per vinum 
 adumbreta intelligebatur. Nam sic in Oniroeritico Rabbi 
EN Hai vite aeterna signilicatar vocibus vini servati a crea 
* gone mundi: cuius vini mentio etiam apud Ionathanem 
* Paraphrasten et alios. Vide eos ad Ps. 35: g et ad Cant. 
* 8: a, et librum Berachot et Zoar titulo Toldot. Simile 
* est ‘Zegovaahsju zairijv [Hierosolyma nova] in Apocalypsi: 

nem solent za dÀÀnrogoupera [quae ad aliud significan- 
‚dum dicuntur) aliquo additamento emolliri. Sic zr àroo 
“Legovaadng [Mierosolyma quae eursum sunt) dixit Paulus 
Gal. 4: 26. Tale est olxos sewevgarindg (domus spiritualis] 
et dreréynas srvevparikag Gvdlag [offerre spirituales hos- 
tias) 1 Pet, a& 6. Sic Apocalypsis urbem Hierosolymo- 
rum vocari ait spevuarixùs Sodopa wat Aiyurroy [spiri= 
$ualiter Sodoma et Aegyptum). Ex sìmili Lucae loco 
ubi de Paschali coena agitur exponere liceat, zòr oivor 
sòy: nÀneoumerop (vinum quod impletur). Sant enim za 
voyrd nÂyguara sör aiodyröp (intelligibilia implementa 
sensibilium]: qua de re ad Lucam plenius. Neque no- 
vum est ut idem nomen, quemadmodum hio yéryyga rijs 
dysrtéhov , duobus — serviat. Ita aqua loh.4: 13, 14 
dicitur et illa vulgaris et alia spiritualis. Ita Marc. 10: 15 
° Baaiheta zaùü Oeoù [Regnum Dei) et doctrinam coelestem 
significat et gloriam vitae alterius: nam déEyrat rijp Baor- 
delay [recipere Regnum) ad priorem sensum pertinet , où 
usj eloël9n els aùsijv [non intrabit in illud) ad secundum, 

ut docet collatio locorum quos citavimus supra 5; 20, 

Bene hunc locum explicat Nazianzenus secundo sermone 

De Paschate. | 

Jo. ‘Turgoayres, kymno dicto] Censent viri eruditi 
V4 can- 


312 AD MATTHAET 


cantatos a Christo hymnos qui. Paschate ceni solrent; 
quales sant Ps, 114 et sequentes. Sed sicut. ad veterem 
gratiarum actionem Christus. novam addidit suo instiisto 
congruentem , ita et de hymno fecisse credibile est. Âc 
forte ea ipsa hymni in modum dixit Christus quae apud 
Iohannem 17 legimus. Nam solebant pro re nata ex tem 
pore hymnos , quos MYD vocant, effundere Hebraei, zil- 
lis numeris adstrictoa: qualia sunt carmina Deborst, 
Annae, Zachariae, Mariae, Iudaeorum 2 Macc. 10: 8 
et hymnus ille Christianorum qui exstat Act. 4: 24. Philo 
De vita Contemplativa: °$25’ où Gecogpoùse sdror, aha zet 
srotoöorp dapara sal Öpvous els vor Ocor dut searzobeer mirar 
zal wedr, & vdpois oepvorbgoig dvoeynaleos yapassovo [Ne 
que contemplantur modo, sed et faciunt carmina et hym- 
nos in Deum variis mensurie ac sonis, quoe non nin 
severis numeris figurant]. Nee dubito quin et hoc cr 
nendi genus vel praecipue commendet Paulus Eph. 5: 19, 
Col. 3: 16. Mansit dia is mos in Ecelesia vetere. Ter- 
tullianas: Poef aquam manualem et lumina , ut quisqu 
de Seripturis wel de proprio ingenio potest, propocatur 
in medium Deo canere, Meminit et Plinius carminum 
quae Christo dicebantur; et Synodus Toletana IV, ce | 
none 12, et Scriptor contra Artemonem memoratus Eu- 
sebio. | 

Eis zo dos] Id est, versus montem: nam Gethsemane 
erat inter torrentem Cedron et montem ipsum. 

31. Toòze] Circa hoe tempus: nam haec ante exitum 
e domo dicta ex Luca et Iohanne videtar colligi. 

Zravdalrchgoeote èv Èpol, offendemini in me] Simile 
loquendi genus habuimus supra 11: 6, Est antem late 
patens signifieatio, sed ex locorum ecircumstantiia res- 
tringenda: craydadileotor hic est ab officio discipuli at- 
que amici deficere, minusque digue de Magistro sentire: 
ër dol, oocasione eorum quae mihi evenient. 

Téygantar yap, TaraEm zòv srouuiva zat Öcacrogrio0s- 
deras Tà noófara Tijs moluyys. Scriptum ost enim, Per 
cutiam pastorem et dispergentur oves gregis] Videtur 
hoe dicto proverbii fn modnm nti Christus : ut sensus sit: 
Piet quod dici solet, quodque alicubi scriptum meminis- 
tis, Pastore percueso oves disperguntur. Atque ideo 

| Chris- 


CAPUT XXVI. 313 


t Christos imperativam modum in. indicativum mutavit, quia 
‚ proverbiali locutioni magis id congruebat. Neque illud 
' srarafo certam personam designat, sed: prima persona 
‚ pro quavis ponitur: nec aliud est srara5m voy srouuéva 
qaem srardooerae ô rrosuijp (percutietur pastor). Neque ab 
hac interpretatione abducere nos debet Zachariae locus, 
Nam quae in historiis posita vosjpara [cogitationes) sunt, 
extra historias posita ypöua: (sententiae] fiunt: neque 
tum respicitur qua occasione sint primitus dicta, sed 
quam late se. vis yvopys porcine: Simile est illad Vira 
gilii de apibus: 
— Rege incolumi, mens omnibus una ; 
Amisso rupere fidem, oe 
Et Livii: Sicut acies funditur Duce occiso, ita dilapsi 
patsim alii alio. Homerus circa Sarpedonis mortem dixe- 
rat: 





"AIN Epopnder 
Tqvris, dre Basdija dor BeBlaupévor 1 roe 
Kelgevov dy vengör dyvge. 
G _ Timuere sed omnes 
Postquam adspezerunt perfossum pectore Regem … 
In medio caedis cumulo.] 

32. Toocio duäs, praecedam wos] Tranalationem Chris- 
tas continuat: Rursum pastoris more vos. praeibo in Ga. 
lilaeam. Joh. 10: 4 de pastore: Kal Örap za iÎta ngófare 
ëxBahm èurroooder aúrür mogeverar [Et cum proprias. oves 
emiserit, ante eas vadit)]. Haec ipsa Christi verba in 
memoriam reducit Discipulis Angelus infra 28: 7, ’I8oë 
sroonyes Oue elo spy T'alhidaiar —— —— vos in 
Galilaeam). 

34. Telv dÀluropa povijses, antegquam gallus cantet] 
Nimirum rò ögôgior [matutinum)], ut Aristophanes’ loqui- 
tur: quod êE evvâs [e leéto] dixit Theocritus. Nam alio= 
qui, ut recte a Theopbylacto ad Marcum atque aliis no- 
tatum est, bis canit gallus, primum medinoctio; deinde 
sub adventum lucis, quarta vigilia, ut ait Plinius lib. V. 
Histor. Nat. cap. 22. Et Cass montis e vertice con- 
spici Solem quarta wigilia Solinus dixit, secundis gal 
liciniis Ammianus: quae vox secundorum galliciniorum 
ettam apud Melam est: Gre ro Oevrepoy ohextovor èpbéy- 
v5 jee 





314 AD MATTHAETI 


vivo [postquam eecundum gallus ediderat sonen) tud 
Aristophanem. Posterior cantus, ut nobilior atque il- 
erior, proprie vocatar dÂexrogopwrla Marci 13: 35, gel- 
dicinsum Gellio, Macrobio, Apuleio, Censorino. Videur 
Marcus ipsa Christi verba expressisse a Petro accepts 
crolv ij Òls dAÉxtogae govijoar, id est, anteguam gallus ite 
rum canat ; quod ad cantum galli secundä dixit Iavem- 
lis: Synesina deurégar dovl0vy ddr. [secundum gallorsn 
oantum] vocat. At Matthaeus, Lucas, lohannes cantus 
gelli simpliciter nominare contenti fueruut, gnari ui 
nihil additur matatinum intelligi. 

Tels dragvijon me, ter me nogabis] Mire emphatica sust 

haec Christi verba. Negaverat Petrus se ab officio dis- 
cessurum ; Christus ostendit discessuram non leviter, sed 
graviter, id est, non solum fuga sed Magistri abdicatio- 
ne: id enim est dragveïodar, negare se Iesum qui esset 
nosse, ut Lucas sragaqpdtee [latine exponit). Dixernt 
Petrus, ovdérrore (nunquam], Christas docet facturum 
eum quod facturum se negabat ea ipsa nocte antequam 
dies oriretur , et facturum non semel sed-ter: quod sig- 
num erat non qualiscunque sa&ovs [motus anini} sed 
expectoratae constantiae, Gallas Deum opificem suum lan- 
dat, Petras Servatorem negat, Post galli cantum Chris- 
tus munus suum Sacerdotale anspicatur, ut Pontifex Maxi 
snus Hebraeorum facere solebat. Scriptam id in Toma. 
- 36. Où pj oe drragrjoopar ‚non te negabo} Dicit hoe 
Petrus bona fide boni propositi sibi conscius, sed neque 
virium suarum imbecillitatem neque periculi ingruentis 
miagnitudinem satis ponderans. Ita nimirum fieri solet. 
Voluntas aliqua honesti cognitione imbuta facile eo fertar 
quamdiu nihil est quod sensus et per sensus zo zijs wvyis 
&Aoyoy [partem animae irrationalem) moveat. At ubi 
res ipsae excitare coeperunt rd sraên [affsctus], saepe 
illa palchre cogitata excidunt, quia male verum examinat 
blanditiis aut meta corruptus iudex animus. Hinc Phi- 
lemon : | 
‘Eréoor zó te dÀyeiy wal Deoges è5 loos. 

[Credo , una nolunt dolor esse et curatio.] 
Adversus hanc imbecillitatem implorandus nobis est Spi- 
ritus ille fortitudinis, quem ne Apostolis quidem suis ini- 

tao 


"CAPUT XXVI. 315 


No disciplinae dedit Deus, ut inſirmitatem Immanam lap- 


Un UW KE 


WA U O7 


su suo discentes tanto magis allorum infirmitatibus con- 
Aolescerent ; iuxta illnd: 
Non irnara mali miseris succurrere disco. 

36. Xwoloy] Ita Graeci vocant vicum extra urbem;, 
quem posterior Latinitas villam coepit appellare, quo 
sensa hic samenda ea vox apud Latinum Interpretem. 
Arabs vertit #3 „$ quod in veteri Glossario interpretatum 
Jegitar Villa, Vicus, In hoc vico erat is hortus in: 
quem ivit Christus. | 

Tebonuæœvij)j MVR vocatur Esai, 28: 1 pars agri Is- 
raelitiei quae ad pedes est Eibani Montis, Similem ob 
éausam:, aut forte ad id exemplum, vicus iste sub Mon-: 
tem Olivarum aîtus idem nominis habuit. Fieri potest 
út vulgo dictaë sit hie locus “mw MR MI, id est, Wallis 
eum oleitate. Notat Aben Esdra iunicem illam piacala- 
tem, caius mentio Num. 19, in Monte Olivarum solitam 
comburi. Eo credibile est Christum respexisse cum hud 
locorum côncessit inchoandae perpessiont, 

…_Kaêldare airoö, sedete hic] Verba Abraham curn fili= 
um iret oblatum , Gen. 22: 5. 

37. Iérgoy wal zoùs vo viovs ZeBedalov, Petro et utro- 
que Zebedaei filio) Tanquam êndenvtöy Eudenvortooug [elec 
forum selectiores), ut alibi loquitur Clemens Aler:ändri- 
nus. Testes tres, ne quid excipi possit. Vide Deut. 17: 6. 

“Holaro Aursiotar zal dÔnpoveiy , coepit contristari et 
moestus esse] Voce aònuoveiy utitur Platarchus irt Anto- 
nio et in praeceptis ad Sanitatem. 

38. TeolÀuvrros èsep ij wvyij gov Zoor Gararoy, tristis est 
nima mea usque ad mortem] nm “vam mor [Circumde- 
derunt me dolores mortes]. Verba sunt Davidis , Christi 
plernmqne typum gerentis, Ps. 116: 3. Graece n:egieoyop 
pe odives Baydrov. Ita vocantur dolores maximi ett quales 
ciréa mortem esse solent, quibus non immerito compa- 
ratur horror ipse mortis et. quidem tam crueuitae tam 
ignominiosae ob oculos versantis. Ovidius: 

Morsque minus poenae quam mòra mortis harbet. 
Errant qui Eos hic pro temporis limite accipiunt, Confer 
et Ps. 42 et 43. 

39. “Ereoes dnl mpoouror udroö, procidit im: faciem 


suum] 


316 AD MATTHAEI 


euam}) Mos cum summa demissione precantium, Gete: 
17: 17 > 1 Macc. 4: 40, Eccl. 6o: 19. 

Hgooevyoperos, orans] Merà sgavyijs layvgâs zal Benga 
[cum clamore valido et lacrymis], ut ait Seriptor d 
Hebraeos : quod quanquam ad alias etiam Christi prec 
referri potest, ad has tamen peculiariter pertinet. 

Tloreq mov, ed Övvarór dst, nagedlrw ers dod zò zen 
gsoy roſßro, Pater mi, si fieri potest, transeat a me ce 
dix iste} Quod hic et apud Lucam est zrozygsor , Mara 
et srorgoup et wpa [hora] dicitur, Dabitari poterat & 
immineunte morte ageret Christus, an de isto horror 
quem tum animus sentiebat. Sed prae horroris sensu ob 
mortem concepto haec ipsa de morte eum esse locutum 
ut credam facit affine isti quod apud Marcum loquendi 
genas in Johannis historia, ubi Christus ita — 
Nur jj vori MOV zeragantas sal zi em ; Hate ‚ 
pe èx zis dpag zalrns ; dlAa Bek zoöro low ele vjv 7 
sautijy (Nunc anima mea turbata est: et quid dicam? 
Pater , serva me ex hac hora? Atqui ob hoc veniin 
horam hanc], ubi dga omnino mortis tempus denotst 
Cum autem verba haec Christi et quae sequuntur uuo 
nexu cohaereant, non est putandum quicquam illi velut 
impraemeditatum excidisse, et quod prius dixerat vere 
ac proprie per id quod posterius est emendari; cum multo 
rectius dicatur uno eodemqne tempore Christum expri- 
mere voluisse tum quid vellet, tum quid velit. Saepe 
enim accidit ut quis aliquid faciat: 

‘Exoor dfxopsit ye” Ovud* 
J[ Pariter nolensque volensque ;] 

imo in omnibus molestiis subeundis talem gewrijy zegätis 
[mixtam actionem}, ut Aristoteles nominat , est animad- 
vertere ; cuins exemplam ipse ponit in eo qui cam vellet 
merces habere salvas, vult tamen maioris mali vitandi 
causa iactum facere: ouders zag dy Ehorro nad” aüro zr 
roiovrcoy ovdir (nemo enim tale aliquid eligat propter id 
ipeum], Si ergo mors sola coniuncta tanta cum ignomi- 
nia ac cruciatu speotetur, haud dubie vellet Christus 
eam declinare; quippe cum natura omnis praecipueque 
animantium saluti suae studeat, vitetque nocitura: at 
Patris voluntatem respiciens ,. mortem talem non invitus 

| su- 








“GCAPUT. XXVI 317 


subit, zal yfveras Urrijnoos uéyge Oardrow, Gavorou 8d seevpoë 
[et fit obediens uaque ad mortem, mortem autem crucis], 
Phil. 2: 8. Hoc modo ipse saúrep viog dv ëuader dp op 
ëxabe rijv Úrasorjy (quamvis esset filiuse didicit ex iis 
guae passus est obedientiam], experiendo scilicet quam 


sit arduum ac diflicile, tali praesertim tempore, omnes 


ovbedientiae partes explere. Quomodo autem cohaeret con- 
ditto illa el dvvaror dg:, quam cum Matthaeo etiam Mar. 
cus ponit, cum eo quod apud Maronm sequitur srayra 
8vrard dot [omnia tibi fieri possunt]? Nimirum recur- 


. rendum bic est ad illam tritam in Scholis distinctionem, 


eius quod ddvvaror (impossibile] sit per se ,.et eius quod 
ddvvaroy sit hoc vel illo posito. Nam perse nihil est 
Deo ddvvaror, ut vidimus supra 19: 26, extra ea quae 


gunt in semetipsis davsara [repugnantia], aut quae Di- 


vinae naturae repugnant At sensus est: Si tua decreta 


ferunt ut alio modo tuae gloriae et hominum saluti ae- 
que consulatur, . 


. HÀyy ouy cós êys Hilo, ar sg dU, virtue non ut 
ego volo, sed sicut tu] Scilicet yevéado [fiat], quod ad- 
dit Lucas. Hic more Hebraeorum , qui neque potentia- 
lem neque optativum modum habent, Gé est pro 9fdoeus 
{wellem], ‘vel, ut Graeci loquuntur, ë9shoy. Sic Rom.g: 5, 
eyÖyousp est optarem. Sic infra sal sragagsoee est dictum 
pro magasjoat &y (exhiberet], nisi scilicet decretum illud 


‚ definitam obstaret. Sic supra 12: 34, zes Bvvaode dyala 


tatenr suam :contra naturale deniderium Patris valunteti 


Aakeiy-norngol Övveg ; [quomodo potestis bene loqui cum 
sitis mali:?] id est, quomodo possetie? et 18: 6, ovupboes 
aùtö:, id est, praastaret illi: Avourehei [utile est illi] 
sensu eodem Luc. 17: 2 et 18: 9, Ors eiol dixoror, quasi 
essent iusti: et 16: 26, of GéÀoyre, si qui wellent. Senaus 
ergo:.hoc loco est: Vellem quidem quam maxime decli- 
nare hoo malum si welles, Pater: veruntamen volo fiat 
non quod aliaqui ego vellem, sed quod tu vis, IIlud 
quod Christus alioqui se voliturum natùraliter ‘dicit, Lu- 
eae vocatur @éÀyua [voluntas], nimirum xara Te (relati- 
ve], näm dnAös [absolute] et simul. assumtis. omnibus rei 


-gircumstantiis idem. Christus volebat quod Pater volehat: 


Atque haec praecipua pars erat obedientiae , quad. volun- 


sub- 


318 AD MATTHAES 


subiecit. Simili sensu Petro dicitar Ieh, 21: 18, o& 
Brou od Obec [aget te quo nolles], cum tamen ips zou 
minus quam aliis Dei testibus conveniat illad Apoc. 1211, 
ovx jydngoar Tijv Yuyyv aúrùr äyos Oasvadrov [usque adu 
non amarunt vitam, ut mortem oppetierint], et qed 
Paulus de se dicit Act. a1: 13, éroljseos ëyco drrobere 
önip voö Orómaros Toö Kuvolov (paratus eum mori proper 
nomen Domini}. Bene ergo Origenes septimo adverss 
Celsam : Mera zijs wos zor Oeop edaefelag sal sj euyy det 
__sas* rævros oörivodoûr TÔ sregigarikòp où 1rgo7ouperos drs 
voulbovzos , dÀN drroudvortos TO my steonyovutrog iva on- 
Baïvor, örar zaugos zahij: eAAa zal ouw Er3edoomöros ” 
edaoesovuivou Òd zoï; oumBalsovas, zal mrgorsudrtog za dn 
mgovoiag zrepigarund , ij Alyovoa peorrj, Ills ov ri dye Hin, 
ala sl ov [Cum pietate in Deum coniuncta est hasc pre 
catio: cum nemo eit qui adversa putet esse principalis, 
sed feruntur quae non principalkter st ob se ipsa eve 
niunt, ubi poscit tempus. Cacterum erat non succum 
bentie, sed contenti qualibuscunque eventibus, ect pra- 
ponentie suas voluntati illa adversa quae ez Divina pre 
videntia accidebant , vox ista, Veruntamen non ut of? 
volo, sed ut tu). 

40. Tes Jlérow] Ei praecipue, et per eum caeters. 
Nam et nimium de se pollicendo Petras aliis praeiverst, 
supra commate 35, 

Oörws oëz ioyvoare, siccine non potuistis] Non assente 
iia quì oërws a sequentibus interstinguunt. Solet eni 
ours, urqueadeo, siccine, adeone, cannecti cum oraties 
interragativa aut adnrirativa pots. Sic apud Marami 
optùne legì arbitror: Our sss eum éyere stisp ; | Adeon 
nandum Âadetis fidlem ? | 

&t. Kegyegeîte, vigilate) Voce una duo siguificst: 
neque enim hoe tantum vult tempus esse somno tempe 
randìi, sed et quam maxime se parandt ad praeliam ir 
tentie meditatianibus, Nam yegyepeir est speotyes [atier 
dere), ut sunra cap. 24 et 25 aliquoties, Act. ao: 31, ! 
Can wé: 13, Apoc. & 2 et alibi passim. 

lgeneervende Da ay ciatlOrre sis werper , orate me in 
tretin de teefatinnem} Nom possum Us smbscribere € 
praecipì patant Apostelis ut orent Demm ne ullas p# 

si 


CAPUT XXVL 519 


t Wrespeopds adveniat, quod, posito deereto de iis quae 
s Christo erant eventura, videtar esse zap dÖvruzop (inter 
» ea quae fieri-non possunt], itaque rectius est, ut et 
„supra ad caput 6 diximus, eioéegeabar hie esse, quod « 
‚ Tim. 6: 9, êurebrereup immergi scilicet et succumbere. Est 
« autem pevorvjia [transnominatio]: nam effectas pro: causa 
pe ponitar. Monentur enim a Christo Discipuli orare, ut 
s detur ipsis auxilium quoddam maius solito, quo fulti 
en possent id consequi ne oppugnati succumberent. Atque 
 kinc liquet non ita destricte subtractum ipsis spiritus eti- 
am robustioris auxilum ut non potuerit attentione et 
- precibus impetrari. Sed cum hoc quoqae neglectum ab 
za ipei⸗ esset , permissì sunt alii plus alii minus labi, quo 
„magis, ut supre diximus, discerent perguoradeiy zoig d- 
wi 9700ö0s zal zharopivous (condolere iis qui ignorant et er= 

= rant]: quae non exigua pars erat muneris ipsis crediti. 
„TO vér mveÔpa noobvuor, ú dl oak waders, spiritus 
mp Zuider promtus est, caro autem infirma] Causa redditup 
cur implorandam sit solito maius auxilium , nimirum quod 

ita adhuc essent constitati ut zo peóvnua rijs oagnos [af= 
‚ fectus carnis] non satis audiret habenas mentis. Hebraei 
animae facultatem vitalem ac sensitivam vocant woa Lani- 
mam], illam vero quae ratione utitur, zo ynuorexor 
[principale animae], appellant rm ſepiritum]: ita nva 
Acœro, vocem usurpat Paulus Rom. 8: 16, 12 Cor. 2: 11, 
6; 20, et Scriptor ad Hebr. 4: 12, zveùga voùg [spiritus 
mentis) dicitur Eph. 4: 23. Dicitur —*5 tum vojz 
tum d è5o &rOgeorog [homo interior] quae pro eodem poni 
liquet Rom. 7: 22, 23, Eph. 3: 16, Alibi vero nveüuo 
totum animum significat comprehensis etiam affectibus, 
ut supra diximus 5: 3, sic Act. 19: 21. Animus igitur, 
utpote doctrina Christi, adde et mysteriorum participa= 
tione imbutus, habebat in se ngoövgor (promptitudinem]) 
sed nondum profecerat ad zo éuueverisop (constantiam], 
nempe ut instante periculo facile posset edomare affectus 
illos quos anima vitae. tutatrix et incommodorum inimica 
suggerebat; quae hic et alibi oag& dicitur, quia carpori 
cousulit. Hoc sensu. hi qui prima pouunt Christianae 
pietatis radimenta, of psjmuor èy Xaus [parvuli in Christo] 
etiam cagxinod [carnales]) vocantar 1. Cor. 3: 1, 3, quia 
Tu 


520 AD MATTHAEE 


zó poornua Tijs oagxos [affectus carnis] nondam satis est 
ab ipsis edomitum. Sed notandum est id quod in Apo- 
tolis eo tempore adhuc menti rebellabat, non fwisse de 
crassiore illa faece affectaam circa opes et sensuum vo- 
luptates et si qua sunt similia, sed desideria maxime ne 
turalia, ut puta vitae curam, dolorum fagam. Non igitur 
erant in illorum genere quos Aristoteles ait sjrräoda: sal 
or od sroddol woelrtovs (vinci ab is quae a multis vin 
cuntur], aut &ddelreiv moos à sroddol zal dryzirelvova ul 
Övvarrau [deficere in iis in quibus multi et contra mi 
tuntur et pernituntur}, sed in eorum ordine quos si 
loyvoör zal Örepgakovadr Avnùv sijsrdodar sal dyrerelvorms 
[a magnis et exzimiis doloribus vinci quanguam contra 
nitentes], quod maxime ait esse ovyyvoporixop [venis 
dignum). Zagsa autem doberij vocat Christus, non quod 
vires non haberet, sed quod non haberet veram sanitt- 
tem , ut solent qui morbo insaniunt. Nam ‘sarritas animae 
est, mentis imperium dxovery wal où sragaxovers — 
et ei se non opponere]. Egregie Papinius: 
— Odi artus, fragilemque hunc — un 
Desertorem animi, 

42. El où dvvarar, si non potest] Si positum pro quan 
doquidem : neque enim ignotum erat Christo decretum 
Patris. 

. Toöro rò rorijotov, hic calix) Vide supra 20: 22. 

TagelGeiv dr’ èuoö dap uy advo los, abire a me, nii 
bibam illum] est, quando ita tibi visum est ut me 
non serves a morte nisi per mortem. Tlorge˨eiy hic et 
Marc. 14: 35, est abire, quomodo “Wn est armovere 2 
Reg. 24: 10, Zach. 3: 4, Ps. 119: 39. 

Terybijzo zo GéÀyuá aov, fiat voluntas tua] Vatis sunt 
non ferentis tantum quod vitari nequeat, sed so anime 
acquiescentis , ut Act, a1: 14. 

45. Ol opbahuol BeBagyuévor, oculi gravati} Prae moes 
titia, ut Lucas docet, ande torpor ille somnolentus ori 
tur quem xarapopay Graeci vocant. 

AM. "Ex roirou, tertio} Solemnis numerus iterandarum 
precum quoties quid maïus ineiderat, Paulas 2 Cor. 1x 6 
Teis zov Kupuov sragenadeda [Ter Dominum rogavi}. Pre 
quens hic numerus in Sacris literis, ut Numer, 22: 28, 

ae 


— es B n u Ka 


CAPUT: XXVI. Bat 


Mt 10, 1 Sam, 5: 8, 20: 41°, 1 Reg,:20: 34,,- Prov, aa 
do, Fer. 7: 4 ,-22°29; —— al: .14, loh, als 14 et de: 
‚„uentibus. \ 

465. Kabwdere. zo — al DE dermis. ken 
64. veguioscite) Supra dixerat: Oùs-lapdoare uièr doer pop 
yeonoar mer’: êuod; [Non potuistis una hora vigilare mea 
cum? ] Iam ostendit nulli amplius sui sibi esse posse: Iper 
sorum pervigiliam,; cum iamiam ab îpsis avellendas-esset, 
Sensus ergo est: Per me ian vobid licet doëmire et r&: 


‚ duiescere quantum lubet. Neque aliter-ut interpretemDr 


eogit nos quod apud’ Marcum sequitur drégee* omnina 
enim dréye: et Marco et Anagreonti significat idem, qund 
Latine Virgilius „ Terentins, Seneca dicunt habet, cui 
voci interpretamenti loco Seneca addidit peractum est; 
Atque ita apud Marcum. vertunt Arabs et Syrus, adesé 
s Jinie:: qua datur intelligi- handi — quo Apostoli 
„ Christo —— esse solatio. 

Hyxixutsv ùj wou, zal Ì vids soo — magadidorau 
appropinguavit hora, qua Milius, hominis traditur] He- 
braico more. coniunctio copulativá vim -habet relativi ; 
sensus. enim est, — esse: — quo nn sit 
Christus. 

Aucorcoacy, NE Militum. — | Nam 
— ſalienigenas] gentiliter viventes Iudaei proprie 
wocabant dudgrwkous., Gal..2: 16, id est, dròpoug (homi- 
nes sine. Lage], ut Act 2: 25; 1 Cor, gi 21, :Solebant 


Komani Pracsides diebus festis,- quia tum magnus erat 


populi conventas, ad Templi custodiem, ne quid ibi con» 
tra mores ludacorum tentaretar, cohortem mittere, quam: 
oneipar: vocat lohannes 18: 3, ra5iy. Iogephus: cuius ver 
ba supra quaque allata a nobis hic repetenda sunt ex li- 


‚bro. “Apyarodoylas- [Originum ) XX cap, 4, TFs roxe —X 


ayogevouévns doorijs dyguongs, za Iv ÈVoo èoly Guis &lvua 
scgoopigeotar , roÂkoö zat mavzaydder nÂnjdovs ovvafdisrog 


> dal rijx éoorijv, Òalous dà Kovparos mij Prooreqdr Te zeegat TOU- 
_ swp nooonion, ehevee Tv ggurworöv piav vabiy dvakapoö- 
dar rà Örha dri Töv voö iegoö voor igdvas , waragehoürrag 
röv weooreproudr el ga zic ylvorra® voöro dl wal of nd adrod 


‚ijs "Iovdaias bruzponevoarres éy vais opvais érgarvov (Cum 
instaret festum tempus Paschale, quo nobis mos est azy- 
II. X _ ma 


Sad AD: MATTHAEI 


ma offeire, et Magna vis hominum undigus ‘ad hax cr 
Jebritatem: conuenisset,.metuens ‘Cumanzs, ne qud eb 
eis moveretur , iussit militum cohortem unam sumtis an 
mis stare super. Templi:porticus, ad. reprimendurm tuml- 
sum, si quis: exoriretur, Idem autem facers soliti fut. 
pant tali tempore et alii ludacae Praesides). Under 
pertam est hoc praesidium. festis diebus translatum « 
Axrtonia, quae erât in potestate Romanorum , in porties 
Templi. ‘Idem Iosephas “doses (Bellé Tudaici] V cap 
16, agens de: Antonia: Kaôa Òd ovvijnto zaï zoï yd 
goats eis Enpordgas elye narafdats, dt ap zartorves oi jee 
bol (xatijzo yap del dr” ours vyma “Poopaleor) wal isme 
gee eg ras gods mera Tr Ondoor , êy zuig topvaïs zor dier, 
de msjre veoregrobeln. ‚ agepvharzor* qooveror „ao alsan 
Wij zeker uèp zò legoy, TÔ lep 8d "Aorovla* ward Öl ur 
hyd ol zör sqeör plhenes gder [Qua autem oonnectebam 
porticibus Templi in utramque partem descensus habebs; 
per quos descendentes vigiles (semper enim in Antonis 
erat Roinana legio) et variis locis ad porticus staats 
cum armies, festis diebus populum, ne quid moveret, cm 
tinebant.. Cüstodia enim Urbis erat. Templum, Tenpli 
Antonia : ibi vero erant trium illorum locorum cusstoder} 
Extra festos dies Sacerdotes per suos vigiles ludaeos Ten- 
plum asservabant, qui vsszjolzar (ministré] wocantur Act 
5: 22, 26, Marc. 14: 65, Ioh. 7: 52, 45, 18: 3, 12, 2 
19: 6. Sacerdotes autem uni ex suorum numero imperk 
am tum in vigiles quotidianos tam in additos: milites 
mandabant : is sgaryyos voö iegoö [Praetor Templi) voor 
batar: non díssimilis Magistratus ei quem Praefsctum vie 
gilum Romani vocabant. Iosephus eum Summo Pontifd 
dignitate proximam fuisse-ostendit ’doyatodoytag VIII, 5, 
Tods 8d zel “Avarlay vóv' doyregtu zal Tov goarsyyor “Aver 
wov [lie qui apud Ananiam erant Pontificem Masiman 
et Ananum Templi Praetorem]: et cap. 8, Zvikayfarme 
Lörra ròv yoauuarta TOU gowryoövrog 'Edealagov- sai; à 
ip ovros 'Avdvov voö dpyreolos [Vivum prehendunt Serie 
bam Eleazari qui Templi erat Praetor, filius autem 4- 
nani Pontificle Mazximij. Eins Magistratus mentio est 
apud eundem Ïosephbum aliquot in locis, et apud Lacan 
Act. 4: 1, 6% 24, 26, unde simul discimus eiusdem ofi- 

cio 





.GAPUT: XXVI. 55 


elo commissum fuisae,:-ut.en Synedrii-insme in Legem 
delinguentes vel-in Templo vel.etiam extra Tegsplum prern 
henderet; Nam prehensionis ius et coerctionis eitra mors 
Zem Tudaeis Romani permiserant, At in hac historia Lue 
eas plurali numero gearyyovg nominat qui et consiliis iair 
terfuerant, 22: 4,-et per quos facta est prehensia, aa: Áas 
himirum Praefecto vigilam:connumerans adiatores: iisius 
bikcio additos, qualis ille quem yoaugaria vacari a Io» 
eepho vidimus, id eat, “WW, quod, generalé memen est 
omnium eorum qai.maiores Potestates consilio aut operg 
iuvant. Sic et pabopvdam [asrarië saóri Pragfecto) suum 
faisse yoapuaria ex. eódem Iosepho discimus. lati.erga 
Soazyyol metuentes. sibi a Christi sectatoribas ‚… praeter 
quotidianos Templi. vigiles Iudaeos, etiam Romanam cow 
hortem assumserant ut: lesmm prehenderent, Hi sunt quos 
hic Christus éuaprwhoag wooat.) utpote exleges, quos nulle 
Bei: réverentia tenebat.. Latine cohors iata Templo cus- 
todiende ad id tempus destinata. dicebetar- custodta ; qug 
nomine hic :noster Scriptor atitur. Atque in eam custoe 
diam imperium pro eo teinpore permissuan fuiage Sacerdo- 
tibus, ‘illnd-quogae. Pilati doept: 'Ayere zavsodlen [Har 
gen custoditùm): de quo plura infra cum eo ventum erit, 

" “dro vw agjuegteor val nae03erieur, a.prineipibus 
——— et Senioribus] Iegtpgaarg. ——— Sys 
nedrii, cuits decreto. fiebat prehensio, -… 
-…JIgsoBuréoor toë Added „ Senioribua. populi]: Mibi — 
ita dici Magni Synedrii Senatores ad discrimen ssör srge0+ 
Bvréooor: Tür roder: [,Senierum in appidie). lidom Lev, 
h5--2ó dêechntur oi speogdregas zijs ovvaywy ijs rk vir lceai⸗ 
ESeniores. cangregatiónis Lsraelitarum ). 

:4B.* Aro, lis] Nempe vg öydo. [rurbae] de qua 
— 5 id est,.pradcipae militibus Romanis, qui Iesum 
non noverant. Videntúr-Ppntifices carto consilio maluisseg 
Jesum prehendi manibas Romanorum quant suorum — 
Jam. Vide oh. 18; 12. 

4ge Kareplhgoer aùsov, — est bal] Hebraei non 
tautum post: longam absentiam aut valedicentes, ut quie 
dam’ existimant, sed alias etdam in signum dilectionis 
osculum adhibebant, quod praecipue docemur Luc, 7: 44, 
45. A Iudaeis hunc morem accepere Christiani ‚ut Ter- 

Xa tul. 


Sok AD.MATTEAE I 

Sullianus tum :alibi torn aperfissime Ad uxorem steunde 
nos docet. ‘Hoc est plÀnua dyanns [oscislum charitatie) 
et plÂnua &ywy [osculum sanctum], cuius toties apud 
Panlum mentio. Iustinus Apologetico :. ”AAAgAovs geÂijmn 
doralopeba: navocdueror Tör edyör [Consummatis precibu 
alii alios osculamur). Oseulum pacis. vocat idem Ter 
tallianas libro. De Oratione: quod nunc etiam usurpart 
Orientis Ecclesiae. Huc pertinet.illad quod ex veeri 
traditione citat Athenagoras: 'Ecy mes dua zoöro éx Òeuriger 
nærœqu dor dec -Ijgeser ceördil Si quis itermm osculatus furi 
quia id ei placuit], supple ‘vae élli'; item: Oizo; wv 
droupoionoder ro plhjua, MÄlkor Hé ro rrpoonersypa òú, ds 
elrrov menpor Tj Öwevolg. napatolmodrig, Ees ijs zijs. aiovies 
xlOnrar' Goois [Tam ezacta cxra esse debet osculi aut po- 
tis adorationis , ut si vel mimmum;: nos mente inquint, 
expertes noe Jala: vitae. aeternael. 

5o. 'ER ò áge] Id est, Quo animo me peul 
nis? Nonne eo quo olim Ioab Amasam?2 Ita ex Loa 
interpretamar, Paûcis ‘verbis et:conscientiam perfidi ho- 
minis verberat:et se sagdroyruosy: [cordiam — 
rem] ostendit. Recte autem ſobservatum est o5 hic pro 
vivt poni: quod et alibi apud Christianos veteres reperire 
est. Nam Iustinus Ad Graecos dixit ds 5e atstar [quan 
ob causam) interrogando, pro die stra atrlar. 

51. To Griov] 'Qrioy Graecis, auricula .Latinis , et 
pars auris infimat unde adagium, durieula moilior. Ie 
tum in caput destinatam Deus ita direxit, ut quam mini 
mo damno: abiret:. idque ipsum damnum: resarsit Christus 
reposita. auricula. Nam i&sôas:[sanare] hoe loco spad 
Lucam est pro doribep [resbituere]: ita et:supra 15: 31 
âicuntur of xvÂdot fmutili] redditi vᷣyici⸗ leani] „id est, 
äéorios (integri]: quod propter quobdam dieo qui eo — 
_ moti négant auriculam fuisse absbissam. | 
”63.: Els rop vónov aucijs, in:locum suum) rou W, es 
zòp «oker adrijs [in vaginam suam], 1 Par. an: 27, «k 
vijv Oijenv aur, ut hic Iohannes. Genus pro specie. 
Causam cur gladio:uti Pétrum prohibeat Christus adfert 
decretum Patris, qui-velit se vincula et mortem pati sal 
‚alvear vo norjovor [et bibere calicem}, Toh. 18: 11 ; cuim 
decreti olim per Prophetas obscurius, iam vero per Chris 

| on 


VCARUT.XXVL / 3a4 


tam saepius clare enuntiati ignorantis Petrum excusare 
mon poterat. Neque vero ad Petrum tantum admonitio 


at iâsta pertinet, sed et ad Christianos omnes qui a publiois 
‚ Potestatibus ad poenam expetuntar ob pietatis profession 
a; Meth. ‘Vult enim Deus, cum talis necessitas. imminet „pa 


=d: 
A 


tentiam nostram omnibus testatam esse et nos sragari@egs 
Heu tas Uvyae Ti zien. | Creatori- commendare-animas nos- 


„j trasje- quid enim, aequius quem ut vitam impendamus eius 


_, konori a quo vitam ‘accepimus? Hoc nos Petrus. Magistri 
voce edoctus edocuit 1 Epists-4:s 16, 19. Solet contra, 
‚oc adferri dus naturalis defensionis. Sed niultum inter- 
est id ius. usurpetur adversus latrones et si quid est sie 
mile; contra. quos sì.quis pugnat. (quanquam pios maltos 


etiam hoc iure non usos certissimum est), pugnat aucto- 
‚vitate legum et eorum. quibus reipublicae cura mandata 


est, ut vídere est tum alibi tum imprimis titulo Codicis;, 


Quando liceat unicuigue sine tudice ze vindicare vel pus. 


TE EN NN 


blécam ‘devotionem : an- vero contra. Summarum Potesta- 
tum imperia vis paretar. Non:frustra dicitur Praetor ius 
reddere etiam cum inique decernit: ius enim. dicitur et⸗ 
jam: id quod: quamvis iniustúum est, ferendum tamen: est ; 
ita ut vi ‘oppusita: depelli mon. -debeat;- Neque id ratione 
„ garet, Nam za 0u [moralia), in quibus est et reipu- 
plicae adminisſtrandas ratio,:habent regulas suas, ad 
quarum rectitudinem sâtis :est:ut dri vo: wody [ bbr 


_ sint. ùtiles : neque: tarnen' vìm:stam aimittunt, si quo casw 


ea utilitas’ peculiariter. deficiat. Manet. enim utitrlas ille 


‚ generalis exempli.: Atqui. cum nemo. sibi non faveat, si; 


id semel ‘admittatar: posse -privatos. a Magistratu.inturia 
affectos vim vi repèllere , omnia erunt tumultuym: plena 4 
nulla legum, nulla iudicioranf-'auctoritas. Quare. ipsa 
mes-:ratio ‘eo ducit ut côngedamsús aliquam esse vim que 
git toleranda , ne effreeni licentiae. detar:dacus::. Gerte in: 
religianis negotio talem. vim quae: infertar: sroger: Tijg —R 
eyovûns. êEouolas:-[a sublinniori Potestats) pafienter feren- 
_ dam docent, nos primae‚Christjanitatis. exemplá, :Maltúm: 
enim errant-qui. arte. Constantin tempors a viabstinuisse 
Christianos credamnt:imbecillitatia supe ‘gestimetione. Au- 
diamua: vel ind: Tertullian? ; Sed absit ut aut ignò kus 
mano: vingicatur Divina: sectas,- aut dolend: „pati èn quo 

X 3 Pro- 


$26 AD MATTHAEI 


probatur. Si snùn et hostes exsertos non tantum sindi- 
eet ocoudtos agere vellemus, deesset mobie. vis numero 
rum et: oopiarum ?  Plures nimirum Mauri et Marco- 
‘ manni, ipeique Parthi, vel quantaecungue zsniue tamen 
doci et euorum finium gentes, quam tobius orbis? Es- 
terni sumus et vestra omnia implovimue, urbes, insulas, 
castella , municipia , conciliabula , castra ipsa, Tribu, 
Decurias , Palatium, Senatuum, Forum. Sola vobis re- 
Jinquimue tenipla, Cui bello non idonei, mon prompt 
Ffuiesemus , ctiam impares eopiis, qui tam dibenter tru- 
cidamur, si non apud istam disciplimam magis occidi 
diceret quam occidere ? Cyprianus ad Demetrianum: /n- 
de eet quod nemo noetrum quando apprehenditur , reluc- 
tatur , nec se adversus iniustitiam violentam vestram, 
guamvis nimine ef copiosus sit noster poputrss , ulcisci- 
tur. Patientes facit de secutura uitione securitas. In 
nocentes nocentibus cedunt. 

Hewzes pag ol Aaponres meyaigar, de — —xXxX 
omnes enim qui capessunt gladium, gladio peribuni) 
Solet hoc vulgo exponi quasi ad Petrum haec comminatio 
pertineat. Atqui sententia ista non ferit eos qui inno- 
eentiam alterius ab iniaria defendunt, etsi forte in eo 
modum excedant, quod hic faciebat Petras. Nam culps 
Petri erat impatientia, non autem libido effandendi sar- 
guinis, quo proprie spettat istud enuntiatum. Sensus 
igitur mihi hic videtar esse:: Noli, Petre, consideratione 
eius quae mihi infertar iniuriae concitatior Deo praeri- 
pere ultionem. Levia enim ‘sunt vulnera quae a te pati 
possunt. Stat enim rata sententia, crudeles istos et san- 
guinarios, etiam te quiescente, gravissimas Deo daturos 
poenas.suo sanguine, Idem sensisse mihi videntur Ori- 
genes, Titus, .Theophylactus, Euthymius. Hoc autem 
argumentum:maxime patientiam nobis debet commendare, 
quod seimus Deum severe, exsetuturum illatas piis inie 
rias. Hanc interpretationem valde confirmat Divina Apo- 
calypsië: Bir èe papalog cmnoxrevei, Òeì avsor êp mayeloe 
drroxrarBijvar® ÎE dew új Óreogors)” xl vᷓ nlgus vr dylor 
[Qui gladio: occidet , oportet eum pladiò occidë: hic est 
patientia eé fides sanctorum). Paudhas Kont. 12: 19, Mi 
éavroug dadinoörven dyoeryeols eÀha Òore vorop sij doyij vi- 
ë a> *35 — joa 


CAPUT XXVL Sag 
yoortas yag* Euol êndinnous* dye dyvarrodesses , Ale Kvgsog 
[Non vosmet ipsi defendentes, carsssimi; sed date: lon 
cum irae: scriptum est enim: Miki windicta ; ago retri- 
bduam, dicit Dominus]. Tertullianus: Adeo satis idoneue 


patientiae soquester Deus. Si iniuriam deposueris penee 


eum, uilor est; si damnum ; restitutor est; si dolorem:, 
medicus est; si mortem, resuscitator est, . Quantum.pas 
tientiae lioet, ut Deum habeat debitorem? Minus. ob» 
scurum fuit Christi dictum, quia sententia haec proverbia 
trita erat inter Iudaeos et de Divino iudicio solebat in- 
telligi. Neque vero unguam manifestior eius veritas fuit 


_ quam cum Romanus ensis ludaicae: ————— — 


— 
53. Kal nagasnoe, et schibebit] Id est, raggen: Less 
hiberet] ‚ nisi scilicet decretum illad, obstaret cui nos 
renitìi nefas est, : 
Muodeza Aeyeövao ayyehov, dioden — — 


rum) Satis fuerat duodecim Angelos duodecim Discipnliæ 


‚ Comparare ;' sed Christus, ut apertius. Patris * potentiam 
ostenderet, totidem legiones nominavit. Vide Dan, * 10 
et 2 Reg. 6: 1. ak 
. 54. Is ovy, quomovdo ergo] Si secties — et 
quae eam secutura sunt, impediatur quocunque modo. 
‚Ai yoagpdi , ôrt ouzo der yéveadar, Scripturae, testantes 
sic oportere fieri>} Esai. 53: 8, np. Bavo yo, ubi BD, 
ut sagpe, causam efficientem denotat; ut sensus sit, Chris- 
tum e vivis éreptum per captivitatem et iudicium. 
55. Toïs òyhaus, turbis], Sed praecipue ducibus. zöp 


òylor, nimiram goezyyoîs [Praetoribus], quibus et al 


aderant e Sacerdotum primariorum et e Senatorum. nu- 
mero ‚quo res tota maiori specie ageretur. Lucam vide, 
Ad ludaeos pertinet illud zrgag vuês (apud vos). … … 

Mera Ewhoy, cum lignis] “Pondhor —— anas 

ovb Hebraeis, ut Prov. 25 18. 

… Kel ouw —X us, at me non comprehendistis] Di 
vina scilieet' providentia, eum hoc et fgaile et zine. stra- 
pitu, fieri. posse. videretur , inhibente ‚quod gung: his 
sapientissimo consilio permittit. Ita Lucas. 

56. “Iva shnowtdour at ygapat zv. n00pyrds , ná — 
————— Scripturáe Prophetarum} Mezwvúuie: [krana- 

X 4 no- 


— 


sab AD: MATTHAEI 


sominatio]; sensus est: Ut exitum haboat ‘dectetum Patris 
pridein enuntiatum per Esaiam, Dariielem , atque alios. 

Tore ol zaOyzal miste dplrver avror Èpvyor , tunc Dis 
sipuli omnes relicto oo fugerunt)]- Alii citfas , alii sermi 
paulo. Videtur enim post Petrum et Matthaeum aliquan- 
din substitisse cum ‘aliquot aliis Iohannea, atque eo tem- 
pore ‘accidiése ea qaae ille peculiariter narrat 18:.4 et 
déineeps. Nam certe wulnerati —— ——— a Iohane 
per retrocessum posita est. …. 

“67. Tiebe Kotipas vòr doyiegla, ad Caiapham Pont 
Jieem Maximum] Qui proinde intelligendus quoties no- 
men doysegfos apud Tohannem nude ponitur. Nam per- 
dactionem Christi ad Annam omittunt caeteri, quia nihil 
ibi Ínsigne gestum: tantum detentus ibi Christus videtur 
dam “apud: Caiapham conciliam cogitur.. Quod autem lo- 
hannes commate 24 narrat, per retrocessum itidem, ut 
alterum ilud de quo iam diximus, interpretandum est 
Sed hac de re ad ipsum plenius. , 
> Ojrov ol yoagpartis val ol ngeoPvregor, vbi Scribae et 
Seniores] Ob eruditionem praeponuntur of ygamuares, 
cum alioqui srgeofvrégmy maior esset diguitas, Et retice- 
tur. ‘ordo ‘för dgyieofor, quia is ex Caiaphae persona 
satis dabatur intelligi. At mox eos nominat commate 5g 
et: nomen consessus proprium exprimit ovsédoror. 1llis 
temporibas nullus fuit WWI [princeps Senatus) alias « 
Pontifice Maximo. Itaque quod dictum erat zeol zoö Nad 
[de principe Senatus], Paulus Pontifici Maximo aptat 
Aot. 23: 5. Nam ww3 Graeci vertunt. koyovza [ princi- 
pem], ut videre est Levit. 4: a2, Exod, 22: 28, JItaque 
‘Pontifex Maximus, ut hic Caiaphas, solebat sa9ibeey ouv- 
$dgroy [convocare Senatum], quod de Anano -narrat Io- 
sephus. Alioqui si alius fuisset &pyuy a Pontifice Maxi- 
mo, ut olim, ipstus. fuisset concilium cogere. Sed de 
hac re egimus alibi plenius. Consèdèrunt antem. Sena- 
tores in porticu' aliqua, ‘in quam prospectus. dabatur èr 
zij adh, id est, sub dio eonsistentibus. Quo respectu 
Petrus, qui sub dio erat, dicitur” constitisse cru [infra] 
Marc. 14: 66. ‘ 

59. “ECiyrovy ———— — — testi- 
monium] Non. quod illis considentibus conquirere testes 


Al 


va- 


LCCAPUT XXVI Sg 


wacaret ‚ sed quèd inquisitionetir, ‚ quam: dyexpio Graect 
vocant, ita institnerent ut omnino a testibús cònarentur 
äliquid elicere quod ad damnandam lesum valeret.: Nait’ 


‚ fd genus inquisitiones, cum in offieio ac religiorte indicis 


consistent, magnam praebent: occasionem: improbis: hom? 
nibus adverstm innocentes. Testes enim auctoritate eff 
gratia permoti plerunque dicta sua eo fleotunt ‘quo trahi 


‚se vident a quaesitore, Et hoc ill. fecere quibus- Lex 


8 A nn 


falis criminis'ultionem severe ——— Deut. 19: 19: 
Vide Ps. 27: — et 35 totum··. ; J 
- 6o. Ody ον non —— —— Cupide ad 
versus Iesam- testabantur, nihil: tamen tale adferebant 
quod capìtal passét videri. Repetendam enim oo toö 
xouroù (ex eo quod communiter dictum) illud ôrros aùròp 
Gavarwawoos …(uk.eum morti traderent], per Praesidem 
Romanum scilicet, cui ————— tota haec scena strue- 
batur. | 
. Avo, duo} Nam singulare — in re eriminuat 
non admittebat Lex Hebraea, Deut. 19: 15. 
Wevdouagrvoes, falsi tester] Merito ita appellantar ob 
depravata Christi verba. Neque enim dixerat Christus ; 
Övvagar xarahüoat. Tòr naar [ possums destruere Templum]; 
ged, Avoare rôor var: toùror ‘[destruite templum hoc]. In 
quo multum est discriminis.. Controversum erat apud 
Iudaeos an cuiquam. liceret aaeva vaticinia contra ‘Temé 
plam proferre. Nam in Jeremia id capital indicabant 
Sacerdotes et Prophetae , contra’ censentibus Proceribuse 
et in Stephani accusatione primum est :. Od mraverar Órjuot 
za BÀdopiyua Aadöy zard toö vorov dylov [Non cessat lo= 


qui verba contumebiosa adversus locum sanctum.- 


61. Ara zoröv peor, post triduum) Brevis. locutie 
Hellenistarum pro drayevopévoy tgv ijpegör [intercedente 
triduo]. Ita òt érra èröy (anno septimo}, Dent. 15: 1; 
Lucas Act. 24: 17, tf’ êröy Òë srdsovor [past annos pli- 
res]. Vide quae infra 27: 63. . Sic dea wohhod edvob. 
Imulto post tempore] Pluto Aristaphanis. … … ï 

62. -Oudér croxolyp, nihilne respondes) Videbat Ce: 
iaphas ne illnd quidem factum quod maximie ad invidiam 
Christi pertinebat sufficere ad damnationem: quod Mar 
cus. dixit , “foar ai a oux noar [Sqficientia tear 

ti 


330 AD:MATTHAEI 


timonia non erant). Nihil enim mali Templo ominabe- 
fur etiam qui demoliturum se dicit et’ restitaturum se 
addat: neque pollicitatio, uteunque vana, capite erst 
laenda. Itaque testimoniis aliorum diffisus quaerit ex ip 
sius ore aliquid elicere quod ipsum oneret. Sperabat enim 
in prolixa defensione facile aliquid repertum iri — 
Bâyzor [quod in calumniam pateret). 

63. ‘Bowne, tacebat] Dixit alicubi Tacitus: Non i in 
tererat occidentium quid dicerst, Et Christus sciebat ad 
defensionem se prolici tantum ut ex defensione crimen 
eliceretur ; quae vero a testibus obiecta erant esse eius- 
modi ut refellere ea opus non esset. Bene ergo Origenes 
adversus Celsam: “A zraga zaig magt zal vais soles 
aixiais adroö ('Iyooù) awons marros To dr “ElÀgar èr zige 
gaaeort Tuyyavovtos pheybautsov mälkoy dlderBe nare 
«al orouorjy [Silentium Jesu inter flagra et contumelia 
plurimas multo maiorem ostendit constantiam’” et patiem 
tiam quam omnea voces Graecorum in rebus adversis) 
Maximus Tyrias in Dissertatione, Ei sas énroigoe Zu 
vedrns wij drodoyyoagerog [An reste feoerit Socrates quod 
pro se nihil dixerit], multa habet quae ad nostram hano 
causam iustius accommodes: Tívog ò’ dv. zal twena enele- 
yijdato èn èxeivoop; os ènl Örzagdr; alla. àdeoe* os ted 
poorter; dhÀa uoydngol: cós Brel edueròr; dÀÀa of oòoyttor- 
so* os êrd ópoicor; dla dropovovaror (Cur apud ills 
causam suam egisset? an ut apud iudices? at inèusti 
erant : an ut apud prudentes ? at scelerati erant: an ut 
apud bene sibi volentes? at erant infestissimë: an u 
apud similes? at dissemillimi). Item: Fos mèr yap à)- 
Jas droloytas pagrvges drmopaivovar; zal miei, zal èAeyyos, 
wèl zexuvora, wal Baoaroe, wal àkha voeadra, iva To aparts 
zéoos ènl Bezaenglou pogatij: doerijs DE zal zadondyudias ò 
EAeyyos elo ij mpg vraùra aidoóse po dEehqhauérne vore, ni 
dee Aoyov; (Alias defensiones approbant testes et eorum 
Ades et probationes, signa, tormenta et st qua sunt eius- 
modi, ut quod ante latuit apud tribunal pateat; virtutis 
vero et probitatis exploratrix est earum reverentia : quaê 
eum tunc exularet, quorsum verba?) Sed et hoc: "H rs 
sjvéoyero dowora yv Örkacnoio Tunreròy zal èntijyóra zal mr 
ëhrtida svoö Lijs pavbopevor mag -eldwvs zoöro yup nov vrij 


u 


CAPUT XXVI. 55 


ebriodoylas rò oyijna ts. } Myer dyoijr ranevòs mêer ovder, 
pure rtenyos, ouse Opermbvor, dÀN dheutepdp st wal àErau 
prhooopias ; ovx drohoylay por Mbyerz , dÀN deyijs Coorugvoour 
zal pleyuovyr [Quis ferre potuisset stanters ilbum coran 
tribunali humilem et trepiduam et spem vivendi ab aliis 
emendicantem? Talis enim esse debuit pro se dicentis 
Fgura. An vero dicere aliquid oportuit neque humile, 
neque trepidum , neque submissum, sed plénum libertatis 
et Philosophiae? Iam non purgationem mihi monstras, 
eed irae incitamen et fomitem). Huc et Euripidis illad 
pertinet: Zuony roïs oopoîs drrongrous ( Sapientibua tacere 
responsi vice est]. Philo De legatione : “Est yag woog zat 
Öe sovylas drodoyelatar: [Interdum: et tatendo nos ipboe 
defendimus). Vide Esai. 53: 7 et Act. 8: 32. 

'ESopxiloo oe] 'Eloostbeer aut òpxibeer, Hebraice van, mode 
est isreiurando ád8pere, ut Gen. 24: 3, 50: 6, 25, Exod, 
13: 19, Tos. 2: 20, Esdr. 20: 5, in qua historia et lose 
phus hoe verbe utiturs interdum. vero gravi obtestatione 
per nomèn Divinúum religionem alicuius animo iniicere, 
quod Latini veteres dicebant obsecrare , ut Num. 5: 19, 
Tos.:7: 19, 1 Sam. 14: 27, 28, 1 Reg. z 43, Cant. 5: 19, 
‘qui sensus huié loco est proprius, ut et apud Marcum 5; 7. 
Solebant iudices talem oxiouoy adhibere , ut aut testibus 
testimonium. aut reis confessionem exprinterent, De tes- 
tibus lex exstat Lev. 5: 1,.ubi culpa obnoxius pronun- 
tiatur testis qui verum. .subticet postquam audierit porijp 
doxvouoö [vocem adiurationis] Hy op. Ea enim vera est 
legis illius a multis perperam intellectae sententia. Erant 
autem formulae quaedam solemnes talium:ógwopöy ìn inr 
dicits usitatae, ut FAT DV3 NON.P "Mt WN ND WK P'AUD WM, 
2 Reg. 22: 16, 2 Paral, 18: 15. Graeco: ’Eyo ógslbo oe 
Örsoog Aalnons moos bud dAGOerar dy Òvógars Kvglov [Ego te 
obsecro ut loquaris mihi verum per nomen Domini]. Vel 
sic, mr> na MW PW Eos. 7: 19; ;ubi Graece est, Aos dolor 
Tô Ged (Da gloriam —— gaas in formula exstat. apud 
Iohannem 9: Ale 

Ei où ei ó Xorsòs, Ovviog roũ Br, an. ti sie — 
Filius Dei] Supra 14: 33 notavimus etiam apud Iudaeos 
exspectatum illum Messiam vocari solitum Dei, Filium ex 
Ps. 2, ilaque et hic: apad Lucam pra aosdam;ponitur pri- 

mum : 


332 AD: MATTHAET 


num: Bi ov el ô Xossag ; fTane es Christus P] deinde; 
EV our ei ô wis voö Oeoö; (L'unees igitur Filius Dei?) 
« 64. Ev era, tu dizisti] Cum prins dixisset non rec- 
te eos interrogare qui neque afirmanti sibi. essent credi- 
turi, neque responsuri ad argumenta quae esset allatarus 


(id enim est dgvorár [interrogare] apud Lncam), urgente 


Pontifice tandem iam edidit professionem. Omniuo enim 


persuadent mihi circumstantiae plurimae eundem esse con- 


‘ventum de quo hic agitar cum eo, guem Lucas describit 
post historiam de Petro absolutam, quia eam ab initie 
ud finem pertexere quam interruptam $radere malebst. 
Illud autem ós éyévero sjmigu apud Lucam est cum diet 
adventaret , et ovysjydy vo ngeofvsioror Senatus habeba- 
tur: nam ad diem usque — est coetus nulla facts 
discossione. 

TAqv Mya, veruntamen dico} Id eft: Caanqaam mibi 
Christum me affirmanti mon creditis, . 
*_ KaOnueroy èn elv zijn Ovvdges, sedentem a destri 
virtutis] Inter nomina Dei recensent Hebraei rraaan, quod 
est dvvapig. Lucas hio dixit 8vrapeos vo Oso [pirtutis 
Dei]. Ex: Tobia quod affertur huc pertinere non arbi- 
tror: nam receptior et melior lectio: habet zij Baal ri 
Bapaher [Baal iuvencae].. Neque solebant Hebraei Gen- 
‘um Deos Dei veri indigetamentis decorare. Quod ac- 
tém hic Christus dicit fore nt.Indaei se videant sedentem 
‘ad Dei dexteram, referendum arbitror ad diem missionis 
Spiritus Sancti, quod certissimum erat indicium sessionis 
ad dexteram, ût nos docet Petrus Act. 2: 53, quanquam 
sì quis adiungat admiirabilem profectum Euangelicae prae- 
dicationis , non: refragabor. Favere interpretationi vide- 
tar illad dr? dor: [abhine]), quod. Lucae est anò roö vir 
[et hoc — Jas rem iamiam futuram videntur 
notare. ” 
Xct èpyouevor ènl Ty vepelöy vo ovgavoï, et venien- 
tem in nubibueicoelij. Supra dixinhas posse hoc etiam de 
virtute Christi per Euangelium intelligi, iuxta id quod 
án Danièle est et alibi; aut:etianr:de poenis quas Christus 
ânfkgi curavit populo Fudaieo, quia ‘descensus in nube 
fram ac vindictam solet significare ,. ut Maimonides an- 
notavit. Attamen eum visibili etigm modo in nube des- 

cen- 


"CAPUT :XXVE : 335 


| eexsûrts:sit Christus ad indicium, sicat in nube adscens 
s dit, mihil prohibet. ad eum, —— haee referre., quo 
t cogentur eum agnoscere qui ex digno miasi- Spiritus age 
*moscere ‚eins maiestatem nolaerunt., | En , 

4 
j 
É 


— 


65. Aidboönke ze iuctie aura, aoidit —— sua] 
‘Quod facere Iudaoi solébánt. quaties-verha. audirent in 
Deum contaumeliosa „ praessrtim:. prolata 4b homine Hes 

s braeo: unde Rabsacen fitisse ludaeum qui ad &Ahopihaudst 
n FGentilium sacra] deſeoerat colligant Iudaeorum Magistri; 
‚. quin verhis eius auditis Hierogolymitae vasten :lacaraut’, 
… a Reg. 19: 1. Errant ‘qui putaat. Pontifiei : Makima,non 
j: lieuisse uilo casn vestem lacerare. Nam interdictum quod 
… in Levitico bis exstat ad causam funebrem pertinet „ nf 
s antecedentia et cousequentia oBtendunt, Alioqui in larta 
publico etiam Pontifex, Maximus disscindebat vestimentas 
„ Clarum id 2 Mac. 117 71.3. ubi Ionathan Pontifex. Maxit 
— ‘poat: cladem. acceptam in Gades Galijaeae ren: 
‚ dradóijkar. za. lurie —X [ecidisse vesbimenta sua]. 
1* — quague …“dAoaeogs Belli Zuydgici} II,-Of — 
«ur zoï-Apyeepevar Tag doRrjvag weekedójbarro:[ Primores cum 
‚ Summis Saoerdotibus westes suas lacerdbant]. Et postea: 
‚ Tos dl doyrepeie, edroug Ie Üeiy warauwuivors men zis Kepa 
hijs wóvur:, yuuvous Òë za clepar Tu. ta0nror- meprediyypivor 
_ [Widere erat Sacerdoteh. otians. Summos cinerens.capitt 
_énspergefe, nudatis vero conspici pectoribus. idep. quod 
westes lacarassent]. Etiam Bek, Peraarum in luctu vesten 
scindit apud. Aaschylum. Persis., Sed, notant. Hebraearum 
Magistri- Maximo Pontifici id, fuisse, proprium quad ves- 
‚ tem ab inferna — — ‚cam a auperna alii, so- 
lerent. be A 
Aiyov':, ‘Oce: —E — Blaspliemavië) Biao 
onsiar [blaspheminm) vaoat: quod Iesus se ‘Christum pros 
fiteretur, Et sane erat, ni Christus fuisset, Nam qui 
_ sibi eam „potestatem „falso arrogat, in, Deum est contu- 
__meliosus. At hoc. quaesitum oportuit, an. non im; ipsum 
‚vaticinia còngruerent, an-non: apertissimia miraculis,pror 
basset se-eum esse. His ill praeteritis, pro mauifesta 
sumunt Iesum Christum esse. non.posse, fatilibug nixi argu- 
mentis; ut, quod Nazaretae natus erederetur, Ioh. 1: 46, 


7: 52, quod ariginem eius paternam mateynamgue notam 
om-= 


B5é AD-MATTRAEI 


omnine arbitrarentur, 7: 27. Praecipue vero quod ſabri- 
lere artém exercuisset, nihilque externi —— secum 
ferret , sopra 13: 55, Marc. 6: 3. : 

66. TI Öuiy 8oxei,-quid vobis videtur)} Ut Prop 
‚ Senatus sententias exquirit. 

Of dd dwongeEores eimov,- ills respondenten divers) 
Ordo fecisse dicitur quod. fecit pars maior: imo et omnes 
ìd fecisse dicantar, ut hic‘ apud Mareum. Id enim at 
in Senatasconsultis, ita: et in iudiciis usurpatur, Nam 
Nicodemum dissensisse non dubium est; si tamen adfrit 
De Iosepho Arimatheensi alibi videbimus. 

“Evoyos Oaydrou dorì, reus est mortis] mo p lins mor 
die}, ut 2 Sam. 12: 5. Ita pronuntiare solebant indices 
Hebraei, dum capitalia iudicia penes ipsos erant. Ablatis 
eapitalibus: iudicits , quod: post confiscatam ab Augusto 5 
Indaeam fáotum est (nam:untea Herodis beneficio ma 
gerat aliqua iudiciorom: species) quênquam eum effect 
sententiam proferre non poterant, veterem. tamen. formoe 
lam retinebant: cuius ea vis eratj ut de quo ita. pronun- 
tietum esset, is apud Iudaeos omnes morte: diguus, id 
ést, sacet atque intestabilis haberetur, in. eum deniqu 
nihil esset illicitum. Quo praeiudicto popalus concitatus 
baepe per vim-ac tumultum poenas expetivit , quangues 
Romanis legìbus id faocere: vetabatar. Pertinebat autem 
‘hoe sròóxgiua [praeiudicatum] in Fesum eo, ut scilicet See 
natores Tudaeí: potsent' salva religione Iesum accusare 
ápud profanum indicem, éiusque supplicium flagitare, 
velat qui nulla amplias necessitudine ipsos ‘attingeret, 
et ommia ‘hominis Iudaet iepordmse [ privilegia]  amisisset. 

67. Tore, tunc] Post istam pronuntiationem scilicet; 
qua audita Tudaei vrenotrar [ministri] lesum ut hominen 
devotum omni ludibriorum. atque. contumeliarùm genere 
vexate ‘coeperunt. spe NÀ 

'Evinrvoup els zò sgdourtor adroë ' —— faciem 
eius] Contemtus signum frequens apud: Hebraeos, Nom, 
12: 14. Quod de se dicit Esaias „, forte figurato Toguend 
genere, 5o: 6, id in Christo impletum est sara rijs voû 
oͤnroũ cxoiſteiey liuxta exactam verborum proprietatem]. 

*Exokdgisar , colaphia eum caedebant] Kodagltey, ut 
Graeci Scholiastae interpretantur , est zyaisep dri 200 

[tem- 


at 


GAPRUT :;XKVL 7 384 


[tampora ferire],eóntracto pugno acilicet: rieqne aliten 
hic Origenes et Theophylactua.- Terentins: Colaphia tu- 


ber est tatum caput, Quam cqrtunsèliosum ‘id verberandi 


genus habitum sît, ex Demosthenis adversus Midiare ora 
tione intelligi ‘datur, chius verba. citant Romani Jurie- 


‚ cersulti in Pandectis, titulo:De poenis. ; 


’Edéorsuoar ,…alapis. incessebant] Per darlonara alapaa 


‚ intelligi dubitandum non.puto. Nam ita et snpra id vera 


bum usurpat hio Interpres 5: 3g- Quibus adde quae ex 
Glossario, Turisconsultis Graecig et Sedulio vir eruditis… 
simus ad huius yocis intellectum annotavit. Adde. Syrunm 


‚ Marc. 14: 65, Nec aliud est.apud Marcum eerzfogaor fers 


Jor. Nam Baldur est ferire, inaossere. Ignatius ed 
Trallianos hanc ‚de Christo. historiam referens , dxì xagéns 
dddarta0n [genam alapis caesus esp} inquit: quomodo ef 
Nazianzenus. loquitur: bi uddóg genam significst, non, 
ut alias, tempora, Confor cum huius loci:historia et iis, 


quae Lucas habet 22: 64, waticinium. den 5o: 6 et 53: 


5, hb, 5, 6, Je. 
‚ 68. ———— divina] Hoe ideo: quia oculot — 
laverant, ut Marcus addit. Prophètarum autem erat nom 
fantum futura praedicere (quod proprie. vox indicat) 4 
sed et alia quae neturadi;-cognitione seiri nequibant; Sia 
et vox garrsvertar (vaticinandi}:Graecis ponitur. Aris 
toteles III Rhet…17'de Epimenide Crete: 1Isoi zöy éoos 
mévcor oöx èpaozevern , dhdm neel ker yeyovöror niv, dp: 
Ao dé [De futuris non vaticinabatur ‚ sed de iis quae 
iam erant , sed incagiitg |. 8 — 
69. 'Exaôyro; saedebatc)] Mado. — — ut fieri 
solet , assurgens , ut collatio. docet, - 
’Er tij adj, in subdiali} Qaae pars domus inférioë 
porticu: unde xazw [infra] dixit Marcus. In eins medi- 
tullio prunae erant in batillo,, ut credibile est, positae 3 
ut ex Luca et Tohanne discimus. 
Mia nadar) Ancilla: ita vox haec sumitur tum alibi 
tum Gal. 4: 22. Erat autem haec ancilla sj @vocopo; iani- 
trix, ut est apud Iohannem. Vide et Act. 12: 13, 
*Hota perd] Id est, fuisti partium ipsius. Hebraismus: 
a Reg. 6: 16, g: 32, Rom. 8: 31, Non pngnat antem 
quod: bic affirmare dicitur cum eo quod Iohaunes exprimit 


$56 AD MATTHAEI 


interrogandi sono. : Nam: Hebraeis — cum ne- 
— vehèmentìissime‘ aſſrat. 

Tod Tadrdaiov; Gällase). Discriminis causw.; Jeeu erin 
nomem eo tempore erat intèr communisstma , ut ex lose- 
pho quoque apparet. Eodem modo, infra: Zoo voö Ne 
booguiov [Jesu Nasareno}. ‘Aut mira est Iudaeorum dn. 
gooyoia (imperitia circa historiae), aut ante Dominun 
nostram alter fait :lesus itidem a Nasaretha , quem Hyr- 
cano Simonis filio coacvam faciunt Thalmuadistae. 

- 70. Oùs osda vi Aéjerss moecio quid velis} Noque ip 
novi, neque satis intelligo quid velie: ita enim hoc qood 
apad Matthaepm cum eo qpod Lucas et Tohannes hakt 
— Marcus, haud dubie Petro snggerente. 

« PEEABovra) Egredt- paren Negne enim exit, 
at ee ostendant. - 

. Hvlëva,; ianuam] FIganudsor Marco. Subdiale minn 
estrà fores: ita et Syrus hio aceipif. … 

LAM, alia}: Hordlosy (ancilid]: March , abi — 
non certam sed incertam personam designat , quod et in 
his et ín: aliis Scriptoribus saepe vecurrits Apud Lacan 
est :Stegog falius]- Sed commune: est ommum lirigaarum 
ut masculinam usurpetur esvì soö dzixoiveu: [ pro commuzi), 
quando sexum scire-non multum refert: itaque 8repos est 
aline quidam.e eervorum.grege, scu mas sen femima 
Sic Plutarchus: dixit gaheralwosros”Anóhdcor [iratue 4- 
pellinij. cum de: eea sermo esset. ark an Tros- 
dibast 
— — aloyos Char, — 

.. ['st—. Nabtus ·probrosas nuptia⸗ ‚} 
de Helena Sopater in Declamatione gov. uyddp —E— 
[nullius iniursae compertum], loquens de femina ‘captiva: 
et Laertius masculino genere exprimit personam incertam 
in Vita Socratis, quam mulierem. faisse ostendit Plato 
Critone et Cicero De Divinatione I. 

Kal dye aùroï , et dicit illis] Ita codices antiqui et 
Syrus: quare illud zois êxet [éis qui illic erant] putem 
interpretamentum esse praelatum ab iis qui non memine- 
rant aùroïs Hellenistis more Hebraeo dici etiam ubi no- 
men non antecessìit. Vide quac supra 11: 1. 

de Mera uexgov Òë, post pusillum] Post horae inter- 

val- 


1CABUT XXVI / Set 


gallus: ‘aut eo amplius (nam-avelv[guasi}addidit Tu- 
gas) quantum. scilicet inter. primum ,etsecurdam ‘gellì: 
gantum intercedit: ita enim Marcus.  .' Hoan 

Oi ésöres, qui stebant) Malchi cognato: anke „Ade: 
stipulantíbus ‘caeteris':qui una ad ignem: adſtabant 5. ut 
docent nos. Marcus ,: Lucas, Iehaâmes, … inut er nd 

"Aln9òs} Certe: ita verti solere Hebraeum yon alibi 
dictum. 

H daha aov, loquela tua] Ad —— et Syria- 


cum idioma propius accedens quam sermo Hierosolymita- 


Uru” a a. 


r 


rum: quali nota olim Ephraimitas a.súis popularikus dig» 
Roscebant Galaaditae, lud.'ra. Pronnntiatid. Petvum. Gast 
Klaeum docebat:-porro Galilaei suspecti tanquam leser 


ms discipuli aut:fautores. Atcedebat et.alind. indicium: ab 


eo qui Petrum a se in horto visum meminisse «ibi ‘vie 
debatar. | EEn aen del 
274, —— Non possum.. ils, .assentire..quk 
zaravadeuartibeer hic idem esse volunt quod Act. :d6: 1r, 
et Iustino in :Apologetico est BAaopngeir:,: apud Plinium 
matedicere Christo. Ut enim extenuandum non, est: des 
hetum quod Petrus tanto cum dolore, deflevìit, ita: non 
video cur causas conqusrers debeamus. onerandae ipsiug 
culpae, Imo saravabenariler hic, ut -avafsuarikkes Acts 
23: 14 , Hebraeis oww, est sibimet: male precari, For- 
mula quae saepe in Veteris Federis historia oocúrrit god 
drateuaruopoö (devovendi se} haec est; Haec raihi Dana 
Faciat et haec addat si hoc ita sa habet. :Eo, tum model 
Petrus diris se obligavit si Christum nosset, super: iude 
jarandam quod et secundae negationi aepesserat: Gt able- 


_ mus ex malis in peiora prolabi, wisi meaturn poénitehtig 


‘succurrat. In manuscripto vetustissimo qui ex iGraecia 


in Aùgliam venit est hic zarabegaribe , sicut set Apoh 
cal. 20: 3 arcideu, quae vox eodem sensu. ‚est. — 
lIustinum. sh me eek 
Oùx oida ‘Tor — non novi hominem] Magutia 
apparet consternatiouem:fuisse quhe Petrtim adegit ad tam 
incredibile mendacium. Vix enim quisquam erat ludaeud 
qui: lesum de. vultu non nossef.,:tot miraculis celehremr, 
Neque causam:'adferre Petrus ullam poterat gquoreum eo 
venisset', "si :eum non ‘noverat, :….… …. … — 


— Y 16 


858 AD MATTHAETI 


75. Kel duojody'ó Illroag, et recordatus: est Petris] 
Simul excitatur et galli canta, ut somnolenti solent, et 
Domini adspectu qui de superiore loco aciem oculorum 
än ipsum dirigebat, ut apud Lucam est. 

VEshavee zungûg , flévib amare) Sic Es. aa: 4, '202 TW 
Graecì vertunt muxgös zdaveogas (amiare flebo). 


CAPUT XXVII 


1e Ewufoldsor daor, consilium inierunt) Tantilk 
temporis spativ discessitse tot Senatores, iterumgue ex 
tot Urbis regionibus convenisse, neque credibile est, et 
sine: causa fingitur. Sensus est, post auditum “>sum e- 
ersim Senatores inter se deliberasse quid esset faciendun. 
Ita ovugoúdcor Èlagoy et alibi sumitur ut oaptum consilian 

significet, supra 12: 14, 22% 16. Sed de hac re ad lu- 
cam plenius. * 

Qt Havardoar-autòr, ut eum morti darent) Non per 
insidias , quod infame; nec per tumultam, quod perica 
losum : sed. publico iudicio, quod fieri non poterat nid 
per Romanum Praesidem. Quare tota deliberatio in eo 
vertehatur , quomodo Praesidi id persuaderetur. 

2. Moarreg, cum vinzissent) Id est, ÖedeuEror [vinc- 
Erm]. Ita solent dopigort siguificare etiam id quod ante 
eontigerat. Nam vinctus. erat Christus statim post pre- 
kénsionem, ut ex Tohanne discimus, Vide ges ad Marc 
26e 1. 

-„Hagédoxar , EE Ut moris illie erat si quem 
prehendissent capitaliter. noxium. Ita solebant in Pro 
vinciis Irenarchae quos apprehenderant interrogare, deit- 
de. Cunisinterrogationibus ad Praesidem mittere , L. Divus 
Hadrianus, ‘Digestis De custodia ct exhibitione reorumte 
Hieronymus de {udaeis: Mabebant hunc morem, ut quem 
adiudicasgent morti, ligatum Judici traderent. . 

" TÔ speuòve, Praesidi Sic et losephus: ITsÀctros dt rijs 
ovdaias sjyeuwv [Pilatus vero ludaeae Praeses], Bene 
vertit Latinus Interpres Praesidi, qaanquam Procurator 
rem fuisse Pontium satis constat vel ex. Tacito et Philo 
„ne, qui dsirooroy vocat. Nam Praesidis nomen, quod 


EN ni $yr 





QQ OP OP TI A PT FD IN Be FE DIN Od Re an 


'GAPUT :XXVIL 58 


Gpeóva plerunque Gräëci vertint , ut ait --Maoer.:citatae 
Lege prima. Pandect, De officio Praesidie, generale est; 
quo omnes Provincias, regentes .appellantur. -Quaayuam 
vero Procuratorum officium proprie erat ra adronparogrta 
gerjpara: Örosseiy (Jmperatoris pecuniaa administrare) ‚nf. 
Dio loquitur , usurpatum tamen in minoribus Provikeiid 
ut etiam extra fisci causas ius diceront, atque otiam glex 
dio animadverterent. : Tales Procuratores dicustar vice 
Praesidis fungi, Lege Al. C. De poenis, et L. IV Ge 
Ad Legem Fabiam De plagiariis; et apud Ulpianum lib. IX 
De officio Proconsulis, ut citatur in veteri ‘collatione les 
gum Mosaicarum cum Rotnanis: partibua Praesidië fun- 
gi L. Ex consensu, 6 Cum: Procurator, D. De Appels 
lationibus. Ideo Iosephus de talibus agens Procuratorihua 
addit rj &rì mräoup eEovolg [cum potestate rerüm omnèum], 
aut uéyot voù xrelvsiv AaBor aad Lesane deed do. nea 
cis accepto iure). — 
S3. “Ore xcxrexoiöy, damnatum — Omninqo serena 
hoc ad Synedrii praedamnationem de qua supra a6i 66 } 
quam Judas accipiebat ut secuturae mortis indicium,’ Rero 
enim elabi- sotebaunt tali praeiudicio eonfossi. en 
Mrerauehydelg, poenitentia ductus} Non-videao obaervari 
discrimen quod à multis traditur gezapsdeiag et gerarvlks. 
Nam et ol èfo [Scriptores profani} ista-permutant ,: at 
nostri itidem Scriptores, ut ecce Hebr. 1a: 17 werdvoua 
est id quod peragêderap dici volant, contractút initi poe- 
nitentia , ut larisconsulti etiam logauntar ;. contra pero. 
mendels, supra au: ag, is dicitar qui.mentem :meliorem: 
recepit. Et, Clemens. Alexandrinas duplicem ‘esse ait sjen 
mor wetavooliprog , Toy méy KouvOTEQOy , pogoy èn vorig srqay… 
Ociouv, vôr..dl iÎcailreoop vijp Òvaorlay: zijv steòs éauryy vijg 
wvitijg. é ouverdijoeors (poenitendi modum, alterum vulga- 
nem, qui metus. est ob res qotas; adterum rariarem, qui. 
est animaeapnd se ipsam:ex..consciantia pudor]. Neque 
tamen vocabuli ambigaitás iis: fawere.censenda est qui de. 
Fuda misericordius quam par gst pronuntianit. Alind enim 
guadet et Petri oratio in Actis, et destricta Christi verba 
wior drrodelas [flium parditionis] appellantis, addentisque 
melius ei futurum fuisse si nátus omnine non esset, ‘Ex 
eircumstanttis: igitur. historiae magis quam ex sola vocis 
Ya pra- 


ss AD. MATTHABI 


| pröprietate ein moerorem híc intelligere debermus cai non 
adfaerit vers animi emendatio, idqde tum ipsias culpa, 
tm: Dei obdarantis indicio. Neque interim improbo quod 
adversás .Colsum ‘secundo notat: Origenes, tantam vim 
faisse docamentorum Christi ut .etiam deploratae malitise 
komini pudorem quendam — et ex peccato crucis- 
pen gravem incusserint. 

. Aipa &Oöor , sanguinem instum) Aipa Hellenits 
— quamvis: violentam siguificat, ut.et infra comm.6, 
Hic merwvvuisós [ per- regni ipsum eum qu 
morti destinatur. : 

Ev bee, tu videris] Sic infra Comm. 24, Suer öpete 
Fwoe videritis). Est autem loquendi genus ex Latino ur- 
mone desumtum. Nam Romani curam rei. alicaias a se 
in alium reïicientes aiunt, Zu widerie: quod Graecì d- 
eerent, Bol pedbro [Tibi id curae ait}. Quare mirm 
‚ non est haud satis recte acceptam a Syro vim huias lo- 
eutiouis. : Ad modam Caini loquuntur vera progenis 
Caini. 

5. Bp vö wad, in Templo] In ea parte Templi in 
qua considebat Synedriam ‚qui locus vocabatur nnn ron 
ÉEsedravcaesi lapidis). 

„AmjyEuro}j Est quidem Graecie ënaybaödos — 
oibi vitam adimere, ut 

— 'AnaybaaBat ue stouderg , 

s is Facies me pensilis ut sim ,] 
| epud Theocritum. Sed difficulter id conciliatur cum Pe- 
tri narratione Act, 13, ubi aliud mortis genus Iudae tri- 
baitur, effusis scilicet intestinis, cum pronus in faciem 
eqrruisset. Notum satis est quae sint excogitata ut ists 
inter se conciliarentar, Neque satis se expediunt qui 
laqueo fracto corruisse Iudam volunt.. Videtur enim Pe- 
tras omnino casui inopinato, quem Divina providentis 
direxerit, non Iudae ipsius facto exitii causam adscri- 
bere. Nisi illis malumus accedere qui Iudam putant se 
jecisse: praecipitem ; ut &Aaxgoe sit dissiluit, quod evenire 
solet ex tali iactu, Videamus igitur an hoc:looo Mat- 
thaeus non agat de morte [udae, ut quae serius conti- 
gerit et forte post resurrectionem ,„ ut multorum fert.con- 
jeotura; sed de gravigsimo exulceratae 'conscientiae tor- 


1CAPUT : XXVI Sar 


mento, Nam compressionem spiritus,e maoerare. sumto 


hac vóce indicari vel unus Tobiae liber- nod: docest;-:ubá 


' de ‘Sara dicitur 3: 12, Ehumijboi. opsdoa-dse draybindar 
… FE ristata est valde ut suffoaaretur].. Et de Achitophelá', 
‘in quem quae dicta sunt a Davide:in, Iudam apprimd 


congrunnt, et de que similiter legirhus dryyEaro [buffet 
catus ast], ubì in--Hebraeo est par, quod verbum ef 
Syrus.et Arabs. hic usurpant, sentinnt: Hebraeorum. non 
jaeruditi non laqueo ged. moestitia eam: periisse. Sic Ide+ 
Mayoos dnsjykaro [Poliagrus- moerore: ‘ee:ponfecit] ‚apud 
Aelianum :. s@. avverdore drrapyeodar (conscientia. ſtrangu- 
lari). apud Chrysostomum Homilia KXIE ad Antiochenoss 
Videri potest-suspendii mortem Iudaa adscribere. Ignatina 
in Epistola: ad Philippenses, ubi -de - Diabolo dieifup 


Merciut lov êigadder vi mroodorn d Bgoyar wurò-detrvvas opd 


górnv ÖÒaones. [Poenitentiam, proditori eam iniicit quae. 
dagueum ei ostendit, suspendium docet). Sed qui eam. 
epistolam cum iadicio leget facile deprehendet dictionem 
et yopasxrijpa soù Aoyav [dicendi duetum] Boridiorem quam 
est Ignatii, Nimirum, scripsenat ad Philippenses Ignatius 
ut Polycarpus meminit. Sed:cum ed epistola non exstas 
ret, alia supposita est: quarg neo. Theodoretns . nec Hier 
ronymus nec Rufinus. hanc agnoscunt. … Ù 
6. Top. xogBovär „ in Corbonam). Joseplus — 
[Belli Judaici] II, Top ieoor. Ongaugds: uaheisar Öl Kog 
Boväs [ Saèrum: thesaururm:; ia autem Corbonas dicitur]- 
Alibi vabopvlanor. idem Igsephus et: Lucas, appellant. Io- 
sephus etiam éega. Kopuosa. [eacrag pecunias] et-Oecoö Anr: 
gavoor [Dei thesaurum), atque. in.eo. fuisse ne and 
duo millia talentorum. :, 5 at 
'Erel zin aïparòs èorl:, quia pretim —— „est ]- 
Argumentum a ratione Legis desumtum. Vetàt Lex. stupri, 
pretium sacris. inferrie. At apud Hebraeos , cultas. idolo- 
rum, stuprum, caedes velut, paria censentur, Damnant 
hie se impuri Pontifices cum in venditore id facinus exer 
crantur cuius ipsì emtores erant. At —— cu, hann 

scelus is geor 
7. Top dygor zoö meaulus agrum Auu] —** pre- 
ui locum fuisse oportet qui triginta siclis argenteis non 
pluris. licuerit. Quare dygor wegapéws hic intelligo eum. 
Y3 cu- 


Bat AD:MATTMAEI 


oatus uber omne al flglina' oper exhaustum.-fuerit, ita 
et nullas inde frwcins sperati posset. 
Bis vaqijv vore Eévous, in sepulturam peregrinis) Non 
eÂhopuhors [allenigenis), quorum cara minime tange- 
but: Sacerdotes, sed Iudaeis qui ex longinquis regioni- 
bus: Hierosolyma adventabant religionis ergo, ac morte 
becupati non habebant ubi sepelirentur, qui of drrsdsuour 
Seg {advenue) Act: at 10. Credibile-est et ante prospe- 
tum fuisse eornm sepulturae. Sed ingens confluentium 
ét:eubinde morientium multitndo plus loci desiderabat. 
-…8. °Aygos aïuaros , ager sanguinis) Dialecto Hieroso- 
Iymitana won bpm Act. 1: 19. Id nomen huic agro ds- 
tum Deus voluit quo celebrior esset rei memoria, In Pe 
tri oratione Iudas huno agrum acquisivisse dicitur, non 
tanquam rem suam, sed tanquam aeternum imfamiae mo- 
namentum. Dicebat enim populus. praeteriens, Hic at 
ager ille emtus ex pecunia pro qua Iudas Magistrum suum 
vendidit. 
9. Ai “Tegeulov, per Ieremiam] Pro certo haberi de 
bet multa apud Indaeos Vatum veterum oracula conser 
vata fuisse non scripto sed memoria, quanquam postes 
qui a parentibus acceperant ea privatim annotarunt: unde 
factum est ut ea oracula in libris ab Esdra digestis non 
extarent. ’Exrvgwaeos (incendii)] universalis exspectatio, 
etiam Graecis celébrata, non potuit non ab aliquo vati- 
cinio ortum habuisse; quod quidem vaticiniam ipsi Adamo 
adscribere non veretar losephus. ‘Tale est et Enochi 
illud: ’Zdov Ae Kvgros dp pupa dylass aöroù [Bece 
venit Dominus cum eanetis millibus suis], et quae di vand 
tur apud Tad. 14, 15. Tale illud: A dptahuos oùx ede, 
gal oves ovx ijkova: ‚ «al êrt nagölar drôgorov oux dvéfn, 
8 srolgaaer ò Ovog voïy dyartöor aördy (Quod oculus non 
vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis adscendit, 
quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum], quod in- 
ter Eljae dicta antiquitus celebrabatur. Talis et ille 
atadards Aóyos dvd (vetus hominum sermo} losepho me- 
moratus: “Eyôa zóze zijv srodup dhwoeodas wal warapheyijd- 
Bat Ta Êyta vip zohéuov, gdoig êap zaraorjpn zal yäos 
olketat mrgogtavwor To TO Oioù tEuetos (Tune fore ut Urbe 
cupiatur et Templüm belli lege incendatur , ubi seditio 
in 


'CAPUT: EXVI.. 543 


ösvaserit. st indigenarum manus: polluerit sucration Die 
docum). . Et illad: doycop (oraculum) apud eundem: “lar 
ossen: tijy wokep zal wy way, breda rò iegor-ylanvat ve- 
souyovor: [Tune fore ut capiatur Urbs et Templum, wbi 
Temptum quadratam formam acoeperit}).. Iam vero et 
illud atiendum est, vetermn: Propketarum ‘verbis uti so+ 
litos: Prophetas postertores, Ita Egechiel multa, habbt 
werbotenus ex: lerenria ‘desumta, ut apparet collatis locië 
ler. 31: 29, 3o,:Ezech. 18: 2, 3, et-alibi. Sic: et m 
Apacalypsi Iohannis multas ssepstostas [sectiones] invenire 
est ‘et Ezechiele et-Daniele. Et illud-quod‘ex antigua 
traditione , cutus Origenes menrinit et post eum Hierony- 
mus , ut Eliae citavimus, eb Elia matuatas est Esaias 64: 4e 
Imprimis äutem Zacharias amat imitari-loeutiones' eres 
miae. Quis enim non videt quod apud::sum:-est rs. &j 
eumntum ex ler. 18: 11-et 35: 35, quod est apwd eur 5: 6; 
ex Thren. Iers 2: 17, quod est 3::8, ex Fer. 23’ ó, atque 
alia eiusmodi. Quaptopter dicere etiam :solent Indaei epés 
ritum' Teremiae fuisse in Zacharia, atqué adeo leremiath 
‘ eundem esse et Zachariam. Quare non.vidsorquid obstet 
quominus et dictum. hoc de triginta :siclie ab Ieromin 
primitus osurpatam,. hòminumgue memeria oonservatam:;, 
per ‘Zachariam repeti. Deus voluerit; quod tamen hic 
Christe citetur- primi. auctóris:nomine, quanguam in libris 
ab eo ‘scriptis non exstat. At Hieronymus ostensur sibi 
ait a Nazarenae sectae homine librum in quo id exstaret 
sub leremiae nomine, qui liber privatam continuit annoe 
talionem famae antiquitus traditae per ‘ora Hebraeorums 
Tales autem annótationes, quia pablica auctoritate:factas 
non sant, merito vocantar dxayóvigos (extra canonem pos 
sitae|:. neque tamen id obstat quo. minus in eis multa 
contineantur et vera et vetera. Sic idem Zacharias il- 
Jud, Ancrepet te Deus, o Satan! sumsit ex antiqua tra+ 
ditione, quae deinde perscripta est in libro drrongupep 
[spurio} cui titalus *Avadnypes Miootoos [-Assumtio Mosis]. 
- Quin et illud apud Ephesios : “Eysipar ô zaOevdoy wol dydi 
ga èx TÖv vergr, wal èripavoer ot ò Korzds [Surge qui 
dormis , et exsurge e mortuis , et illurminabit te Chris- 
tus], Graeci nofant desamtum èx vör ‘Tepentov Acyopévor 
drzoxsvger (ex Jeremias iis quae spuria dieuntur]. Sicut - 


14 et 
— 


rn AD::MATTMAEI 


ot IIInd: Ovss veperòug ri dour, oÜze degofBucta, dÀle van: 
za wriaug: [Nequs oiroumoisio valet aliguid , naque prae- 
prtiums. aed..nhda ereatwra]s..aatigeitns..sab. Mosis nomine 
ottebrabatun: Quod autem quidam existimant ab audace 
Ubrario adiæbtum nomon Jeremiae , cum. Matthaeus Pro- 
phetam nomînasset probare:mon ‘possum, quia video ian 
ab: Qrigenis::temmporibuús daboratam ut hic. nodus solvere: 
tur j gai'labor supervacuus fuerht sì qua’ exomplaria or 
réissent honiitie. Jeremiae. Maulto' credihilius, est -a Syr 
âd..nomen omissum, quia constabat in sctiptis Teremise 
istud: non :réperiri,:” Ât. agnoscit. Árabs et Latinus et quic- 
quid -eit: Veterum. Dictum autem:hoe leremiae, repetiiun 
A Zacharia',:in eorum eat:igemere quae primitús res. ille 
eum: tempotum'sìgnificarent, ita tamen ut im Christi tem- 
pora ttiam:magis congruereht; quod Deus manifestum 
fecit singulari eyentuum directione.: Nam apud Zacharian 
sensus, hio æst primo intentne , qualem et apud. Jeremian 
Aijsso credibile est: Deus út sua beneficia in populum 
Hebraeum oollata ingrafe nimis aocepta doceat, ait ope- 
rae in 'illos.impensae mercedem a se postulatams; assig- 
Kiatam . autem. sibi -a pópulo: vile pretium, quo minims 
aestimari salent-smencipie:,.trigintá siclos; se. vero illud 
pretium .iussise.,proiicl sin agramí aliquem an. quem frag- 
menta.fictiliam. proiicá, solebant :. qua facto: demonstratum 
voluit omanem pompam deremoniarum,.gaa impleta egre- 
giem ze beneficiis Diviiis gratiam referre Hebraei existi- 
mabant, cum abesset pins dnimus, indignam esse quae 
a se acceptdretur.. Hoc vero omne siout- ad Ieremiae et 
Zacharias: tempora pertinebat,. ita-multo magis congrae- 
bat Christi temporibus. Atque: ideo- factum est Divinae 
providentiae gubernatione, ut, quod ddÀyyopixëg [sermo- 
ne aliud innuente) tunc erat dictum, Christi aetate, 
manente sensu illo #az’ dÀÀnyopiay [ad aliud respicien- 
fe] etiam secandum proprietatem verberum impleretar. 
Quod genus impletionis vaticiniorum in hac mortis Chris- 
ti hisferia saepe occurret. Deus enim in Christo aesti- 
matus est a Pontificibus siclis triginta, cum tanti emtus 
est in Christum proditor: atque ea pecunia vere in 
agrum figlinum non tam inrpensa quam contemtim pro- 
iecta est, facto quidem Pontificum , consilio autem Di- 

vi- 





CAPUT: XXVMA 346 


rino: unde quad, illi — tecte Deo dte. adr 
scribitur. +7 

“Kal èhaBow,. ef. — “ELafor et — — 
a ſdedarunt] sumenda; kie:,sant indefinite sine. alla 
personae ‘aut:.nuineri donsideratióne. Factum enim nota- 
tur ‚.non-quis,faciat. Apad Zächariam ipsi Zachariae ut 
3d faciat, atque eo.modo ingratam ‚populi. animum testa- 
&urm:--rèddat, imperatur; hic vero’: Deus. curavit id iprum 
per. Pontifices fieris, quod ontoxdit gequens clausula, Ka. 
Beds ovvérabe: mot Kuores:[Siëut eonstituit mihi Dominus). 
Sed per quemcuaque fiat, eadem.manet significatio. Quare 
nihil pecaavik Syrus qui hic. primae personae verbis usus 
ests qüem ei. sequi volumus erit illud &dernar mutandam 
in doze [dedi]. — 

“Tü:rowikorra dgyvoru, triginta argenteos] Supple vouia- 
fra lſnumnos] „ut diximus: supra. LXX, Symmachus, 
Aquila, souaxorta dgyugods- Bei ginhovs [siclos]. : Vide 
quae diximus supra, . 

Tiv zei roũ veriunpévov , pretium appretiati} “pn T® 
apud Zachartam. TW est vue, non tamen que pretium 
sed qua ‘Aonorein significat; sed. haec solent inter se com- 


mutari. Legisse autem videtur Matthaei Interpres prak 
nam Re est adiëctivdm, ‚ ‘significatque zy zinijerta , aut, 
ut hie gftertar „ry ergenpdvos 4. eum TX: sit wäbstanif jan 


eignifeens. gloriam aut reverentiam,, LXX vertant, Ent 
pan el: doxrpor éow [Fide an probum sit], nimirum per 
illud esépar: pstendentes dicti. ipovelar (illuaionem). A- 
quila satis ad verbum, hd ij Tiu —— 
vero isd 

_ Or. êrsajoarto drò. viö 7 "Togai ; — ——— 
e flis Laraëlis) Matthaei — quod sequitur WR re- 
tulit ad sop veruuguévor , quomodo SCEE tuin ab eo “PN 
iam diximus:s Aquila ad zv ruugy” ideo jp èriuydnv Ónèg 
avsör [quo aestimatus eum ab illis] transtulit. LXX pro 
quomodo sumunt, òy voonoy dÒasruaodyy Öreg adrör [quo- 
modo honpratus sum ab illis). Nam doxcuaheen omnino 
illi pro ziuy (honorare] pasuerunt; ut Plato, cum di- 
‘cit zgos dyHoror doxtuabeodou [ab hominibus honorari], 
’Etiusjoavro hic positum est pro eo, quod apud Prophetam 

Y5 tri- 


346 AD MATTHAEI 


deiusj0yp* tecte: quia ibi Deus loquitnr, híc res naretur, 
°Anò vir recte exponitur dE viër (er filiis]: nam its 
praepositiones sunt loodvrapos (idem pollentoe]s ita infra 
eommate 21 dicitar vive dnd ndr Ôvo (mtr ex duobus) 
Sed hic est &Mderpig [defeotue] vocis verts laligui). Simi 
lem notare est supra. 23: 34, Marc. 6: 43, Luc: 11: 4, 
21: 16," Act. 21 16. Sic et Abydenus in historia: de 
Sisithro, quo nomine Noam appellat, mester zoör dovitw 
[misit avium) id est, zivas vöv ògslOwr [aliquas avium} 
Ioh. 16: 17, eùror ovv êés ‘söp uatyrör [dixerunt igitsr 
ex Discipulis), id est‚:ruvês èn Tör ssh iid ſquidam es 
Diæcipulis]. Tale est et illud supra aipes ard Tod igarler 
[eollit a vestimento}, id est, rì drtò voö — [aliquid 
a Kaate eiKD| 9: 16, 

10. Big dygor roũ wegautos, in agrum heul} er, 
ad figulum. Videtur -ignobilis fuisse loons ita vulgo e- 
pellatus, Simili gure ut onm ‘dicitur : 

Jam proximus ardet 
Voalegon. 

Neque longe a Templo hunne agrum, ‘euius Zacharie 
meminit, faisse indicie. est id quod additur swr: gra [in 
domum Domini], quod an et in Ieremiae dicto fuerit du 
bitari potest. Forte ex eo agro sumi solebat humus ad 
fictilia Templi, ut idem sit'locùs qui vom ww { Porta 
fictilium)] Ier. 19: 2, O nimirum posito prò W', quod non 
caret exemplo. Nam quod vv Kimchi interpreter w⸗ 
yabopdhuxa (Praefectum aerario] sine exemplo est: ubi- 
canque enim reperitur figulum significat, et proinde «- 
gauta vertunt LXX Esai. 41: 25, Thren. 4: a, Aquis 
hoc loco: ‘Piyoy aùrd roos zò zrhasyv (Proiice illa ad 
fectorem]. Apud LXX videtur geoveursjorov [conflatorium) 
dictum xarayoysuxós (per abusionem] pro éo quod dicen- 
dam erat weoapeioy [figlinam)]: cuinsmodi abusiones par 
sim apud eos reperire est. F 

Kccœbc ouvéraEé moe Kuoiog, sicut conſtituit mihi Domi- 
nus] Hoc ex superioribus Prophetae verbis non frustra 
hic additum, ut intelligantur haec omnia Divini contilü 
dispensatione accidisse. Cum autem hoc dictum Ieremiae 
per Zachariam repetitum hic recitat Matthaeus, simul os- 
tendit tacite eas poenas imminere ludaeis quas iidem 

Pro- 


LAPUT? xν B 


Prophetee olint-snf temparis hominibaspruëdieeránt; fore 
enim ut populus ille, a Deo fastiditas et extra eius hind 
lam positns, inteëtinis discordiis agitaretur, 

‚' tie ÈÒ eld Baorheus vöv 'ITovdalmp, tine es Roxy Tu- 
daeorum) Nam cum hoe elogidPontifices Jesunt Pilato 
tradiderant, quia hoc crimen affectati Regni maxime pu= 
tabdant valitaruin ut- Pilatus Tesum morti addiceret; semet 
interim capitis damnantes, ut qui Messiam Regem Regi 
adspectabilis et eversorem Romanae Ome ) avi= 
dissime exspectarent. 

Ev Myes, tu dicis) Haec est praeclara illa con/essio 
cuius meminit Paulas 1 Tim. 6:13, Cum vero Iesus hib 
Regem se fateatur , negari mihi videtur non posse Reg 
wam eigs aliquo modo änchoatwm esse cum veritatenk 
coepit docere : nam ita ipse apud Iohannem Regnum ins 
terpretatur. Neque obstat quod passim Regni eius initium 
duci videtur ab eveetione in: coelumt id enim de plena 
Regni possessione intelligendum est. Et sane videri po- 
test David etiam hac in re imaginem Iesu gessisse, Nam 
et is primum in Regem unctus est „ post id, Regni pors 
tione aliqua accepta, mox ius Regni in solidam accepit 4 
a Sam a et:ó, Certe potestas. remittendìi peccata, quam 
Jesus vitam mortalem agens exercuit, ad Regnum perti- 
nebat „ ut et liberrima ‘illa miraculoram po arbitrio dis= 
——— potestas. —— 

12. Kal és tò ——, vog ieden — et cum accusares 
gur) Haec erat secunda :et intentior aceusatio, cum vie 
dissent Pontifices Pilatum priori criminatione non mul» 
tum moveri, tt ex Luca: discimus, Haeo reo coram fac 
ta, more Romano, Act. 25: 16. 

Oùder dnenglvavo, nihil. respondit] Causa silentii, prae- 
ter deliberatam mortis patientiam, haec erat, quod apud 
religiosum iudicem accusátio ista sua sponte evanesceret: 
Nam in eriminibus Maiestatis, ut Modestinus ingüit 
persona spectanda est an potuerit facere: lesum autem, 
plebeiae sortis hominem, nullas habentom armatorunt 
copias, praesidia nalla, res ipsa satis ab hac suspicione 
Hiberabat. Quodsi Pilatus, ut-factum est, vellet suam 
religionem ludaeis gratifieari, supervacua erat omnis de- 
fensio. Vide quae dicta sunt supra 26:-63. Et confer illad 
Esaiae vB nh’ NA [neque aperuit os] 53: 7. 

15. 


348 KD MATTHAE I 


„23: Tooa sow warauagtvordn , quanta adversum te d- 

cunt testimonia) Malta qaidem adferebant, sed partim 
ea quorum fidem implere non poterant,. ut de non sol- 
vendis tributis; paxtim nihil pertinentie ad Maiestaten, 
ut. de doctrina sparsa per omnem Indaeam. Neutra reſu- 
fationis egebant. ne 


Abe “se Oavudbeer ro⸗ dyeadvo —— ‚ la ut mirarsar 


Pa vehementer} Confer Esai. 49: 7e Cagitabat forte 
Terentianum illud: 

An quisquam iudex est qui —— —— 
Tua iusta, ubi tute verbum non respondeas? 
At profecte in criminum :causis: non modo tacentes, nil 
sonvicti certissimis. testimoniis, damneri non possunt, 


sed ne confessio — — volentium adpittendt 


est. 

15. Kara: Fr — — autem — To nge 
[Paschate] ‚ut aitIohannes. Nam ea eminenter én 
dicebatar, ut supra 26: 2, 5 et Ioh. 4: 45 , collato loc 
aivsdem libri a: 13. Iosephus, sis sréoya zepooayopevont 
sns dogrijs [fast temporis quod Pascha dicitur}: alibi, 
GLupooy éopsij Daora [-Asymorum festum tempus Phasca]: 


rarsum alibi, dogry zaAovuéry Daona [festum: tempus vo- 


catum Phasga]: quomoda et Lucaa, èr-t@ zeetoya èr rj 
dogrij [Paschate „ tempore festo]: -quibas in locis Pa- 
scha ovvexdoyexös [per complexionem] voeatur totum tem- 
pus Ázymorum.- Veterem huno morem fuisse non credo. 
Nam. Lex Mosis. erat ‘voopls oïxrupuör. (sine ulla misera 
tions], ut ait Scriptor ad Hebr: 10: 28. -'O vóuos rò dovy- 
yroozon Eyes [Lex ignasoere nescit), inquit Scriptor Re- 
sponsionum- ad Orthodoxos. Nec cuiquam homini data 
ignoscendj potestas, non Regi, non Synedrio , non po- 
paulo universo. Nam lonathan, cuius poenam populus 
deprecabatur, aut contra aequum ad poenam poscebatar 
a: patre, aut certe mon ex Lege Mosis, sed ex novo e- 
dicto Regio: nam in Legem nihil peccaverat. David Ab- 
salomo veniam dare ausus non est, donec forte proposi- 
tijm. paterno affectui, loabo annitente , succubuit. Ioabo 
quoque homicidii poena dilata, non donata est. Ipsi Syn- 
edrio Sameas exitium vaticinatas est quod Herodem ac- 
cusatum nog condemnasset. Quare credibile est a Roma- 

es nis 





Ei heet A AA Pet Del B OA Sn Ot Ona 


GCAPUT: XKXVIL Sig 


nie ‘hoc:.esses. Nam in Livii historia inwenifnps: döctister. 
nii indicti diebus vinctis demta:vinduld; redigioni. deinde: 
Jfuisse quibus: eam. opem Dii tulissent vinciris. ‘Ad roc 
exemplum putem ab Angusto:hanc gratiem concessam por 
pulo Fudaico; idque mandatis Procuratorum fuisse com= 
prehensum. Nam alioqui Praesides Romani úillam hae 
bebant ignoscendi libertatem, ut leges nos docent. Sio. 
Christiani [mperatores Valentinianus, Theodosius et Ar- 
cadius, generali lege. indicibus mandarant ut primo dié 
Paschali omnium in carcere clausorum, nisì ob certa êri= 
mina quae Lex enumerat, vincula dissolverentur. 
16. Eiyor] Impersonaliter dictum; quod genus loquen= 
di saepe iam annotavimus. Habebant vinctum quendam „ 
id est, quidam vinctus habebatur. 
. ‘Erionuoy]) Famosum; ut qui inter capita fuisset sedi 
tionis ad caedem usque progressae. Quare Ânsys.apud 
Tohannem significat povék [homicidam] quo nomine hune 
Barabbam Petrus appellat Acts. 3: 14» Sed et Tosephus: 
seditionum principes Ansds appellat', ut et. oukdglous ſæaica⸗ 
zios], quia scilicet arma habebant publico iniussu. Lege 
Cornelia de Sicariis teneri eum. qui, auctor.'seditìonis fue 


‘rit ait Marcianus L. Ziusdem, D. Ad Legem Corneli- 


am. Sic. sagloop vor sumitur et Act..31: 38. ……' …» 
17. Evvsyuévor ovv aëröv , congregatis ergo lis] Syn= 
edrio scilicet‘eoacto, adstante-papulo: ita: colligimus ex 
Luc. 23: 13, et ex eo quod infra sequitur 20, Solitum. 
id fieri ex Iosepho apparet, apud-quúem ad Flori tribunab 


accedunt od. se dogeees zot duvarol, TO Te yvoopiuoöraroern 


Tijs nóheos näv [primi Sacardotum et blenden. ek; 
quicquid in urbe conspicuum erat] : 
Ayopevov Korsor , qui. dicitur ‘Christus ) Kous hic non: 
ponitur vice cognominiat nondam enim ita increbuerat, 
id vocabulam ut Iesus:eo- velut proprio vocaretur.. Sed 
Aeyómevor Xoor. significat eum. qui 2.mnltis credebatar: 
esse promissus — ‚ Vide Ioh;.g: 22, Marcus hio: 
pro: eodem. dixit Or, Âéyere: — Ty: bbned laum 
— Rogesm —— 

NHidet yap , seiebat — Tua ex. antggressa ams; 
— ex ipsius Tesa modestia.,.et kes —— in eum — 
mina adferpeutur,!. ston vee en een 

| ‘coz 


850 AD MATTHAEI 


-“Ors sa pÔòvor sraofdoorar avrar, ällot per invidlam 

eradidialte eum) Ut olim fratres losephum. 

‚19. 'End vod Brjnaros, pro tribunal) Factum hoc mii 
widetur non in ultima coguittone qua Christus cruci dan- 
natas est, sed in alia priore. Nam aliquoties in tribanal 
processit Pilatus ex co scilicet loco in quo habebat Con- 
silium suum: nam de Consilii sententia Praesides pro 
nuntiare solebant. Is locus a tribunali welo interpogto 
discernebatar: unde illnd. velo devato in. iure, id est, 
nulla adhibita consultatione ; cui contrarium est srapar 
sdouaros wioov, id est, velo interposito in Constitutiori- 
bus quae dicuatur Clementis lib, II cap. 5a. Hanc le 
cum rò chródóyror Bisastjorory (secretum iudicii docum) vo 
cat Philostratus Vita Apollonü lib, IV cap. 15, sa or 
«opta Tv Örxasnoloov , secreta iudiciorum Synodus Africa 
na. Secretarium saepe est in Martyrologiis, ut apd 
Adonem Pridie Eidus Augusti de Euplo: Cum esset es- 
tra velum sécretarii ‚ äntromissus est iubente Calvisian 
Consulari in auditoriùm. Exstat eadem wox in Coll- 
tone Carthaginiensi; et L. 3 C, Ubi Senatores; et L 
In causis, C. De accusat. et alibi. Priorem hanc cog- 
nitionem secuta est interlocutio de Christo flagris cae- 
dendo, nimirum quaestionis in eum habendae ergo: quod 
masiEir dverabeotar [flagris inguiri} dixit Lucas Act. az 
24» ‘Tacitus de Herennio Gallo: Scissa veste , werberato 
corpore; quo pretio, quibus consciis prodidèsset exerci 
tum dicere iubent. Cicero Verrina de suppliciis , virgam, 
ait, magis in tormento esse quam in supplicio. Gordie- 
ius Imperator L. Nullam, C. Ex quibus causis infamis 
irrogatur: Nullam existimationis infamiam avunculus 
tuus pertimescat ictibus fustium subiectus ob crimen 
quaestione habita, Est: haius moris. viva. descriptio in 
Chrysostomi oratione XIII De statuis. Sperabat quidem 
Pilatas: aliud quoque ex hac flagellatione, populi scilicet 
misericordiam; verum interim oportebat ‘speciein aläquam 
juris adhiberi iniuriae, Quod quidam volunt caesum flas 


gris Christum in partem poenae ex more Romano, con- 


sistere non potest, Nam Iohannes aperte. docet, post 
Christum flagris caésum aliguantum.temporis intercessìsse 
antequam cruci Christus addiceretur, At in his qui sup- 

pli- 





an a nn ® 2 B hb On mn omme 


ICAPUTE XXVH. 853 


plioh canaa caedebantur una erat sententia, cuiug haeg 
erant. verba legitima; Summove, liotor, despolia s verbe 
ra, lege age , animadverte. Ouare quod, infra est comm, 
26: wearskddon: dictum est per, retrogressionem ; id est, 

cum eum iam ante flagris ceridisset. lobephusa de ludaeis 
quibusdam a Floro comprehensis „ oùs uagibe moor wouiuen 
wor dvecavgwarw [quos flagris cum cecidinset , mor adfisik 
eruci). Ita nihil necesse est tantillo tempore bis flagria 
eaesum Christum comminisci quod gen sine causa 
ec probabilitate ſaciunt. 

SH yuvij adtoö, uxor eius) Invaluerat Tiberii — *7* — 
contra morem veterem ‚ ut in Provincias missos uxores 
suae comitarentur. Notat Tacitus Annalium III. Addit 
ibi Caecina ab his negotia suscipit, transigi; duorum 
egressuê coli ; duo esse praetoria. | | 
- Tö desalp} Id est, innocenti; ut et infra 24. A Deo 
enim patefacta ipsì per insomnium Iesu innocentia, forte 
et mala quae Pilatum ex iniusta damnatione manebant z 
et fieri potuit ut fuerit mulier Gcooefns [Dei timons], 
quales interdum et aliorum Praesidum Bomenorum uxo- 
res fuisse apparet. 

23. Tl yag xanor drolnoer] Subintelligitar ——— 
postulationis: Non faciam, Quid enim mali patravit? 
Nam Scriptores nostri non. ipsa verba Pilati exprimunt, 
sed sensum: atque ideo etiam cum ille loquens inducitur 
observare est Hebraismos , ut infra 24. Hebraeis autem 
moë est reticere id cuius ratio pedal, SE alibi 
allata sunt, - à 

Tegvaaö3 èxpalor, Aéyovwe, Eravqobyro, magis clama- 
bant, dicentes, Crucöfigatur}) Tales sunt illi clamores 
populi apud Tertallianum , CAristianos ad leonem ; Chris- 
tianos ad::bestias.- Apud Lampridium, Delatores ad leo+ 
nein; Sio in. Actis clamant Indaei,. dige adror [ Tolle 
eum], et Adige dro ijs yijs [Zolle de terka], art 36, aa . 
aa. Similia sunt, Tiberium in Tibarim:, apnd Suetoni- 
um;:Ardeat. Valens, apud Ammianum. Tales vanas po- 
puli voees quanquam non audiendas esse Imperatores proe 
nuntiarunt,. ut L. Decurionum, Cs: De Boenis, multi ta- 
men Magistratus iis supra aequum movyebantur. Crucem 
nutem .Chiïsto-:optant,, quia id ignominiasissimum erat 

sup- 


552 AD'MATTHAEI 


supplicium.- Summo snpplicio, id est, erute „Imqait Paa- 
Tus in Sententiis: Apuleius èxttemazs poenam dixit. Vi- 
de et Ciceronem Verrina ultima. 

ah: Oopvos plverat, tumultus ſieret] Cum narret le- 
hannes dictum a Indaeis, Noe Legem habdemus secundus 


quam debet mori, guia Pilium Dei se fecit, et magnis 


clamoribas rem agitatam omnes Scriptorês sacrae huis 
historiae tradant, vero simile est metum iniectum Pilto 
ne populus per tumnltum lesum ad mortem raperet, & 
si ipse obsisteret , defectionem moliretor, tanguam Mod 
Lege contemta. Nam et ante fuerant qui Christum hap- 
dibus obruere tentarent; et postea in Stephano idem ac 
. €idit. Qui metus qaanquaem:indignus viro constante, u 
ne Romanis quidem nedam Divinis legibus Pilatum libe- 
raturus a crimine condemnatae innocentiae, multum ta- 
men culpam eius in comparatione ludaicae saevitiae de 
vat: quod Christus siguificare videtar Foh. 19: 11. Atte 
ïta interpretor quod apud Marcum est Bovdousvos zò bye 
zò ivavòr moujout (wolens populo satisfacere], non quod 
popularem auram Pilatus captaverit (17 yao zv gu 
dxaprtijs xal mera zoö avdadovs apetdisvds [erat enim in- 
genio inflexibilis et cum arrogantia implacabilis}, ut de 
eo scribit Philo; a quo non dissident quae tradit lose- 
phus), sed quod cum signa inferret Hierosolynris et cum 
gazophylacium vellet attingere, expertus esset quam ſa- 
cile ad vim parandam impelli popalus ille posset obtenta 
patriae legis. Hoc igitur periculam innocentis supplicio 
redemtum voluit; eorum more qui ius et aequum violant 
reipublicae , utaiunt, causa, cum, interim eo facto rem- 

publicam ex imis sedibus convellánt. 
Amcyivpœro zag yeïgas, lavit manus): Iis ássentio qui 
manuum lotioném ad. testandam innocentiam putant non 
Tudaeorum .fuisse propriam, quam ad rem viri eruditi 
pridem locum Deut. 21: 6, Ps, 26: 6, et alium" Aristese 
attulerunt (quibus addi potest et Fosephi locus Originum 
XX cap. 2.), sed notam aliis.quoque gentibas, quia pu- 
xitatem aquae dlemento designare mdmodum: naturale est. 
Certe qui Diis Gentium’ sacrificare volebant. afferre debe- 
bant ó5tas yeigag [puras manus], idque ipsum ‘testari so- 
lemnt manuum,lotione: unde. qui scelere aliquo -erant 
; con- 





'CAPUT ’XXVH, « — 333 


eonthminati ‘solebant, ut Demosthenes loquitur ; ene 
— —— arceri]. nnn Nees de dd 
Mire Douai tr neen — 
Ed moiïsbar, wijt rixyvißoy — * eee he 
5 — — Nee de wictimie Een Gad 
tr Jpibuere. partem „ lavare neo pariter manus}: — 
Meminit eius moris ‘él-Séholiustes Aristophanis plus’ wnd 
Yoke.’ Vide quae supra ‘notavimus ad cap. & Sed et: nioù 
Pis ‘antiqdi fait nt iudices ex’ legibué 'dliquaent- “damstaturd 
sdanibus ad soleni èlevatis testwreritur dir ónabyiip wol 
aïparos vo dv@ponrav [ineontds se ‘behe circa: tdnpuinemt 
hohinië' slliùe) , ut: videre est-in libro satis antique’ cui 
titulus est Constitztionum Apostolicarum Chmentis Kb: II 
éap. 52. * Philoni, tertio De vitä NMosis, AMurijo —X 
dvonueriov bwijs- ſ[Lavatrrum —æ — vitae imebnets]. 
Fadaeis'mos vetus nunc: etiam manet a fanere: -veniehtibes 
mrs levandi, qho' testantur- se eamsanm morti non pan 
Bisse ét' omnia miristrassé necessúrias '''’ 
1'Pgeis Òpeode, ‘woe wideritir]’ Vide sùpra:4. Ss 
"ag." Pò éipa‘adroë' dp” päg:;  stnghis ‘eius -duper nos] 
Fd:' ‘est, nos” tenebimur. Ita LXX Eewvit., 20: g: et 11, 
D'r ſeangntes eius super eum]-et-on Wmm [rangwis: eon 
ntm'\snper eos} bene wertunt Èyoyos Ètur (wons rit]. et 
Bojòl” eldip [orites” vrunt]. At 2: Sam. 1:16 sérvarunt 
Hebraismu'tn':" Tò glt ov dd erjr: zeipuÂnjp oov [Sanguiè 
blus toper: chpat bien] 3: jaomiodo: et“ Róitittni dicebant ; 5 
Sit capitt tb; Testen: solebuitedieere ,' Slet — stins 
| spr. nos. : Vide’ Praereptorum iubentium OV. OS 
Kel” ënt ra zéiva Judp et: slper fliok — ‘Mos 
vetits Wik se “modo sed”et Hberos devotandi. In federe . 
Stülynaedrai ‘cf! Migwetiis'est'+ “Erttogkoörrl ye dE. 
Kiks wal behrij val bra 8’ odtod [Fureta violantens 
oxitinm sequttkr: &tljue étiani posters: eiiëè)]. Seneca Rus 
Kum ‘aït-optassé ùt Io màte erat ominatus ZZ in se ef 
ſtios suos reæbideret. Corté miagnis sckleribus etiam pos- 
teritatem obstringî non Hebrüeorum tantam:sed et- om- 
niuni ‘proje gert rè Taft opinio. Docent passim historiaei | 
Thideydides Ubro 15” dbi de: —— piaculo agit: Koì 
Ent rtovrou ëbayes eel’ —R Tijd’ Beo txtivoi ve dna 
RODEO sak: ro’ yêvog: TÔ: dt Buttvóy [Er eo ‘vontacti piaculo 
AP : Z Dee 








ass AD MATTHAE I 


Rresgue exnek:hpabiti et ipsi ef eorum pasteritas). Adds 
quod narratar 2 Sam, 21, et locum ex „Hebraico; Libro 
Praeceptorum adductum a;lohanue.Drusio, vivo optime 
de his literis merito. Multa hac de re: habet Platarchu 
libro sreql zò voro roö Ocoù Beadioes rusorgouudvaon. [De sers 
Numinie.Vindicta]. Quae, eo minas iniqua, nobis vide- 
buatur , si addamus, potuisse posteras seria. ac sollemai 
detestatione paternorum sceleram piaculo aolvi. Cete 
Hebraeis praecipitaur ut nou sua: tantum. singuli sed et 
parentum. ‚delicta suppliciter agnoscant ;. qued et papel 
wemine facit Daniel g et Nehemtas q. 

26, gayehdmau, , flagellatum) Vide quae supra dx 
— ad comm; 19. Est autem haec vox e Latina tran—- 
lata in usum Graeci sermomis, ut zovgwdia. Lenstodia) et 
guae apud Ignatinm leguntur, deaéesug ‚ Öerrdoera, àsur 
Vas. Eenniaevor. (desertor , deposita, acoepta , exemplar} 

…dlapédvorn iva. vaveotij, tradidit. ut crucifigereur] 
Dubitant quidam permìserit duntaxat ludacis Ghristua 
Pilatus, an iudicig.more damgaverit.. Ambigue loquitar 
Kortullianus : : Ad doctrinam vero eius, quo revinceban 
tur magistri primores gue Judeeorum ‚ ita exasperubar 
tur, maxime quod ad eum ingens multitudo deflectere, 
wh póatremo oblatum Pontio Pilato, Syriar tunc ex par 
ge, Romana procuranti, violentia, enffragiorugn ins crucen 
Jesum dedi sibi extorserint. Lactantius autem prolatan 
g:Pilato sententiam diserte negat.lib. IV Institutionam 
Gap, 8, quomodo et Chrysostomug sensit Oratione secuu- 
da de Eleemosyna, Sed contrarium multa eyincunt; pri- 
mum locus tribunalis in quem procesait Pilatus; deinde 
quod per solos milites Romanos exactum supplicium; ipsa 
poena propria Romani iuris: n nam crux ludaeis legibus 
iguota: titulus a Pilato dictatus ; ; corpus ab eo postula- 
tum , aliaeque. circumstantiae, His adde, quod iam ante, 
eum Pilatus dixisset, Vos de eo ex lege vestra iudicate, 
Judaei responderant, sibi, capitalium indiciorum poteste- 
tem ablatam: quare et omnes insecuti clamores non «lia 
tendebant quam ut Pilatus sua voce. Tesum damngret: 
atque hoc est in quo populo farxenti contra ius. et aequum 
et. mentis suae sententiam obsequinm commodavit. Sed 
et provocatio. Catholicorum et Teaoagsorardenoas rn [Qua- 

tuor- 


:iSARUT : XXVII? 355 


Eibordecimanorum} ad-Acta Pilatiwstendit-sem indioii spee 
cie gestam. Adde:Tacitnm: Auſttor nominis eik Chriee 
tus, qui :Tibewio imperitante par. Procuratorem Ponéium 
Pitgtuns supplitio affectus ‘erat, Ipse. Christns-supra 201 1ó 
_ @ixit-de'sò: TEagadmagvaur aurop zo veder: sig: zò guvoddde 
[‘Zradent oum Gentibus ad crucifigendum). -Negue:aliter 
senserunt veteres Christiani; Fgnatius de ‘Christo: ‘udarduo 
gaow ddélura' maga. Toö Heidvew FSententiam docepit. a 
Pilato]. Cyprianus: :adversus :Demetrianum.:.:MZuze man 
gistri eorum. atque: primores:, hoe est: quos ef doctrina 
ille et. sapienfia revincebat, acaensi ira,et indigwatiane, 
provocati , Pontio Ritato, qe: sunc-en parte Romana, 
Syriam procurabat , tradiderunt, crucèmaius et. merten 
Súffragiis, vioddentis ac pertinacibus flagibanten:: :Crunem 
ante. ibrogatam: Christo „tenqugm. seditionis.-auctori „ wet 
rissime“ ab aliis notatúm: est :. san enim peenàm ei crie 
mini,-stetuunt Romianae leges ,:ut notat Paulus V Sont. 
Tie. XXII „pro quanunb Fuream;:in, Pandectie: legitaus , 
quippe crucis usu in suppliciis per Gonstaatinum..sublato. 
Exempla crueifixornm ‘sedigichis crimine ia. kan aan 
eta :Varo et a Floro. habes apud losepbiam; 
RJ Big vd reportages, in prsetorium] Non eat tribus 
nak’ Pilati-intra praétorium ‚sed in stadio, quod orat nort 
longe a praetorio leseplins : O Tu&so3 wadiaag énì Bn 
paros èr Tür werd goten, [Pilatus tribundli insidens in 
magno stadia). Pars huius. areae. Japidibgs erat constra= 
fa, ut ex Tohanne disoimua ia erat et —— locus 
et —— 


sb ea quae Templo et Sacerdotibus erat’ assignata, et quae 
Ctistodia..voczbaturs MNimeiga dé: dser Ô.nadoömen. viv. vols, 
grnor. {Cohors id. guod nuno numerum vocant) J Oeca 
meniuas.: | 
-…28, Tecié Anuæv avs anda ze zonale ; he coc- 
eineam circumdederunt- ei} Iloopigar [purpuram]) Marcus 
et: Johannes, id est:,. eius, coloris qui purpuxam mentire- 
sar, Atque eodem made hie coccina dicitur chlamys, 
quod. coccinam referret: nam eius et _purpurae: vicinus 
eolor. Vide L. Si cui lana, D. De Legatis JIL, Par, 


————— Sic Horatius Satyrarum II, 6 westep ean- 
Za dem 


856 AD MATTHAEI 


dem vocat :aaaco tinctam: et: purpuredim. <Hebrkei van 
vocant id quód nos vulgo*Cramosinurn quod Geaeci In- 
terpretes vertunt «óxtssoy.. Pertinebant heec: ad. expro. 
brattonem: “velnti:stàlte: aſſeotati Regni. Simile est quod 
Alexzandrint ‘ut: Agrippäm, ‘qui se: Regem · digeret- tanquan 
eius ‘neminís maiestate indignum,:irriderent, Carabam 
quendam, hominem mentis paruú: cempotem , per ladi- 
brium ornarunt quibusdam quasi regni-insignibus: que 
narratio..apud. Rhilonemt.in .Flaccum. meretup cum he 
eompararis Nam. quod hic. est. yhauvs xonxisay,.ibi est Xa- 
pausgerp Òë so kÂdo sona: weeiftoldkovour aart yâcerdog [Stra- 
gulo qualo in terra aternitur — eius ‘cacterum pr 
ehlamyde . obvelant }. 

"29: Stéparoy dinar; coronam de —8 Ia diet 
Philonie: narratione':-.Bufior:-niy. edqivurrss vri Juda 
zor drers@laor: adroö: vj :wepalij [Fapprum extensam pics 
dindematis vapiti: cius imponuùt}:  Maledictio. in- sjinis 
coepit ; ‘Gen,-:Bs:18,:in- spinis desät. — in medio 
apfnanum, Cawt-a: 3. 0 nn — 

etdi ndldauen bel. oiv Bebuiis: wureë. et — in 
dextram eius} Philo: °Aprl :Bé.osapergov Boayd Te ramp 
ziijn tijt Ejyoopioe nad” Von Epôuumtror. ldoav eis aradidens 
PPro sceptro fragmentum: papyrù-êndigenae Jami. proiec- 
tum ‘quia-videns et tradit]: Deindè addit. quod et huic 
loco quadrat: “Biet 8l ν Piarpenoïs uluors Ta magda 
zijs Baordelag dpeidnjper Kal Braxendogyro és Baoudta- [ Post: 
quam ‘werd tanquam in ‘theatricis mimis — bie 
— et in Regem ornatus est]. 

… Myowrtg ‚Xaige ô Baarhéve vr *Toodalov , — ie 
Fev Tudaéorum] Philo: Ei6’ Erégor mrpboreoar of uèr ús 
donagbjiëvoi (Acovssere postea alii quidam ut salutaturi}: 
deïnde :- Ei è mrebiedörog: èy- zónhep zrÂsjdovs diye Bor ns 
&rorros Magi drmokahovvroy* oÙtos ÒÉ pac zòr zious 
ÖvopdbeoBur rage Eúgors [Post haec ex circumstante mal- 
tiludine vox sonuit ridicula Márin vocantium: ‘sic aiunt 
a Syris dominum appellari]. Recte, jw enim Syrum est. 
Sic Livius narrat Philippam Megalopolitanwm a Philippo 
Rege dd ludibrium Regem cónsalntari iussam. - Mos. an- 
tem salutandi etiam Principes addito ave: sic Caesar ave 
apud Martialem ‘Ápophoretis, et Macrobiam II Saturn. é 
bet 5 Jie 





LCAPUT: XXVII 55j 


Sri: Auiycæybv wirov els vo cavodoai, duverunt euin- ut 
crucifigerent} Per milites supplicium exacttum a Romunis 
Magistratibus etiam extra castra notatum est a-viris doce 
tissimis.. Hino #rsbunus exactor mortis Tacito; Suetonio 
miles decollandì artifer , qui.ispiculator: Marco „ Iuris- 
consultis Romanis, Iulio Firmico. ‘Tertullianus ubâ. Chris- 
tiano militiam dissuadet: Et wincula.et crucem et eupr 
— adminisſtrabit, nec suarum ultor inturiarum 
— e 8 ‚ exeuntes autem] Extra Urbem, 
ut — Iohannes, et observat. Scriptor. ad Hebr. 13: ru, 
Congruebat :id:Hebraeo mori: nam sontes Mosis tempore 
exfra casträ morte affieiebantar,- Num. 15: 35, eohstituta 
Republica extra urbes, 1 Reg: 22: 13, ‘Sed et Raazano: 
De castris docet Seneca: Damnatus extra’ vallum ‘ad 
suppliciunm deducdusfuerat. . Vegetins: -Dècumana de- 
diuoebantur olim: extra vallum ‘ut capite. plocterentur. 
Scriptor: belli: Afrfcani: Caesaris: Sic extra wallum der 
ducti- sunt et orwoiabiliter interfecti. De urbibus Agge- 
mus: Sunt én: suburbanis loca noxiorumpoenis destinata. 
Ciéero Verrina V'; Cum Mamertini: more atque ënstitni 
to suo erucem Athene post — in via Pompeia. 
Plautus: - * Ri Od Her ig den ce Ke cab 
„Credo ego istuc — EEDE vn 
Esse eundein actutum: estra wrbem: dispessie — 





RNPatibulum cum habebis. vur or: 
Prolata in rei: vandem ‘ab. aliis téstimoriid ex Lampridio 
et Theodoreto. iid eten Di EEG, t 


:. Kvoyvaïor) Ex Lbibyae Pentapoli Cyrennica oriundtim 
quas ·plena Ihdasis, ut apertissinte Abcet Iosephus “AA 
ces [Belli Iudaici] VII cap. 38, et Lucas Act 2:xô 
et 6:9: Nee dubium falli qui de alia: — haeo ae- 
bipiunt. Origenes recte interpretatur. A B 
“Ipa Eon Tov gavoor: adsoù, ut tolleret cruce. æaius] 
Cum iam ante Christus ipse patibalum tulisset: per ur- 
bem,; at: Plautus loguitur, Ioh. 19: ‘17 , ‘more: heud dubie 
Romano ;:iuxta-qaem ô péddoor npooykodobas mpöregor caur 
vòr-ÈBdsate [quiveruci. afigendus drats prius. erwobis porte 
tabàt], ut iam omnibus,notaus: Videntur'eutem vrilites 
hune Simonem.‘arripuïsse qui inonus Christo -gucdederet;, 
Judaeerum instigatie, ‚qui: ehm“ soiebant Christo: fveré) 
k 23 quod 


858 AD: MATTHAEI 


quod. Marcus tonfirmat » ſilios quogne eius, Christi ni- 
mienm: discipulos, nominans. Ita conspfcúo siguo ex- 
pressuin eat quod Ghristas omnibus discipulis suis prat- 
eperat, subleta in humeros cruce ipsum sequi. Nan 
et. :hoc, exprámit-Lucas in hac. historia: "Brefôyzar air 
sûr: zander: ònwoder To — — illi crucen 
pertare post. Jevum). … 

33, ‚Falyo0ä} Elisionem literae ‚non. earere — 
aperte Sa viro doctiksimo demonstrafum est, In Zobir, 
at et hie.än; Syriaco et Arabico, plene legitur, Qurr 
non:aliud significat quam. quod Graece: exprimitur a Mat- 
thaei Interprete Koerlov. zózos’ [Calvariae: Jocus). Ne 
causam nominis aliunde quaerendam -arbitror: quam qud 
ibi dedolleri homines solerent , qualia loca ;Roinae erat 
Sestertium et.Gemoriiae. . Mansisse-.eo loco diu post mor. 
tem nuda capitum ossa vix oredo; nam. neque. Indsco 
neque Romano mori id ‘satis congruit5.et Hebraei kh 
quodvis capat appellant; quorum iniitatione spy ù 
Interprete factam..puto::quod tamen ipsi quoque Graed 
interdam de. viventium oapite usurpant, ut calvam Lr 
fini. Videtar autem ‚mihi expressie huius nominis no 
ad historiam tantum sed et ad vaticinii implemeutu 
pertinere , quod ibi soilicot avolutum a nobis sit op 
probrium noſtrum, quomodo, lIoquebatur Iesus nostri 
Iesu imago, qui exinde looum quendam bam nominavi, 
quod eum additamnute „Syriaco est RN, ut ex 1 
factum est RMD: id nomen 617 Tosephus êheudégor [Li 
beratorium] interpretatar, Sie et Nasaraei vox patriau 
—“ — ies aansu abstrasiorem „habebat significe 
Br “Obag Herd 3 vodje Hentynêvor, vintem euin amaron | 
mixtum) Ita pleragne exemplaria et Syrus. Nec aliter legi 
Origenes diligens: exemplariumi inquisitor. Neque tamen 
Latinum: Interpretem. culpo qui vinum vertit, ut nec eo 
qui Graeco mergini ad vocem:i8oy udiecere bizon [ vinum), 
interpretamenti. gratis, quod poatea in contextum quoruu- 
dam librorum ‘irrepsit, ‚Nam dos: Graeoi . ‘Yocänt vinut 
factitij aaporis;:quale dbos:Syiroy. ſcoctum acetum] & 
palmulip..Xenophónti-atque adiis memoratums idem auten 
et. vntm. mou minyar gecte. dicitur, aicut cervisiam obro- 


en DN IN xoi- 


GAFUT : XXVII. 5 


spibrwor [vinum: hordeaceum] appeltat:-Athenaans, Tale 
erat et hoc vinum, sive thure, ut Hebragorum. Magistré 
traduut, sive myrrha, ut Marcus ait, conditum; quod 
recepto more ‘ad supplicium:euntibus daxi solebat.. Sed 
et yon Hebraeum , quod in Psalmo.est, id: quod’ infectum 
est significat; ut observatum est.a.summde “diligentias 
viro; cui et in hoo accedo quod yodsjy laxius sumit pre 
omni amaritie: quippe cum ea voce gbsinthitem significerik 
Graeci Interpretes Prov. 5: 4, Thren. % 15. Nam èf 
‚Hebraeam wm sive wr [fel] late patet, et vooe sruwoap 
[emarum) vertitar Ter, 23: 16, atque:adeo ad herbás 
etiam venenatas amari.gustus porrigitur; at liquet collato 
loco Deut. 29: 18 cum Hebr. 12: 15. Atque ita vocem 
gohij; hic sumsit. Syrns vertens NAY® , quod ‘emarorem 
siguificat, et propterea absinthio non’ minus quam :fòlli 
aptatur. Neque aliter ad Marcum Theophylactus; et-Aud 
gustinus lib. III De consensa Euangelistaram: Pel quippe 
pro: amaritudine posuêt. Non dimovet: m6 ab hac sen= 
tentia quod myrrhatum vinum quasi pro beneficio son- 
tibus dabatar, Nam hoc ipsum cradelitatem Iudaeorani 
abunde notat, quod Christum cnrassent. eo malorum per- 
duci ut quasi pro solatio offerendus ei. esset.potus: qui 
mentem exsternaret: quo facto verba Davidis wara AéEnt 
[secundum werba) simal et zaza Öicvorar (secundum mens 
tem} in: Christo impleta sunt, Etiam de virginibus Maxi» 
ma et Donaátilla in. persecutione Valeriani ante —— 
aceto et felle. potatis in Martyrologio legimus. 
Niusciatvos] Cum. leviter degustasset , implendo — 
“«aticinio; non ut imbiberet, quad est deufBdver [accipere] 
Marco: sicut.Aaufidveer zo Wpeoulov est panem iusculo tinc- 
tum devorare,. Noluit autem imbibere Christus, quia, 
nt: diximus, menti exsternandeae. adhibebatar-: in cruce 
uutem.pendens postea, quia sitiebat; éÂafle vo öfos as 
pit. acetum], id ast, imbibis, Johs. 29: 30. 
36. Aregepiaavro za: iugviar uto „ Badoreer —— a 
viserunt vestinienta esùs , sortem mittenten]: Ed, est, para 
tim  diviserunt, partim alea addixerúntvictofìi, ut nos 
docet lohannes; Deo scilicet rem ita dirigente, ut quod 
David de se dixerat figuratd, in Christn secundum exar- 
tissimam propielatem impleretur. Veniebat autem hoc cx 
: 2Z4 ino- 


56a AD:MATTHAERI 


mord Romano. ;Milites; enim supplicii ‘exwactores. sontium 
spolia sibá vindicabeint, quod Adriënus Imperator vetuit 
fieri nisi: Praesidpm:. iussu: Pannicularia , mmquit, sua 
èa quae in custodiam raceptus secum attudits. spolia qui- 
bus indutus est cum-quis ad supplicium ducitur, ut d 
ipsa appellatie ostendit: ista neque speculatures ulirs 
sibi vindicant, :heque optiones ea desiderent quibus spr 
dsatur. quo moinento quis punitus est.. Quod in quibusden 
Nbrie hic-seqsitur iva mÂngwtj: (ut impieretur) ex le 
baane adiectum, gon dubito; quia Graeca optima exen- 
plaria, mulia: etiam Latina non-khabent, mec agnost 
Syrus Arabe. haud En antiquior, Etiam Origenes nos 
legit. | 
36. Kol — — autoy eN ‚ et — ser 
— eum ibi] Et hoo ex more Romano. Petronius Ar- 
biter :Satyrico: Miles qui cruces.asservabat. . 
"Bs Tijy alsiar „, causam] Focupara vnjv aiziar rijs te 
vareosos dydoörra (literas causam mortis indicantee) disk 
Dio: Cassius: &itulum, ut lohannes, Suetonius daobw 
Focis;vet Tertullianus Apologetico; mrisoxa [tabellam) En 
sebius, ubi. de Attalo agit. Brevibus verbis causa sup 
phicii :indicari: solebat seripto aut praeconis vace : scrip 
to ;, ut apud Suetoniam:: Impie Locutus:Parmularins: apad 
Eusebinm-dicto loco: Obros ésur “Artados ó Xeustayòs [Hic 
est Attalius Christianus). Voce praeconis,. quod: — 
indictum Iurisconsalti vocant, ut, Heorerös ij Oue 
[Temere ne iura}, L. Si duo, D. De iureiurando. Rov- 
zopkrraes- [Calusmniatus es}, Le „Fustibus , Ex quibus 
causis infpmia. “Ore zv. nókuy drmecóer: Alor Toy Trohinor 
[Quia civitati- auctor fuit belli sumendi], épud.Diodoram 
Sicalum. -Legátum Populi Roniani Homo Plebeina Teme- 
re: Amplecti Noli, apud Spastiantm. Quod Tibi Nor Vis, 
Alteri Ne: Feceris; ‘apwt:- Lampridium. Fumo Panátur Qui 
Vendidit Fumum „ apud etndeim;.… IIodexahprras cóuodoysaen 
éawròp: Xoisvardr eivar (Polycarpus: confessus est se. esse 
Christianum], apud Eusebinm., Agnem Sacrdegam Vir- 
ginem, Diis Blabphemiám. laferentem: Scortum Lupanari- 
bus Datam, apud -Ambrosiem. Latino :sermone scripta 
haec titta ob maicstatem Hinperii;' Hebraeo;, ob locum 
in quo sapplicium -dumebdtur Graeco, :ob …maximam 


tur- 


ICARUT :XKXVIIA sbr 


turbanx Hetleniétarum quae ad: Pascha: vortVenerat , quan- 
quam . altoqui Graeco-sermoni':a Macedonicis ‘tefrpori 
bus et in Palaestina Iudaei: vicinaeqùe-gentes assheves 
rant. Itaque apad Fosephumi G. Caesar Dictator Sidenifs:, 
atque M. Antonius: Triumvir Tyriis imperant, ut edietu 
quaedam sua in publicas tabules referantar tum Latino 
$um: Graeco -etiam:‘sermone, Et: dictum: quo vetabattur 
alienigenee' procedere-intra sop: Spupaxroy ſloricam] Terts 
pli, :proscrijtum erat, tam. : Gracie: quand: Latinis Titerië 
In -sepulchra- etiam Gordianiskmperetoris. Tegimus :faiése 
et harm triùm linguarum Hteras) et ''Persicas: prèetereel 
atque Aegyptiacas. . Justinianub ati se ait: Graeco sermone 
8sa ToT rijder wnazaldgdor [ob id :quod plebò-usitatus 
est},. Latino dut zò oyijwa tijs: crodsreies (ob Imperii mes 
zestatem). Ne -hoc:quidem indignum notatu, Deo res 
dirigente, factum ut more Imperatorum Christi crux prae- 
ferret titulos. gentium nondum quidem subactarum sed 
brevi subigenderum. Ille-…enim erat'oui oedere debebat 
religie Iudtica, eruditio\:Graeca , robur Latinum. Neque 
novum: est quod Pilatus per ludibrium , :sed „: ni: fallor ; 
Iudacis magis: quam Jesa:illasum. oupiens aeum ‘in: titulo 
vodavit· Regem. Jüdasorwem:,::uum: “apud Livium quoque 
_praeco iassu Fulvii in súpplicio'Taareae Subellii pronun- 
tiasse dicitur, Lictor, viro forti adde virgas. Inscrip- 
tionem Latinam fuisse arbitror. Jesus ‘Nazgrenus Rex Iu- 
daeorum:, auomodo eéam ponit Iohannes. A Matthaeo ef 
Lucoa edditum ourds êzir. — est]. ex Hebraeo in quo: fae- 
mt UW [ic Jeans). BRD WE Hede — den 
1:08». „Dravgaüyrae aur. — 8ve Ansai — sunt cum 
eo. duo. latrones) Naur crux-poena latronum, Petroniuss 
Cum. interim. Imperator,provinciae latrones iussit crucik 
us aſſigü.. Seneca: Latrooirium feeit aliquis? Quid 
ergo. meruitꝰ Ut suependatsr, … Fismícus: Momicidem. e$ 
datronam aficiat :…òstie. facinoribvee cumpréhensus patibulo. 
suffixus in crucem crudeliter erigitur. Vocdbanturautem 
Amu; bt ‘séoariorsrns. noïmind etjanm;ggt\ininsea publico ar- 
ma …cepissent;.at mode ad comma rb: notavimus,:: Hi au- 
tem: dmo asservati erant ad:tempus adventantinm Azymo» 
wum,. ut quam: maximo populi eonventu puuivrentur: id 
enim in Juydaca, rcceptum crat,-meritoque- a: Romanis re= 
zel 25 ten- 


36a AD :MATTHASI 


tentsun. onm ab, eprmm institutis;non dissideret. Nam et 
Romae elim ín gomitio, póetea quoque ad-classicum ezigi 
poenaa salebant. . Qaintiliasnus quoque in seuppliciis curo- 
tum. ait wt plvrimi intueri, plurimi commoweri melu por- 
zink; oausaaddites Omnis enim poena non tam ad de 
dictuns pertsnef quats. ad. etn ane Un | 

… 3e. Kuvoöwges zag stepadas atTùr, movernten ‚ capiti saa) 
Signum insultationis::-qao sens sweir zepadjs reperies 
Ps. aa: 8, aí Reg. 195 a1.,-:Esai; 3js. 22, Thren. 2 1ö, 
Gahenerv zegpahsje (onnouneare:cupnt], Ps. vog:: 25, « Secu: 
tus. est huno Hebraismum Seriptor Becel. 13: 8, Tg se 
pays advoö suvjoer dri dor (Caput suum movebit auper ke) 
Notandurs hic quam facile diversa Jesu fortuna omnia & 
ius beneficia vulgi animis excnsserit. Bene Sophocles: 

Deö peö Havorrog cg tayeia zoïs Pporoïs 
Xagis dradjer zal npodoöd dAtoneras. 
[O guam celeriter ante partae. gratiae 

| Praecipitd casson luce destituunt fuga.] 

40. Ki viog: el. zo Oeoö, ei. Filius Dei es] Non ad ue 
tivitatera. hoc. pertinet, de -qua:plebs nihil inaudiverat, 
sed ad specialem Dei amorem, qualis est quo patres filios 
suos prosequuntur, Sic. quod infra 43 est Geo viog Lu 
cas dixit Oeod dxhenvog, Îd èst, Deo eximis di lectus. Scrip- 
tor Sapientiae impios viro pio:sic obtrectantes inducit: 
‘Erayyédhezar :yrddup Eep Ocoö. val maida Kuvolov duurs 
dvopabee [Promittit se scientiam Dei habere et falinm Di 
se nominat], 2: 13. Et mox: "ddatopeterar nraréga Oer 
iÒcouer el of Aoyort avrod — zal meegaommen Ta dy dr 
petoer aùroù: vel pag ëzef 0 Öizarog „vlos: Oeoö , pvahopperai 
avzoö, wal Gusezac adror de gerpdo drdeonuórwor [Glorsatur 
patrem se habere Deum.  Videamus ergo an sermone 
dllêus veri sint, et tentemus quae ventura sunt illi, é 
vciemus quaa erunt novissima'illius.- Si enim est verw 
filius Dei, — eum, et liberubit eum de manibus 
contruriorum]. 
42. Ei — — è, Si Rex — set] Apparet 
hinc a Messia exspectata miracula, quod quidam Judpeorum 
eontentionis studia negare coeperunt, alüs fatentibus. 

Karafbaro rũv anò TOÙ gavooö, descendat: nunc de cruce] 
Satanae filius ita loquitur, ut Satanas supra 4: 5. 


IIi 


CAFVT/ XXVAI. 365 


Thegsvooper aur, credemus- ei}. Hane: lectianem- veriù- 
rem:arbitror. Non:enim hoc: volunt., sl id. praestat fida- 
ciam se in -eo collocaturos (quod dici.solet sregeven èn’ 
&üror vel èr avrg [credere: in eum}), sed fidem- habitus 
ros asseverationi eius. de Divina in se benevalentias. dt 
‘modo citabamus ex libro Sapientiae: Rnd &t of degoe 
auraö- dhndek. Js autem credeudi sensus in. his. libris, dir 
tivo' exprimi:solet. ET. 

43. Iértouder. Ernl voy Oeor, oonfidit Deo] Divine dis- 
pensatiane factum est ut eadem: verba scelerati Senatores 
et Pontifices de Christo usurparent qaibua olim se inoessi 
David miserabiliter querebatur Ps. 22, quem ipsum Psal- 
mum vaticinium de Messia.continere. agnoscit Scriptor 
Midras Thehillim: ibi enim verba impiorum muugrezdäs 
(per imitationem) ita, exprimuntar, mv me 93, ubi ba 
quidam putánt esse imperativum, insultantis signifivatu; 
sed Kimchi atque alii nomen perticipitle, quasi dicas 
sefovvos ſconſidens] supple ési [est]. Quod secuti viden- 
tur LXX, iÀmoer dr Kuguor [speravit in Dominum). … 

Puocioboo vn dutor, et Obher auror, liberet nunc, si 
amat eum] Nullo modo sollicitanda est haeo lectio. Nam 
Hellenistae @édeey cum quarto. casu construunt in amandî 
notione. Nam quod in Psalmo sequitur 0 yen ’a vins’ woonst, 
ita verterunt LXX, ‘Puododo adròr, omstr adrov, Ore 
Héhes avroy [BEripiat eum, salvum faciat: eum, quoniam 
‘amat eum]. Sic Ps, 18: 20 0éÂnoë pe. Ps..4t: 13-vedb 
Anas ue At 1 Sam. 18: 22 iidem -Interpretes dixerunt 
Bika ry -ool ó Bashers [places Rezi]: Eat.et ubi He- 
braeum. bog: loquendi genus exprimunt per êyaxciodas. [ad- 
haerere], ut Gen. 34: 9, et-per- aigetotae (diligere], 1 
Sain. 19: 1, et per evdozeir — ‚Ps. 1473 Als. 

Eire yag,- “Ort Oeoë eius vios, dixit enim, Filiua „Dai 
eum) Hoc :quoque ‘ex eo queur- diximus Psalmo ; ‘sed eize 
yag:est. sùpplementum éAAëlweeog: [reticantiae). Hebraicae. 
“Ort: Oso etua. vlog simplickor énuntiatio- eius quod poëtzce 
ibi, dicitur, J02D Ma ann «3, Ore ov dnordadt ue èn - 
soós:[:Tu-es, qui èxtraxisti-me de ventre]. | 

bk. Aysel, latrones) Blaralem numerum usurparíi ubi 
unum e multis sed indefinite indicatur, veteres novique 
Enterpretes, mongerunt. Ita Scriptor ad Hebraeos de ins- 

tis 


36 AD MATTHAEI 


tis lequens Veteris BPederis, Clauserunt, inquit, ora leo- 
Aum eb serra. dissecti vant; quorum illud ad unum Dae- 
‘nielem, hoc ad unum Esaiam pertinet. Sed quia nomi- 
ndri eos: éo: loco. nihil attinebat, atis erat z7Âs0vrrinùs 
Spkardlë sono] rem efferri, Sie in hac ipsa: historia Lu- 
as: 'Erénaiooy dè adrd wal of soarwösor , moooenyónerot val 
-Blos ‘sspuoplporses adri [diludebant autem-ci et militu, 
accedentes et vinum offerentes ei}: et Tohannes similiter: 
Hidjdayres ortóyjos- Öbovs xgooijverzar [Spongiam plenan 
pino obtulerunt: ei}, atqui ab nuno militum id factum dà 
serte mox dicet Matfhaens. Haec a multis indicata eo 
-Jibentius congessi, ne. quis cum antiquis aliqaot ad eam 
$nterpretationem confugiat quae parum probabiliter statuit 
Jatronem ‘qui in Chrístum ‘eredidit sùbito a convitiis ad 
fam pietatem eonversúm: quo commento sublato manet 
nfhiloiminus. beneficium in ipsum multis modis insigne et 
mon temere trahendì in consequenties eteimpli. 

“i 45. “Ard dè Esens. Boas, a-esxta autems hora} Tertn 
hora diei indicia apud. Rpmanos exercerì incipiebant: 

Esxercet raucos terbia causidieos. 

In id tempus incidit ef Pilati cognitio. ‘Bene Ignatius ad 
Smyrnenses: Tij ouy srapaoxevij , telrn Bee, ‘drrdpaour di- 
Eero zrabët zóU'TluAarev [In Parasceue, tertia hora, sen- 
Sentiam aecepit a Pilato]: ita ut ante sextam Christus . 
‘pit crucifixus; :post sextam coeperint tenebrae, mortaus 
autem Christas paulo post nonam: „Idem ‘Ignatius : “Rx 
‘Boa ‘dsùvoesDn, dvvarnp dvénvevde [Sezta hora crucifisus, 
hòndéxdpiradit]s qui sensus legitar. et:in:libro satis an- 
“fquoreui nomen est Constitutionee Clamentis:, Eb. V- cap. 
HA et: VIII cap‚ 34.) quae movere nos debeht ne quid in 
scriptura : Marei aut Tohannis imnfutemus tontra. vetustis- 
“pijnorunt ‘codicum et gerapgasöv [eorum qui transtulerunt) 
sanctoritátem. Neque:vero illi:inter se pugnarit, Nam 
mos loqueridi netus ex Templi consuetudine, ubi sacrificia 
et priedes' ‘fieri: solebant::hora-tertia,. sexta, nona; ut 
-praeter , Hebraeos: Hieronymus notat «ad Dan. 7, quae 
ipsa tempora -‚festis':maxime ‘diebus tubae sono signifi 
icabantur, ut:‘docemur. Nummi go: 10, quo: factum ut 
hae horae tanquam notiores vùlgo celebrarentur. Neqve 
alia nomina: horarum 'repeties ubs statarum precationum 
| fit 


GAPUT :XXVU , 5 


Bt mentio.: Vide.:Act. 3: 3 -105-5, 9, et. Tertallianum, 
Da ieiunijs., ubi has. horas. incigni ores. ait in. rebus humas 
nis, guae diem -distribuunt, quae. negotia distinguant 
quae. pubiice neaonant. …Qatcum. cpngruant quae serihuut 
Cyprianus De „oratipne. Dominica „et Hieronymas- tam ad, 
Laetam.. tum. ad. Demetriadem. Atque: eo pertinet, quged, 
est supra. 255 ,:5S, abi inter. tertiam , sextam ,. Ht RO 
‚ mam nulla hora. nominatur „GUM. post, nonam undecimag 
fiat. mentio, Factum autem tertia aut sexta.hara dicitur 
quicquid. inter illa stata precandi tempara. cygunevat , RE 
solent quae. in medio. sant posita_ nunc ad. huge name ad. 
illum terminum. referri, Perinde euim hoa est ac sì dice 
retur factam aliquid êr zij Beurior zowa [in. seaundo 4ris, 
Aorio], ut loquuutur Genethligci. Tubae zona partes. digi 
etjam apud Graecos. quosdam,signilicatas docet zos, Hesy- 
chiug, quo loco .goadrsyarow. gar (Joram, tubae, stantie 
Sophocli vocari ait. eoxticimum. noctis. … …… 

… Enóras dyénero- rd näcan wijn zijv s tenebrae facige aunt 
axper uniuerſsam terram) Sole ecilicet. ebscurata ‚ut Lux 
ces nos-docet, noa interposita lune, ut.guae tum plens 
esset ‚ neque. mube. obductie, sed modo quodam hominipea 
ignoto 'Enl raar. vjp pijp hie, quod Marcue,dixit ép; 
davy zij. yijm [per totam terram], aicut pro, toto felluriꝗs 
globo sumi non potest (sbultis: enim. in. partibus dieg non 
erat) , ita, de.sola Indpea: nalim aacipd ;.cum veteres: Aas 
‚ tralogi et Chronographi; hence ‚Galigiaem,: aanataverint„ 
nülle addito-loci: nomine: unde, Jate, eam patuisse datur 
intelligi. . Phlegon XIII Olympiadum Tò Ata zis „B. 
Öhvuriados.…Eyéuéro — — EäI 
veoræo⸗ ‚vk: vul ooge Tijs. shatoas érôvero, Oos. wad, detgaa 
è oigav pavijver“voerouós ve nipis ward Bituvlar veròpe, 
#òs Ta noldà Nexalag karegolwparo (Quarto anno Olympiae, 
dis, CCII factum ss deliquium  solis, omnibus. „aagnitik 
maius, et nos facta- est.hora:.diei: &exta „ita, ut. et, stele 
dae in caelo conspioerentar:.praeterea terrae, mous per, 
Bithyniam.magnam partem ‚Nidteae. urbis. evertit |. „Teuz 
rae motus lotum: nominat; $enebrarum, non, mominat,;: et 
eum maiores ‘ante: visis memorat., ita. ut;mero,merjdie, 
velit. now esset, satis demonstrak non fuisse proprium lus 
daead hoc spectaculum.. Euysebius.‚Graecum. alium. citat 
— quem 


366 AD MATTHAEI | 


duëtn non nominat „ ita ‘scribentem “de hac ipsa re: O | 
laos EEleniv* BeOvsla doetolye Nezaidy wad rroÂda ine 
[Sol defecit : Bithyniae torra movit: Nicaeue pars magna. 
éseidit). ls Seriptor ‘Eusebio non-nhominetus haad dubie 
dst Thàllas, cufas ìitá meminit Africanus: T'odro sò oudrw 
Beheuper ojMow Ouds drowahet èp vole vr lsogr, à 
duòt doner, EAOylos- ' “EByetior yap àyovas: za doya ATA Oe | 
Mfons IA, ngò Bl präs-z00 rtoye: vt zfegt: zóp Zworijoa ou 
Baily” —** d lον oki vrtehDovors ‘rp jop zi 
diie dBvaror Dè dy &dlo pdr nÂnjv èr 1 perakì mis 
aal eis 100 adrijs xcru wijn euvodor adcör cErropijvas” nù 
our Esheeges worinndeln wara Ördpergov oyedor önaoyovont ris 
—R flip; [Hai tenebras solis deliquium Thallus vo- 
cat Historiarum III, ut mihi videtur non rerte. Hebrui 
enüimi Pascha celebrant ad lunam decimam quartam, éd 
dnte primam “Paschatis evenere ‘ea quae: de Serwvatore 
nostro narrantur. «At delöquïum eolis ft tune crm luaa 
_gobeïn vubit auod tunc' fart non: potuit niot intor priman 
Paichhtië et prubesdentem diom ebliscent ita sidera; dt 
quomodo deliquiùm vredi potest cúm tuns luha ferme'tois 
MQumstieënte d sole distäret ?Ì Quo: :lóco- Áfticainas Thalli 
illad 'ó”ijdsos Bleri” stricte interpretatar; quasi Thallus 
vdluerit  naturalem fuisse èxherwer [defectum solis] ‚ cam 
dlg út Edelen [deficere] sol-diej possit eam quovis mo- 
dó' deficit.” Sic‘et în Lucae quibusdam exemplaribus Ori 
geriës conquéritur mendose ‘scriptum fuisse #Alou dxhelnor 
zot [eolé deſteiente], quod ille itidem ut Africanus perti- 
nere arbitratar ‘ad sensus iniuriem\ Tertullianus in Ápo- 
logetico : : Tamen suffieus multa mortis illius ‚propria oe- 
dändit: insighia. Nam spiritum cum verbo eponte dimisit, 
pruevento oarnäficis ‘oficio: Lodem momento dies , me- 
dium:orbem signante sole, subducta est. Deliquium uti 
que pütaveruné, qui id quoqus super Christo praedica- 
tum‘ non scierunt. Et tamen éum:mundi casum. relatum 
in .archövis wvestris habetig. Ubi-non video tur archivd 
alia! quam, Acta: pablica Romana accipiamus sad quae, ni 
fallor', et Euéianus ‘martyr provocat apud: Kusebinm. Et 
cum —*8* oadum vocat, satia cavit ne Iudaeae peculia- 
ris‘ orederetur. Quars zeäcag rν y hic ita semendum 
arbitror at-apud Lucam a: 2, sêoar zijv oingvuiryy [uni- 
ver- 


CAPUTP XXVI Hr 


nensum orbam} ; ‚de-orbe, Romano aut cette: de — 
eius parte. Cups eren , 1 J 

Quid Deus his. tenehris ——— volant multi. dis 
putant. Ego.dmaino arhitror mom”ad,Jpdaeos:tantam pers 
tinnisae hop ostentum, qüorum- Proplretae tristjssime tem: 
pers solis caligine.depingunt; sed.ad. aliag etiam gentes. 

Nam hoc: guogne infer en fait quibus Centurio in, ptupam 

rem: est datuas: Qagro--08- aignilicatio .aumandae est quae: 

quam: lafissirme possit. intelligi. Apud omues :autem. pom: 
pulos receptum. erat ut cxadorent talibus astpnsis, acolun 
alignod. insigne: patratuns hide Nota, eat coena Khyear: 
tea, uhi Seneca: ::: a ik end. 
O noe dara sorte — 7— — 
Sau perdidimus —B miseri, vn 
Sive gspulimuê. ig 

De ba ve sie Euripides. ———— — 

— vn emme AM rn J 
Pi dEldead teoo bj’ edyäg:ijMog. Un 
— Fuagis. 3* AR ae 

Sol averso lumine terras]. nn U vien 

Eodem pertinet illud Medea : at ad nee 

Lr it — Spectut haec. nostri zatox.’ — 

Sal generis et specbatur „ef, ours u Eneidens —— 
Per. solita, puri. æpatiu — polië 


E$ Phaedra: on arn te 
a — Tuque ideen. — — re an 
Radiate Titan, tu nafas, — sue slede 
— —— EE Mr son denk 
Virgilius de Soles …”. … vu ie an en ref 


ver Cuem:aapuê. obscura nitidua — tinxi 
Impiaque qaternam timuerunt sacula:noobems 
— Antonius Triumvir in epistola ad, Hyroanum Pons 
tiGcem. Maximum: ud xelap: jÀrop. drteggog ie :Basoüger,: 
Os wad. adroe dydos drelde. so dad. Kaloaga pîiode. [Unde ab 
avertisse se Solem putamua ‚quad nan, &ine moorare benp 
maen seelus in Gaesqrom putratum]. Kaoanust rm: 1 
Jpse caput medio Titan cum.ferret. Olympor 
Condidit. ardentes. atrg: caligine curraaæ, * — 
… dnwolvitque orbam tenæabris, ——— — 
Darperare. diam, quelem fugienie pex oria 
* Sole Thyesteag noctem duxere Mycenae. 
e- 


aes AD :MATTHEAEI 


Caeteram ludætis pêcnlieriter ostentum: hoc fn menwrien: 


revocare potuit Amosi verba, quai dixerat fiséssrim ut 
sol : maridie ‘ oociderst';' ndderte dokum : fore -velut snper 
mnigenito, '8: 9,10. “Nan et (fade obim:::inrpleta- erant 
in sensu: perwpoptlë![tránslato}g ea nmic implebentar 
etiam in sens&: ptojtid:, : ut 'euêpe.:-diximos; Quanquam 
vero: quae hic: dedcribiewr caligo', tut’ Lu -spetmo Iddaeo- 

ram: et-Romenorem sdelere:,; sumifna’ feit) non megandin 
tammer: drBbitro#' aliis daan tetiporibus, sî non pares, 
ut. 'sirnikós: ire Díivinse'wdversus ‘graviora: peccata sigui- 
froationes exstitisse,: Certe” weterikus: Okrristiarnis: eonstan- 
ter id creditam, Unum adferam Tertulliani: locum: is est 
ed Scapulam: Omnia: heèc rignu ston · imminentis ira⸗ 
Dei, quam necesse 'ëst: qhoquo -nivodo-possumiss, ut ed 
‘annuntiemus , et praedicemus, et deprecemur”’, „ interim 
localem esse, Univeriedens: rijm” “et: anprermmam sub ten 
pore sentient qui exempla ele allter interpretantur. Nan 
et sol ille in cowventtsTiiconk wevótindts pere Lumin 
adeo portentum fuit, ut won potuerit-sr-ordinario deli 
quio hoc pati, positus- — — domicilie. 
Habetis — tess butts coaten en 
__%Eos doag dvvarng,'ueque ad ‘horam horn} Id est, dd 
tempus waque: oblationis vespertinde. Nam sìc- Hebraci 
diem partiebantur- Vide:quae gupte hoo step. 4à. 

46. “HA, 'HÀl, kappa oapaydari} Et hino et allunde 
colligitur Christum neque“ vteri usum? Hebraeorum ser- 
mone, nequs Syriaco,“ ſed mixta dileeto· quce tum in 
Iudaea vigebat. Ea lingua quaedam retinebut-ävitae pro- 
nuntiationis, ut HàA, R, pro quo Syri: ‘dicere solenti ot; 
quaedum “eum: :Syiis Habdbut cónvininda at: pod pro 35. 
Eli «Christ pPronuntiatinie ipse sónùus sä. “Elfáïn*- proxime 
aeséllens: evineſt. Quate’ mihi perswadèo “in Syriacu ver- 
sione” tuin “ie’tum ‘apud: Mareumstranspósitas Titeras, et 
quod: seriptam fuera6 mutatamin.bx, inde zrato — 
quod “mk Syris vsſset incogniinm, yiidam vuteit Syrorum 
Deum bt dppellarént. FJlok weribebat Philo Bybliss es 
Sanchusiathone.: Sicapud Ezechielem, beft Pnterdum zad- 
Balbee [Chaldäizat] „rz 1e ,-mbi-none:® Vekimus , libri 
Orientáles--Indaeorum, hubebant Aes ; …ettubi nand est x 
Ezech. : heil ar 3 — hin habebant vt. LEnimvero, 


A 25* * niee ut 


— — — 


CAPUT XXVII 563 


at dixi, a Syro non brt scriptum , sed aut ‘st, aut certe 
“PX, indicio est ipsius interpretetio quam subiungit apud 
Marcum, quae est "9 cum affixo primae personae. Mar- 
cum quoque non ’Edwì scripsisse sed ’HÀel cur arbitremur 
dicemus ubi eo ventum erit, Quod autem Latina quae- 
dam exemplaria hoc loco pro lamma sabactani habuerunt 
lamma azabtani, sì quid recte iudico, ab Hieronymi est 
manu, qui ipsa Psalmi verba hic ponenda existimavit. 

Swa tt, cur] Vox est deprecantis. Ita Moses Exod. 

3as 11, “Iva zl, Kvore, Ovpoï doyn eis vor Àaor oo; 
[Cur, Domine, irascitur furor tuus contra populum tuum?) 
Ps. 10: 1 (in Graeco est pars noni), “Aya tl, Kugie, dpl= 
eyzas paxgoder; [Cur, Domine, recessisti longe ?] 

'Eynavéhunes) MW èynarahelney est auxilio destituere, ut 
Es. 49: 14 et alibi. 

47. Teuvés Òë vör Èuei Egorov, quidam autem illic ad- 
stantium) Hos puto fuisse non Romanos milites , quibus 
de Elia nihil erat coguitum, neque ludaeos Palaestinos, 
‚ sed Hellenistas, qui cum Hebraea verba non intellige- 
rent, Eliae nomen sibi notum audire se existimabant. 
De redituro autem Elia vetus fama ex vaticiniis male 
intellectis hausta non Palaestinos tantum ludaeos sed et 
Hellenistas pervaserat, ut ex Ecclesiastici libro manifes- 
tissimum est. Eius tempus iam instare putabatur, Matth, 
17: 10. | 
‚ 48. IIAijoas te ÖEove, implevit vino] Quia sitire se 
dixerat Iesus, ut Tohannes docet. Adstabat autem vas 
ÖEovs (id est, wint factitië, ut supra exposuimus) ple- 
num, non accelerandae morti, ut quidam putant, sed 
adversus animi deliquium. Hinc Christo potandum aliquis 
dedit, quasi in spem adventantis coelitus auxilii vitam 
el sustentans. 

Heoudels walcuo, circumposuit arundini] “Toocorep stegen 
Hévres [Ayssopo circumponentes}, inquit Johannes. Ver= 
bum idem ostendit x«adauoy idem fuisse quod dooconoy , 
id est, bacillum ex hyssopo; quam in aliquam magnitu= 
dinem arbori convenientem excrescere in Iudaea, non 
‚minus quam sinapi, cur negemus satis causae non video, 
Unum est quod contra affertur argumentum ex historia 
Salomonis, 1 Reg. 4: 53. Atqui non ibi de quavis hys- 
ll DO _ Aa | 4005 


370 AD MATTHAEI 


sopo agitur, sed de una efus minima specie qüae voca- 
tur vpa KP, quasi Latine parietariam dicas. Huic op- 
ponítur cedrus , non quaevis, sed Libani, quae caelers 
celsior. Et sane IM Mebraeis latius patet quam voor 
Graecis; adeo ut septem eius genera dicat esse Kimchi, 
qui et origanum exponit. Simile quid apud Plinium de 
Malva lib. XIX, TFradunt auctores in Arabia maloat 
arborescere —— usum praebere. Vide eundem 
de origano. 

49. Of d dourol,. caeteri vero} Simul cum ipso qui 
öto, (vinum factitium) porrigebat, ut ex Marco. docemar. 
Itaque Äoerol non opposite dicitur, sed ut plures uno id 
dixisse intelligantur. 

“Apec] Vox est nheopalovaa ſahbundans], ut &pere [si- 
nite] pad Marcum; non prohibentis, sed subiunctivo 
sequenti inserviens: quasi dicas, Age videamus. Et sic 
nunc etiam populi nonnulli loquuntur. In Actis urbis 
Constantinopolitanae, quibus describitur seditio, cui Nie 
[ince] nomen, “Apes wohabaueda [ Sine paniamur] nihil . 
alind est quam Puniamur. Dixerunt pro eodem et ä; 
[quaeso] Graeci sub Iustino, ut &ês pede [qisaeso ad- 
aↄacendas], êés rtetooyn [quaeso persuade] in acclamationt-- 
bus Synodi sub —— Apud LXX è« simili sensu, ut 
Tob, 19: 5. 

5o. Koalas povij meydhn dpijke zò nveùua, clamant 
voce magna emisit spiritum}] Simul cum ipso clamore, 
ut Tertullianam dicentem audivimus, Spiritum cum verbò 
sponte dimisit. Clamor is fuit Teréhesar (Consummatun 
id apud lohannem , et Tarep, eię yeïoas oov sraparidspas 
tò veld pOv [Pater ‚ in manus tuas commendo spiritun 
——— Hoc antem ipsum pro miraculo accepit Centurio, 
Ort ovrwg xpubag dEEnwevoer [eum sic clamantem exspiras- 
se]: nam verbis eius res ipsa statim respondens osten- 
debat vere animam eius a Deo suscipit. Accelerata quippe 
mors erat Divino consilio antequam vires eius naturá- 
les defecissent: alioqui nondum mors exspectari poterat: 
Marc. 15: 44; ideo latrones crurifragio peremti. Videtur 
Origenes ad acceleratam hanc a morte liberationem re- 
Terre illud ad Hebr. 5: 7, “Os êv raïs juigars tijs. dagxos 
aöroö dejoers ve ‘val ineryolag moos vor Övvageror cokes 

at 


CAPUT  XXVIIy 371 


avrov èx Bararow merk wgavyijs ioyveäs Kal daxpvorv gede 
viyzas, sal eloazovadelg ano zijs edhapelas, zalmen or vios, 
ëuader dp oop Ènate vj Onaxoijv [Qui in diebus carnis 
suae preces supplicationesque ad eum qui posset illum 
salvum facere a morte , cum clamore wvalido et lacrymis 
offerens , exauditus est ut ab isto metu liberaretur, et 
guamvis esset Filius Dei, didicit ex iis quae passus 
est obedientiam). Cyprianus adversus Demetrianum: Cru= 
cifixus , praevento carnificie officio, spiritum sponte di- 
misit. Illa autem dpijxe zo nveïüga exprimunt unam voe 
cem Hebraeam VU, pro qua êEérvevae posuere Marcus et 
Lucas. Sensus autem est apud Esaiam 53: 12. 

51, TO xaranéruaua roũß wao éoylotn eis Òvo, velum 
Templi scissum est in duas partes) Et veteres et novi 
Interpretes param constare arbitrantar agaturne hic de 
velo interiore, quod oppansum erat penetrali, an de vela 
exteriore, quod erat oppansum foribus templi sacerdotalis, 
Mosis temporibus tria erant aulaea, extimum mjs auvAig 
[subdialis], Exad. 27: 16, medium zoö dytov [Loci sancti], 
Exod. 26; 36, intimum zoö dylov zöv dylwv (Sancti sanc= 
torum]), Exod. 26: 31, id est, adyti sive penetralis. In 
templo Salomonis et quod ei surrogatum vice extimi an- 
laei fuit porta, ut ex Iosepho discimus: srgorrudatoy vocat 
Philo. Manserant ergo duo aulaea, quae ra èvòorega wa 
zamteraouara [vela interiora] vocat loscphaus °Aoyatodoyiag 
[Originum) VIII. 11. Et hinc aulaeum adyto oppansum dev= 
weoov xarartéraoua (velum secundum) vocat divimrus ad 
Hebraeos Scriptor g: 5. Caeterum ubi nude dicitur zaza- 
stéruoua, omnino intelligendum est illad quod adyto erat 
‘eppansuin: id enim proprie ac peculiaris discriminis causa 
id nomen occupaverat.: Philo De vita Mosis: Ex dè zöp 
aödröv (id est, ex hyacintho, coccino, purpura, bysso) 
zó ze wuraméraana wal To Aeyouevan wadvuua warconeuabero® 
zò pév eous ward Tous Téoougag wiovas, iv ènuxounrnras TÔ 
&övrov, zo Ò lo vara TouG ménve, aös mydelg È6. oorrou 
Buvarro Töv ui) iegwyivov waraberaaadar Ta ya [Ex üie- 
dem autem materiis constabant velum et id quod dice- 
batur operimentum ; illud quidem inter quatuor columnas 
velando adyto; hoc wero inter quinque, ne quis extra 
Sacerdotalam Ordinem posset ex improviso conspicere 

Aaa Los 


33 AD MATTHAEI 


Locum sanctam). Et post: Ev dé 75 medopiep sur serra- 
ger zal sirse ztóvwr, Ong isl mugies eimein zendraer derd 
pgevoy duoly vgaopas:, TO pis évdor óp zaderenr zaranires 
ga , zò 8 detos srpoouzopeverat zahvppa [Inter vero quatuor 
illas et has quinque columnas, quod est, ut accurate 
loquamur , protemplum duobus conclusum azulaeis, coran 
quod erat interius dicebatur Velum, quod esterins Ope- 
rimentum). Distincte aalaeum adyto oppansum vocat sr- 
sertraopa, alterum oppansum templo sacerdotali appelkt 
scÀvuua. Nam et Mosi distincte illud inferius vocatr 
row Exod. 26: 33, istud exterius Po. Vocem se ctien 
LXX vertant zararntraopa, Exod. 26: 53, 36: 35, at vo 
eem Po, quam Philo transfert zadvapa, drionasoer [ope- 
rimentum) Exod. 26: 36, 36: 37. Quare non dubitoqun 
zò xarantragpa intelligi debeat aulaeum quo penetrale de 
fendebatur, Sed neque magis inter Veteres convenit que 
propria fuerit significatio hnius scissurae. Mihi vero m 
dubitandam quidem videtur eam faisse quam Iudaei na 
pertinaces ex re ipsa facillime coniectare poterant. Cun 
dicit nunquam satis laudatas ad Hebraeos Scriptor ni 
äywa, id est, za dye zöry dyloy (nam post discrimen pe 
situm initio capitis noni semper brevitati studens adytoa 
vocat &yta) esse dyrisvra vör dhpduwr [verorum figuran) 
summi illius coeli scilicet, nihil novi dixit, sed id sun- 
sit quod erat apud Iudaeos omnes confessum: quod persp 
cuis testimoniis ostendam. Iosephus ’AoyasoÂoytas III, 5; 
_Tò mèr yag zoivov aùlijs uégos To drzos Tòv veoocpor ur 
voy, 8 zoïs iegeïaur jv ÄBaroy, as oögaròe är cin Tij Gé 
[Tertia pars aedificii quae intra columnas quatuor, qu 
nec Sacerdotibus fas accedere, erat velut coelum illud 
Deo sepositum). Et cap. 8, Tir Öë zolenv moïpar món 
megtbygape Tö Oe, dra zal Tor oïgavor dveniBaror eye 
dvôgerois [Tertiam autem partem soli Deo seposuit, qui 
id coelum inaccessum hominibus). Philo De vita Mosis: 
‘Ta àdvra rijs ougvijs, Areg dsl ovugolenös voyrd [ Adyta 
“Tabernaculi , quae symbolice sunt ea quae intelligustw 
tantum). Quare de hac parte praecipua Templi práecipst 
‘accipi debet quod in libro est Sapientiae, Templum faisse 
‘ulunua oxyvijs dyias ij ó Oeos vrroorvolpaaer dn doyijs [ee 
‘tamentum sacri Tabernaeuli quod Deus praeparavit ò 


— mn . 


De —— vůö2— — 


CAPUT XXVII, 55 


initio], eius scilicet de qua agitur Ps. 15, quod et Ps. 
78: 6g-innuitur, Quae enim extra adytum erant, non - 
obscure adumbrabant Mundum hunc adspectabilem. Nam 
in aulaeo coccinum Ignem, byssus Telluarem, hyacinthus 
Aera, purpura Mare, septem Lychni totidem Planetas, 
panes duodecim totidem Zodiaci signa et Menses nota- 
bant: quanquam potuerunt horum quaedam aliam Israe- 
itis propriam habere significationem. Obscurum igitur 
non erat, adytum #oopov zoù voyroù elvas ovpPoloy [ayme- 
bolum esse. mundi intelligibilis], ut Clemens loquitur 
Stromateon quinto: in quo adyto antiquitus fuerant Xe- 
goulu dlg zaraoxalbovra zo iÀasngeon [Cherubim gloriae 
obumbrantia propitiatorium], quorum interpretationem in 
aliud tempus differt Scriptor ad Hebraeos. At Philo haud 
dabie ‘ex veteri disciplina iAagsguoy quidem ait fuisse 
ovuBohov zij eo Toö Ocoö Övvapeoog [eymbolum Divinae 
misericordiae). Per Cherubim vero arbitratur -designari 
zac zoö “Ovros Övvages, vijv ze nrougvexjv kol Baouhseyv 
L/facultates eius qui Est creatricem et regalem). Iose- 
phus Cherubim vocat zò &pua voö Oeoö [currum Dei]: 
tanquam sit per meradeau (literarum traiectionem) ex 
verbo 25\ [quod est currus]. Confer Ps. 18: 11 et 2 Sam. 
22: 11, Puto his intellectis non esse obscurum quid sig- 
nificet aulaei scissura. Significat enim aditum per Christi 
mortem apertum Christo primum , deinde eius beneficio 
sanctis Prisci Novique Federis ad coelum illud inadspec- 
tabile quod odpavòr zörv avoaröy [coelum coelorum] vo- 
cant sacri Scriptores, quae Maiestatis Divinae velut pro- 
pria est sedes. Paulus Rom. 3: 25 de Christo: “Op srgoé- 
Gero ô Oecos Hagop Òre rijs migews èv TÔ avro aïuars 
[Quem proposuit Deus piaculum per fidem in sanguine 
ipsius). Scriptor ad Hebr. g: 8, Toöro Öydoövrog roü 
TIvevuaros dyiov, wijno nepavegöotart zijv Töv dyloy ódov 
[Moc significante Spiritu Sancto,.nondum propalatam 
esse Sanctorum viam]: mox 24, Où yap eìs yergporoinra 
&ysa eloijdder Ó Mous, dvrlrvra Töv dAydswöv, al eig 
adròy ror ovoavòr [Non enim in Sancta manu facta in- 
troïivit Christus , exemplaria verorum , sed in ipsum coe= 
um), utique odx èy aïuar: dÀÀorgiep [non per sanguinem 
alienum) sed per suum ipsius sanguinem, Quanquam enim 

Aa 3 pos- 


34 AD MATTHAEI. 


possessiónem non statim est adeptns, sed post quadre: 
ginta et quod excedit dies, ius tamen ipsi et per ipsum 
aliis quaesitum est eo tempore quo se dedit @vclay sul 
duagrias [victimtem pro peccato}, ut vaticinatus erat E- 
saias ; scisso scilicet velo: peccatorum quod inter hanc 
mundum adspectabilem et zy fAeop roö Oeoö Övvaur 
[Dei misericordiam)] interiiciebatur, Es. 5g: a. Quod 
autem per velum peccatum intelligam minime repugnt 
Scriptori ad Hebraeos, qui ipsam Christi carnem Divini 
tati ipsius oppansam vocat xararfracga (veliuum). Nam 
éa ipsa caro ron tantum erat èy Ópowbuare oagxòs dpaprias 
[én similitudine carnie peccati], sed partim, etiam apud 
Apostolos, figuram gerit peccati ipsius;s ut apparet ùs 
ex locis quae de peccati crucifixione, morte , sepultus 
agunt. Atqte ita Veterum nonnulli explicant illad Rom. 
6: 10, “O ag dréôuve zij duagria dridarer Epdrral [Quod 
enim mortuus est, peccato mortuus est semel}, id est, 
corpore mortalí. Quomodo forte intelligi posset et illad 
ad Hebr. 5: 3, Aid vavrnp Òpelher, sado mepì Toù Aa, 
oÙrog xal megl Eavroùö mrpooptgerw Örig duaoriöy (Et prop 
terea debet, quemadmodum prò populo, ita etiam et pr 
semet ipso offerre pro peccato], quatenus scilicet univer 
salis ista locutio etiam Christum complectitur , nbi duag- 
tiay vocat qnod‘paulo ante doBfveiar [infirmitatem): et 
apertius eadem epistola cap. 7: 27, “Og oùx èyee za 1ui- 
gar dváyuny, done ot dpyrepeds, rrgdveoor rip zöv idiv- 
éuanruy Bvolas dyapioew, Ènmeera TÖv TOU Aaoù* voüro pu 
drolgoer èparal Euvrov avlvernas [Qui non habet necest 
quotidie, quemadmodum Sacerdotes, prius pro suis delictis 
hostias offerre, deinde pro populi delictis : hoc enim ſe- 
cit semel , semet offerendo]: ut \Òrart kuaoriart sint quali 
tates inseparabiles mortalis corporis, quae ut in nobi 
sunt effecta, partim etiam causae peccati, ita in Christo 
erant figura peccati;:quomodo contactus cadaveris, et 
alia quae insciis aut invitis accidant, in Lege peccata 
dicebantur. Nam et pro illis obtulisse dici potest Chris- 
tus quatenus ex decreto paterno liberari ab illis non po- 
tuit, nisi per mortem, nobis in exemplum. Apud Ro 
manos autem et aliarum gentium homines idem hoc mi- 
raculum non obscure indicabat commissi in Christum fa- 

ci- 


CAPVTXXVI. 376 


cinoris atrocitatem. Philippides in Comoedia de Deme- 
trio, quod se Diis aequari passus esset, verba faciens , 
ita inquit: | — 

dt òy aocBoùrd’ ó ménhog êdéayy péoos. 

(Ob cuius impietatem disruptum est peplum. ] 
Plutarchus eandem historiam tangens: 'Eriorjuaive Òd voï 
arÂetgouw za Ocioy* ó uév yag ménhog doneg dpyploarro pero 
voö Ag zal zijs “A@nvàs mroooevvpyranivor Ayuyrgrov zal 
"Avriyovov, rreunouevos Òva To Keoogerxoù uiaoc édéarsy 
Bvéldns dureoovoys [Jram suam ostendië vie Divina: nam 
Gum in peplo iuxta Tovem et Minervam ex nouo decreto 
intexuissent Demetrium et Antigonum, id peplum, cum 
per Ceramicum transduceretur, incidante procella, dis- 
‚ ruptum est in partes duas]. Quod autem narrant Thal, 
mudistae 40 ante Excidium annis Templi.fores sponte 
patuisse , valde dubito an huc referri. debeat. Vereor 
enim ne, gt sunt dyusopyzos (Aistoriae ignari), confude- 
rint signa illa quae in Christi passionem, inciderunt cum 
illis quae Excidium proxime antecesserunt, quod et aliis 
accidit in narratione vocis auditae in Templo Mezapfalvo- 
mey êvreöden [Exeamus hinc). Aut valde. fallor ,„ aut id 
qnod dieere volunt Thalmudistae idem est quod breviter 
dixit Tacitus, Zxpassae repente delubri fores ; latius aur 
tem losephus, ita ut de aulaeo adyti. nullo mode possit 
intelligi, Verba apponam: ‘MH Òë draroduxij rrúdg voö év- 
Dozégov [Porta Orientalis partis interioris], (melius forte 
legitur roö êboorégov (exterioris]: nam portae interiores 
erant auratae, exterior ex aere Corinthio), yadxij uèy ovoe 
nad suBagorarn , sherouiry Òë sregd Òeidns modug on dvdgör 
cixoos, zal moydoig mèv êreperdouévyg ovÖngodéroig wal zata- 
srtijyag Ò ëyovoa BaBvrarous eig zov ovdor ùrra Òesjveroös 
Midov xaPieudvovs, opdI nara vvrros gar Eryy avromeTog 
sjvewoyuévn® Òpapoveeg Ò' oi vo depoö puhanes: Ijypedar rj 
goat” wadneivog dvaBas, polus atrjv bayvoe nheisa [Cum 
ex aere esset et firmissima, aegre clausa wesperi per 


homines wiginti, ferro munitis wectibus sustentata, tum 


vero liminibus inferis alte in solum plane lapideum de- 
scendens, visa est nocte circa horam sextam sponte aperta: 
quod Templi custodes currentes ad Templi Praetorem ei 
indicarunt: ille vero adscendens aegre eam claudere potuit }. 


Aaá Kal 


—* 


56 AD MATTHAE] 


- “Kal } vj loeló0n, el terra mota est] Aliquot in locis; 
non in Iudaea tantum. Voluit enim Deus ostenti huins 
memoriam exstare. Vide quae ex Phlegonte et Thallo 
citavimus. Verissimum est apud Prophetas ‘terrae motu 
alibi rerum mutationem, alibi Dei maiestatem significari: 
sed hic apertior est ea significatio quae pariter a Indaeis 

et gentibùs aliis poterat intelligi, irae scilicet Divinse 
ob hominum scelera, Ps, 18: 8, Toel. 3: 16. Ita Virgiliw 
solis caligini addidit terrae motum, nec aliter Eucanus 
et Seneca. Sane Centurio et qui cum eo erant ita inter- 
pretatì sunt hoc prodigiam. Inde enim colligebant Iesum 
inique damnstum, Luc, 25; 47. 

Kal at mérgas doylodnoar, et petrae scissae sunt} Pato 
ponsequens esse terrae motûs, Saepe enim cum terra 
movet drenvoÂabee nhfjdog Moy [emergunt multi lapides), 
ut ait. Aristoteles II Meteor, 8, Seneca Troadibus: 

1 Cum subito caeco terra mugitu fremené 
_ Concussa, cuecos traxit ex imo sonos „ 
__Movere silpae capita , et excelsum nemus 
Fiagore vasto tonuit , ef lucus sacer ; 
Idaea ruptis‘saxa ceciderunt iugis. - 
Sed et hoc apud Hebraeos irae Divinae habebat signifi 
cationerrt, Nah. 1: 6, 1 Reg. 19: 11. — motum et 
saxa rupta coniungit et Psalmus 114: 7, 8. 

62. Kal za pynpeia dvebydnour, et monumenta aperta 
sunt] In ipso mortis Christi articulo aperta sant monn- 
menta, quo claríus appareret ipsum dra zoù Savarov za- 
zaoyijoart Tov TO xparog Èyovra Baydrov [per mortem de- 
struxisse eum qui habebat mortis imperium], Hebr. 2: 14. 
Aristides in descriptione terrae motus quo Rhodus everss 
est; Mysjuara dvedóijyvvvro [Monumenta dirupta sunt): 
et mox: “Elm uèp T& uvijnara dvidórnze Tour werudvou 
[Monumenta foras. eiiciebant mortuoe]. 

… Kal mroddà owpara Tör xexotuguivor dylor jyloOn, et 
multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt) 
Quidam statim putant mortuo Christo hos mortuos resur- 
rexisse: quod aliquos movit ut in éo quod sequitur lege- 
rent non wera Tijv Èyegoup avroù [post resurrectionem eius} 
sed avrör [eorum], inter quos est Arabs Interpres et in- 
ter Graccos Glycas. Sed vero est similius in morte vim 


morl- 


CAPUT XXVII 379 


mortis Christi spertione monumentórum demonstratam; 
neque tamen ad vitam pervenisse hos mortuos nisi poste 
quam Christus revixerat, ut sic appareret ipsum esse 
reororoxoy⸗ dr rõr ver [primogenitum ex mortuis). Ne+ 
mo enim mortuorum antea ad vitam immortalem surrexit; 
quod de his credi par est, in qua sententia est Scriptor 
Responsionum ad Orthodoxos ad quaestionem LXXXV, 
‚ Confer Dan. 12: 2. 

53. Eis zijv dylay nokey, in sanctam civitatem)] Sepulti 
enim in subarbanis locis fuerant. “Ayiay nódey dixit ex 
populari more loquendi, ut supra 4: ó. 

‘Evepaviobnoay mrodhoïs, apparueruné multie] Credentiì 
bus in Christum, ut et Christus ipse où sraprl Tö Aad 
[non omni populo], ut Petrus loquitur Act. 10: 41. 

Sh. ‘Exaróvragyog, Centurio] Centurio supplicio prae- 
positus , ut Seneca loquitur libro I De ira, cap. 9. - 

Tyooörzes , custodientes] Vide quae supra ad comma 31. 
Et nota etiam post mortem mansisse . milites, ne quis 
scilicet, ut Petronius loquitur, ad sepulturam corpora 
detrakerde: adde , nisi publico permissu. 

Kal za pevòueva, et quae fiebant] Caliginem solis, et, 
quod non frustra Marcus addit, ———— statim 
post clamorem. 

'EpoBj9 joar opddge ‚ timuerunt valde] In ; se, ut sabvi- 
tiae ministros , iram Dei metuentes, | 

Aanbc, Oeoù vlos jp ovros, vere filius Dei erat iste] 
Cam Romani faerint qui hoc dicebant, puto eos de Tesu 
ita existimasse quomodo de Hercule, Baccho, Castoribus, 
Aesculapio , Qairino existimabant. Et maxime ad cele» 
brem de Quirino fabulam respexisse eos credibile est, 
circa cuiùs mortem et tenebrae et fragor contigisse dice 
bantur. Tertullianus de Christo: In coelum est receptus 
multo verius quam apud vos asseverare de Romulo Pro- 
culi solent. Lucas, u: diximus, dictum ab ipsis ait Ie- 
sum esse innocentem. Credibile est id initio ab illis 
dictum; sed altis ostentis ad alia accedentibus auctam 
admirationem, ita ut iam non hominem tafhtum innocen- 
tem , sed et homine maiorem crederent. 

55. ’Anò gaxooder, e longinquo]} Haga zö guvoó [iuxta 

Aa 5 cru- 


578 AD MATTHAEI 


erucem] quidem, ut ait Johannes, sed. ron ut erscem 
attingerent , quae militum turba cingebatar. 

„Miaxovoüoar adr, ministrantes ei) Nimiram drò roy 
szagyórzwov aïrais [de facultatibus suis), Luc. 8: 3. 

56. Magta sj Maydadysyj) Galilaea femina, at ex Luca 
discimas. en 
. Magla q zoö ’Iaxeofov val "Looij gijenp, Maria Tacdbi 
et lose mater) Cieopae Iohanni. Nam eandem esse in- 
dicio est quod praeter matrem Domiui non fuerant plo- 
res duabus Mariae nomine quae lesum sectarentar, in- 
fra 61. Inter multas sententias expeditissima est quae 
Cleopam eius patrem, Alphaeum maritum statait. Pro 
Jose wveteres quidam codices et Graeci et Latini habebant 
Joseph. Sed idem est nomen pronuntiatione diversa; 
qua de re alibi, 

H uijrno zör viór Zepedalov, mater filiorum Zebedaci) 
Salome , de qua supra. 

57. ‘Owlas dl yevoudrys, eum autem sero factum essell 
Statim post nonam. Festinata res, ut posset Iosephus, 
Christo tumulato, ex more ante duodecimam Pascha 
miactare, 

Ildovoros , diver] Evoysjucop, inquit Marcus , id est, vir 
honesti loci, quippe ‘Bovdevrijs (Decurio], ut ipse addit 
et Lucas exprimit. Quaeritur an in Synedrio Magno le 
sephus hic fuerit. Fuisse mülti credunt, quia Lucas eum 
dicit non consensisse consilio et actibus aliorum : sed id 
non satis certum est argumentum. Improbant enim multi 
multa etiam qui ius suffragii non habent. Deinde non 
est quod verba illa praecise snmantur de illa consultatio- 
ne postremae diet, cum antea quoque deliberatam aliquc- 
ties de re Jesu fuerit, ut cum constitutum est ut cëroovr- 
&yoyoet [extra Synagogam] haberentur qui Iesum esse 
Messiam dicerent; in qua historia Johannes non Synedrü 
meminit , sed dicit gvwédeiyro oi ‘tovdatoe [conspiraverant 
Judaei]; ut credibile sit eam rem actam in Conventu 
maiore, quam ovvayoysjv wezadyv [Synagogam magnam) 
vocari diximus, et in quam praeter Synedriä Indices alii 
etiam magistratum gerentes vocabantur: sicut-et Gorioni- 
des narrat convènisse super rebus gravioribus Senatum 
et minorem et maiorem, id est, urbanum et communem 


po 


popnli. Tosephum igitur hunc oriandum quidem ab Ari- 
mathaea, caeterum domicilium et sedem fortunarum sua- 
rum habentem Hierosolymis (quo commigrare opulentio- 
res solebant) credo fuisse Senatorem Senatus urbis Hie- 
rosolymitanae. Ideo non vocatur &oyoor [ Princeps], quod 
nomen erat zöp cvvédgory [eorum qui in Synedrio}, ut 
Nicodemus Ioh. 8: 1, sed Bovdevrijs , quae duo etiam Io- 
sephus in Belli Indaici historia distinguit:lib. II cap. 29. 
Bovhevrijs a Latino Interprete non male vertitur Decurio. 
Sic et in Glossario vetere non uno, Decurio , Bovheurijs; 
° Patat Pomponius in coloniis Romanis primnm natam eam 
vocem, quod initio cum coloniae deducerentur decima 
pars eorum qui ducerentur consilii publici gratia conscria 
bi solita esset. Postea certe ad alias quoque urbes trans- 
ferri coepit, ut nos Leges docent et dwoufaïor [mutuae] 
literae Pliniî et Traiani, ubi corpas ipsum Bule, eiuë 
participes in Bithyniae urbibus Deouriones vocantar. Ip- 
sa vox Graeca Buleutae, ut a Syro Marci Interprete , 
ita apud eum quem dixi Plinium et Spaàrtianum in Latino 
sermone legitur. Quod vero putat vir doctus Iosephum 
hune ex Pilati consilio fuisse , id plane Romanis moribas 
repugnat. Nam Romanorum civium consilio Praesides 
utebantur : imo etiam qui ius nacti erant Romanae civi= 
‚tatis, in ea provincia ex qua ortì erant adsidere veta- 
bantar. Accurate autem huius viri dignitas describitur , 
ut videamus statim a morte quaedam gloriae Christo des- 
tinatae apparuisse initia. Honos enim ei mortuo habetur 
qualis Iacobo gentis principi, cuins nomen in Prophetis 
saepe fert Christus. Huic discipulus, qui item £lius reo- 
te dicitnr, illi filius, ambo losephi, ambo in — 
—— pollinctores. 

Ano 'Aoiparatas, ab Arimathaea] Quae forte norm 
Iud. g: 41. Plares sunt voces ad hoc nomen accedentes, 
ut D'or Ephrafmitarum, 1 Sam. 1: 1, A0, quac et MDI 
et MY in Isacharis parte, Ies. 19: 21, 21: ag. Alia nov 
discriminis causa noxp dicta intra Gaditarum terminos, 
Ios. 13: 26. Rursum mo in portione Áseritarum , Ios. 
19: 29. Neque mirum id videri debet, cum vox ipsa ni 
hil alind quam locum eminentiorem siguificet; unde quod 
in Ìlebraeo Deut. 3: 27, eat ruo9 Chaldaeug vertit no. 

Sed 


380 AD MATTHAEI 


" Sed cum Eucas diserte hano vocet sródes “Tovderieor [civi- 
Zatem Iudaeae]), ubi non dubito quin "Zovdaioe stricte di- 
santar ii qui circa Hierosolyma habitabant, addacor ut 
credam designari hic oppidam Beniaminis m0, memora- 
tum Jos. 18: 25. Eadem putatur esse nom a Reg. 23: 36. 
Hanc suis temporibus Remtin appellatam Hieronymus et 
Eusebius tradant. Syrorum est pro no dicere KNOW: quo- 
modo Iosephus illam Ephraimiticam Samuelis sedem vo- 
cat °Agpatä. Sic Cana Syro est Wup: et pro Hebraeco 
mp, quod urbem sigaificat, Syri dicunt mp, unde Ti 
granocerta, et alia ad eam formam. Simile est MDD 
apud Chaldaeum pro Hebraeo Wa Gen.14:5, et pro opn, 
quod Hebraeum: nomen est Tigridi flumini, omissa prima 
gutturali «nps Diglito apud Plinium, 

’Euabijvevoe zò 'Ineoö, discipulus erat Jesu) Vir quippe 


probae vitae, dyaêos sal dixaros [bonus et iustus], Samoe- 


lis in äudiciali munere imitator, et Regnum Divinum per 
Prophetas promissum avide exspectans, ut Marcus et Lu- 
‚cas docent; ac proinde veram agnoscens Christi doctri- 
nam, sed, quod Tohannes addit, profiteri eam mon an- 
dens hactenus, metu prohibente. Ita videmus quomodo 
fidei semina, humanis vitiis oppressa aliguandiu , subito 
interdum erumpant , Deo ita disponente ‘occasiones. 

58. ’Hirijoaro vo oöua, petiit corpus} Eorum, inquit 
Ulpianus, L. I De cadav. punit, in quos animadverti- 
tur corpora non aliter sepeliuntur quam si fuerit petitum 
et permissum. Faciles autem in hanc rem Romani Ma- 
gistratus. Ulpianus dicto loco: Corpora eorum qui capi- 
tis. damnantur cognatis eorum neganda non sunt. Dio- 
cletianus et Maximianus: Obnoxios criminum digno sup- 
plicio affectos sepulturae tradi non vetamus. Verri inter 
alia obiicitur a Cicerone quod securi percussorum corpora 
feris obiecisset , aut pretio vendidisset sepeliendi potesta- 
tem. Excipit Ulpianus dicto loco Maiesbatis damnatos: 
unde colligi potest Pilatum Christo non tam matestatis 
(quippe nequaquam credibile) quam seditionis crimen ad- 
scriptum voluisse. Quanquam et perduellionis damnatis 
indulta interdum sepultura, ut his qui cum Catilina con- 
iuraverant. Nam, ut bene Fabius declamatione VI trac- 
tans hoc argumentum de sepeliendis facinarosis: Etiamsi 

qua 


nde —— 


CAPUT’ XXVI 381 


qua sunt iura quae obstent, si tamen angustus saltem 
detur accessus per quem intrare humanitas. possit , vera 
clementia occasione contenta est. Corpora tamen cruci- 
fixorum, etiam latronum, solebant aliquandiu in-cruce 
servari ostentui, nt ex Petronio discimus. Sed quia cum 
Jadaeorum institutis pugnabat corpora peremtorum ultra 
vesperam ostentari, Deut. 21: 23, credibile est Praesides 
Romanos ea in re, ut in multis rebus aliis, secutos mo- 
rem regionis. Iosephus: Tooaveny 'Zovòaioor negì ras za- 
pas moovoray Trosovuivor dee wal Tous èk varadings dvacav- 
eovuivovs nod Övvzog sjÀlou adveheiv ve zal Danrey [T'anta 
Tudaeis erat cura sepulturae ut etiam post damnationem 
&uspensos ante solem occasum. tollerent et humarent]. 
Quare non hoc proprie rogatum a Iudaeis, Ioh. 19: 31, 
ut ante noctem corpora demerentur, sed ut paulo matu- 
rinus, ne milites in eo opere occupatos initiam Sabbati 
deprehenderet. Nam matoris cautionis. ergo hora ferme 
úna ante solem occasum Iudaei otium suum auspicaban- 
tur; ac tunc quidem eo religiosius, quia ; qui imminebat 
dies, festus erat, etiam absque Sabbato fuisaet. 

5g. Zuvdóvt xadaoë, in sindone munda] Hebraea vox 
Y®, quo significatur non sericum , quod nos.nunc simili 
voce appellamus (nam cum serico: sepeliri ne quidem Se- 
natus Princeps poterat), sed operimentum ex lino pretii 
haud magni, ut a Gamaliele seniore institutum notant 
Hebraei: quod et ex ea historia colligere est quae exstat 
apud Marcum 14: 52, Sindonem e lino fuisse testis inter 
Graecos Pollux, inter Hebraeos David Kimchi. Quaedam 
sindones ex bysso. Herodotus Aegyptiorum pollincturam 
describens : dovoavreg voy vexpop waverhtooovoe zäv adroë 
Tò'oöua ouvddvos Busolrye [Corpus mortui. lotum totum in- 
wolvunt in sindone byssina).. Quanquam autem unum no- 
minat Matthaeus ‚ praecipugm videlicet, quo, corpus in- 
volvebatur, plura tamen fuisse certum est: quare ò@óyea 
[lintea] recte dixit lohannes 19: 40 et 20: 6., inter quae 
erat et sudarium velando capiti, quod: a reliquis operi- 
mentis distinguit Iohannes 20: 7. Idem in Lazari historia 
‘ostendit praeter. sudarium fuisse et. wesptas [institas], de 
quibus suo loco agemus 11: 44 -’Ofovag apud. Home- 
rum interpretes exponunt úpaouara hw [e dino textg |. 
: | In 


382 AD MATTHAEI 


In Glossario est, 'Oôóry, linteamen: et alibi, Suber, 
tunica lintea. Nonnas de Lazaro: 
Kal depbep nermrvxazo madvupare zvxhddae wóoons. 
[Lineus illi orbem capitis velabat amictus.) 

6o. °O dlardpyoer èv zij mérog, quod excavaverat in 
petra} Ìs enim mos erat Iudaeorum e rupe specum es- 
cavare condendis corporibas, ut observavit vir summae 
eruditionis ac diligentiae. „daBevror uvijna (monumentus 
escisum) Lucas dicit: Hebraeis mwo. Nam Aartogsiy es- 
cavare est LXX Interpretibas Deut. 6: 11, ubi de cister- 
na: et Es. a1: 16, ubi de sepulchro: et Straboni, qu 
Hierosolyma describens ait zdppoy Aazousrop Èyooy [fossa 
habens excisam]. Idem in Aegypti descriptione: “Tréo & 
roõꝰ Megvovelov Oijnas Baaidhéoor èy onydatou [Ultra Men- 
noneum in specubus Regum loculi). Haec autem omni 
tam exacte notata sunt ab Euangeliorum Scriptoribus, 
qaia valde pertinent ad stabiliendam fidem de Christi 
morte et resurrectione ; in quibus. daobas capitibus velut 
fandamentum totims Christianismi continetur. Vide Par 
lam 1 Cor. 16: 5, 4, 5, et orationes Apostolorum pa- 
sim in Actis. | | | 

Toooxvhtoag Aldov uéyap, advolvit saxum magnum] om 
Thalmudistis. Polybius: Ov uèy dÂda xopiaarres auror es 
Toy xahovuevoy Bnouvooy oïkjuu Karayeor, ove nva 
Aau8aévor obte p@ös Emer, oÙre Boas èyov, dÀMa meyalo 
Mito mregraropdyap waranheróperoy, dyruùta zariderro [Ve 
rum portantes eum in locuin subterraneum, cui T'hesauro 
nomen , qui locus nec ventos nec lucem accipiebat, ne 
ianuas habebat, sed magno saxo quod verti posset clau- 
debatur , ibi deposuere). 

62. Mera ev nagaonevijp , post Parasceuen] Intelli 
git primam septem dvuwv ſAsymorum], cuius me- 
gaoxevij erat is dies quo agnus edebatur, Quia enim dies 
edendi agni erat celeberrimus, ideo non male consequent 
dies ab eo nomen accepit; ut et Exod. 12: 14, 15. Alio- 
qui Sabbatum ordinarium non conveniebat notari ex pro- 
sabbato. 

Oi doyeepes mal of Daproatoe , principes Sacerdotum et 
Pharisaei] Non ‘potuit eo die Synedrium ‘haberi; idee 
nec srgeofvrégor [Seniorum] nee zeauuarior [ Scribarum) 

hic 





CAPUT XXVII 583 


hic fit mentio. Sed privato cunsilio Sacerdotnm princi- 
pes quidam et Senatores aliqui Pharisaicac factionis Pi- 
latum convenerunt, tanquam acturi de negolio ad sum- 
mam rempublicam pertinente: nec difficulter ab eo im- 
petrarunt rem in qua ille nihil situm existimabat. Vide+ 
‚mus autem credidisse tunc ludaeos, quod et nunc cre- 
dunt: eorum doctissimi, otii Sabbatici lege alienigenas 
‚non teneri, cum ipsi auctores sint Romanis ut eu faci- 
‚ant quae ab ludaeis salva Sabbati religione expediri ne- 
‚ quibant. Ng 
‚ 65. O sÀdvos ‚ seductor ille] rwno. Hoe cognomen 
reſerre — verae ac solidae pietatis magistri ab homi- 
‚nibus lucifugis. Ita ludaeos quosdam de Christo dixisse 
‚zit Iohannes , snÂav& row òydoy [seducit turbas}, 7: 12. 
Apud Lucam legati Synedrii accusant Iesum ut dvagof- 
vorræ To ëOpog [subvertentem gentem] 25: 2, id est, Deen ap 
{eubvertentem — ‚ ut de Elia dicebat Achab. Nam 
„et ibi LXX habent, ó drasgépuy Tòr 'Togarjd. Tustinus ad- 
‚ versus Tryphonem narrat ab Iudaeis Palaestinis missos 
‘legatos ad Synagogas post Iesu- mortem , xyovooorrag Öre | 
aipeols zus äOeos wal &vouog Èyyyeprart dro 'Iyooö zivos Tar 
Ardaiou nrhavov (vulgantes sectam quandam excitam, im- 
piam et Legi adversam, ab Jesu Galilaeo impostore |. 
Paulus, 2 Cor. 6: 8, ait se aliosque Apostolos habitos ut 
aravovs [seductores]: idem a Philosophis vocatur orepuo- 
ddyos, Eévar Saruovlov warayyekeus [circumforaneus, no- 
wvorum Numinum annuntiator], Act. 17: 18. Similibus 
wvocabulis Christum eiusque Apostolos Celsus vocabat ut 
ex Origene apparet. ,Ulpianus, qui de, poenis Christia- 
morum Hbros. aliquot scripsit, cum dicit, si, ué vulgaris 
verbo impostorum utar , exorcizaverit , Christianos ans 
dubie notat; forte et Indaeos. 

Birtev èri Löv, dixit adhuc vivens) Nunquam ia Chris- 
tus aperte ipse dixerat. Sed quae de lonae signo et de 
“Templo obscurius dixerat, animus male sibi conscius in 
eam quam timebat partem interpretabatur: nisi. forte etiam 
de familiari sermone Iudas aliquid prodidit. 

Mera rocie sjutous) Id est, Intra tres dies: PO nwbw wa 
Gen. 40: 13, ubi LXX Ère voeïs sutoas. (adhuo tres dies], 
cum tamen quod ibi dicitur impletum sit ipso die tertio, 

ut 


584 AD MATTHAEI 


ut apparet ibidem commate 20. Ita Christus ipse, apud 
’ Marcum 8: 31, dicit oportere se petra zgeïs sjubpag dvasijes 
(post tres dies resurgere). Ita ow vaw ypo, Dent. 15: 1, 
LXX vertunt dt Extra éròp [per septem annos] (quomod 
et Iosephas loquitur; et supfa 26: 61 et Marc. 14: 5% 
scriptum est dta zpur sjpegöy (per triduum]) : at eaden 
verba Hebraea, ubi de eadem re agitur Ier. 3ú: 4, 
Graece non tam xara Àéfip [ad verbum] quam zarà da. 
soy (ad sensum) vertantar Ozar. nÀnygpoobij 2E èry [cun 
completi fuerint sex annil,quomodo et Rabbinorum ern- 
ditissimi exponunt, Abraham et Kimchi. At Deut. 31: 10 
Hebraismo retento verterunt mera ézza rn [ poes zepen 
annos). Simile est Ioh. 20: 26, meê’ sufoas oxto [pos 
dies octo} ‚ ubi Syrus ut et hoc loco illud geza reddidit 
verbum verbo WJ [inter] ‚ cum apad Marcum explice 
per b, quod respondet voci èr [in]. 

64. Kal èsas 5 doydrn mdary yelgoor tijs mepoórys, et eri 
novissimus error peior priore}) Locutio proverbialis, ut 
supra 12: 45, Luc. 11: 26, 2 Petr. 2: 20. 

65. “Eyere wovsodiap , habetie custodiam) Habetie: in 
‘recte Latinus et Syrus; non, Mabete, Sensus omnim 
est: Habetis cohortem quae hoc tempore ad omnes t- 
multas arcendos vestro imperio commissa est: ea utimi 
pro arbitrio. Nam quanquam proprie.ea cohors Templo 
serviebat, tamen etiam alibi eius usum fuisse docet ipu 
prehensio Christi. Custodia vocantur hic qui Ioseplo 
púkaneg [eustodes], ut ex loco ante citato apparet. lt 
Tibullus, Custodia victa est, id est, custos. Et Tertl 
lianus de hac ipsa historia agens ‚, Custodia pasore dit- 
iecta. Atque ita recte hic accepit Arabs: cum aliog 
custodia Latine et locum et eum gui custoditur significet. 
Vox haec Graeca facta ex Latina apud Historicos et 
‘Lexicographos invenitur. Verum est quod vir rarae dili 
gentiae et doctrinae Nicolaus Fullerus nuper observavit, 
cum Syrus hic pro custodia posuit MOWOP, non voluisst 
eum vocem custodiae, sed alteram recentioris Latinitats 
exprimere , .Quaestionarië scilicet; quomodo posteriori 
aevo vocati sunt of Baoavoy Úryoërau [tormentorum admi 
nistrij: quo sensu.ea vox tum alibi exstat tum apud le 
venalis Scholiasten Sat. VI, et apud Hieronymum ad Ps 

109; 


— 


CAPUT XXVI 384 


107; et in edicto Valentiniani, Theodosii et Arcadi, 
quod edidit vir reverendus Iacobus Sirmondus. Unde 
etiam apparet non tam antiquum esse hunc Interpretem 
quam Syri credant. Sed sententiam non satis expressit. 
Nam et qui Christi supplicii exactores adfuerant nou erant 
pecnliariter ei ministerio addicti, sed delecti ad hoc mi- 
lites sub Centurionis imperio. Theophylacto Kougodtes 
EEnnovra èst goarworùr [Cuetodia est militum sexaginta) 
ut Smeiga Òsanooior (Cokhors ducentorum]. At vero de. 


‚his non agit Pilatus qui iam expletum id officium renune 


J tiaverant, sed de illis qui Iudaeorum primoribus eo tem- 


pore attributi erant adversus omnes scozegiboyras [qui ree 
novas moliri possent]. 

Qs oldare, sicut scitie} Ut fieri oporteat pro sollertia 
vestra iudicabitis, - 

66. Epouyioarres zv Aidoy, signantes lapidem) Ita in 
Danielis historia 6: 17, Kal öpeynap Mor Epa, zal dr. 
Bnxav èrl ro gópa voù Aaxxoù zal dopoaylaazo ò Beordeug 
ër vò daxrvdlp avroö [-Allatusque est lapis unus et posi= 
tus est super on foveae: quem obsignavit Rex annulo suo]. 
Iosephus in eadem historia ait illos oppaytoae zor êrl vo 
snuiov xeluevop dvyrì Ovgac. Mtor [signasse eum lapidem 
qui pro ostio erat in ore specus). Hoc autem Danielis 
loco addacor ut credam Pilati annulo et hunc lapidem 
siguatam, hoc Deo agente ut res anteactae res Christi 
undique adumbrarent. Quemadmodum publica sigilli fide 
constitit Danielem nulla ope humana periculo exemtum , 
ita simili fide constitit Christi corpus nulla humana mang 
exemtum sepulchro, Adde Apoc. 20: 3. 

… Mera rijs wovgodias, cum cuatodibus] Construendum est, 
cum verbo sjopadleavro (munierunt] eo sensu quem Ter- 
tallianus exprimit: Sepulchro conditum magna militars 
manu custodiae diligentia circumsederunt. Quare istud 
apoayiearres TOV Mooy accipiendum est per modum sra+ 
 eenfohijs sive uevafvdoylag: [interpositionis]. 


u, | Bh C Aú 


$86 AD MATTHAEI 


CAPUT XXVIII. 


2. 'Opé dé oafpareor) Cam Marcus ita Matthaei leget 
vestigia ut saepe ei praestet interpretis vicem, sensum 
ìn his vocibus eundem esse non dubito qui est in ills 
Marci verbis 8tayevopévov aa33arou (cum transiisset Sab- 
datum]. Neque me dimovet quod apud Marcum est syc- 
ewoar dpetuara (emerant aromata}, unde nonnulli pute 
runt hic agi de re gesta statim post occasum solis Sab- 
bati. Nam cam apad Lucam apertissime liqueat aromat 
ab his maulieribus non Sabbato sed die zis srapaoseris 
fParasceues] comparata, sjyooacar illud apnd Marcom 
interpretandum est, Aabebant emta aromata, Nam quan- 
do exiissent mulieres dici multum attinebat; habuisse eus 
secum aromata itidem , quia id cansam exitionis indicat; 
quando autem ea aromata comparassent nihil referebst 
seiri: quare id doplsus (tempore indefinito} expresaum est. 
Sic Matth. 14: 3 è$yoer auror significat non vinxit sed 
vinzerat. -Adde quae supra 27: 2, Nulla igitur peculiaris 
itio ad sepulchraum apud Marcum qusaerenda est. Apud 
Matthaeum vero hoc loco agi de aliqua itione vespertint 
qua nihil relatu dignum acciderit, matotinam ad quam 
sequentie omnia pertinent silentio omitti, nihil habet 
probabilitatis. Poterat dici dylar [vesperam] Hellenistis 
dici interdum noctem , ut Hebraeis 2W, quod supra an- 
notavimus; atque ita dypë hic esse noctu, quomodo cepisse 
hanc locum videntur Syrus et Árabs et Graecoram non- 
nulli; quo et illud aptari potest quod totam noctem quae 
est post Sabbatum Hebraei vocant MW ‘SD exitds Sab- 
bati. Sed duo obstant, primum qaod dè cum casu se- 
cundo plane Graeca est constructio; deinde quod ut nvo® 
Hebraeis, ita odffara Hellenistis multitadinis numero 
plerumque dicuntur non ipsi dies otio dati, sed tots 
dierum hebdomas ab unins Sabbati initio ad initium al- 
terius: quarum dierum prima eam ob rem vocatur pia 
oaBaroy (ex Hebraismo quem et LXX Interpretes se- 
quuntur) tum hic tum apud Marcum, lohannem, Lucam 
in Euangelio et in Actibus, et apud Paulum, Imprimis 
a : be … ga- 


CAPUT XXVII ‘387 


antem novum videri poterat hoe loco quatuor duntaxet 
voculis interpositis idem nomen au2farwy sine ulla causa 
significatu diverso usurpari. Quare nulla est simplicior 
interpretatio quam òwë oafParoy hic esse, exacta dierum 
‘hebdomade. Nam óyë cum casu secundo Graecis non mo- 
do significat id quod sero fit (quod maltis testimoniis 
‘probatum huc proprie non pertinet) sed et quicquid tem- 
poris ordine est posterius. Philostratas de Pythiis ladis: 
Tijv IIubo zovs eis adrijv ijkovras all ze nragantuner zal 
dus wal othoee, weouwdlas Te zal Toaywdias dEtoür* elsa 
Ev dyovlap nagtyer zijv yvuvijv Öpe vouzov [Pytho, sive 
Delphorum urbem, eos qui ad se veniunt tibia excipere 
et cantu et fidibus, quin et comoediin et tragoediës ob= 
lectare: post haec armis exhibere hudorum certamen), 
‘id est, his omnibus peractis: et alibi we vör Towixdr 
‚post res Troianas, òyë zùy Bacillus yoovov (post huiue 
Iiegis tempore): Similiter Plutarchus Vita Numae: IIvôa- 
roꝑœv Owë zéveodar où Novuä yoovor [ Pythagoram June 
post Numae temporal; 

Tij &rupwoxovon es play oaBparov, cum — in 
primam septimanae) Post temporis latius patentis indi 
cium altera pressior notatio requirebatur. Neque dubium 
est quin in haius temporis desiguatione optime conveniat 
‘horum librorum Scriptoribus, Nam quid est quod maiore 
-diligentia ab illis inquiri debuit aut fidelius tradi quam 
‘certum tempus eins rei in qua fidei nostrae cardo verti- 
tur? Qaare et hic et aliis multis in locis sì quid est 
obscurum aut êvarruogpuyês [speciem habens repugnantiae] 
id proficiscitur non ex seribentium sed ex legentium vitio. 
'Erupuozerv aut ènupaivery (sunt enim haec significatus e- 
iusdem) de quavis luce dicitur cum primum se ostentare 
incipit, sive illa solis sit sive siderum: ure ijddov, uyve 
&owv èriparvórroy [neque sole neque sideribus apparen- 
tibhua] inquit Lucas Act. 27: 20. Apud eundem Lucam 
în Euangelica historia 23: 54, aaggarop ènégwoxe [ Sab- 
batum illucescebat] dicitur aut lunae aut siderum ratione. 
Maxime autem proprie de solis luce dicitur; quomodo 
dictum-a Polybio zis sjuéoas ërupauwoions [die apparente] 
ostendit is cui non Polybius tantum sed et quantum est 
literarum plurimum debet. Hinc illa translatio in car- 

Bb a mi- 


555 AD MATTHAEI 


mine Zachariee Luc. 1: 78, 79, 'Ersoxtwaro suäs dvasols) 
ZE Owovs, dripävas zoïs èy onver (Visitavit nos splender 
ex alto, apparens iis qui in tenebris]. Sic et ex Ignatio 
doeepwooxovons zvgraxijs [eum illucesceret dies Dominica] et 
ex Epiphanio èreepwasovon zij servade [cum guarta dies 
sllucesceret] idem vir doctissimus annotavit. Sed et He- 
„rodoto dictum sjufog dcapwaxovon (die apparente). Neque 
aliter hic sumendum zj ëripwoxovonp deest enim sjulgg 
[dies], ut cum Graeci dicunt zijs &rsovons [postera). 
Noster hic Scriptor supra zijv aìguory [crastinum] 6: 
34, ut et Lucas Act. 4: 3, 5, et Tacobus 4: 14, Tohan- 
mes vero 1: 35 et 12: 12, Lucas Act. 20: 7, zij ëravgur 
{erastina). Est autem notandus Hebraismus in eo quod 
dicitur eis ulay oafBarcoy, sensus enim est, cum ea diet 
sillucesceret. quae erat futura prima hebdomadis. Desig- 
matur igitar hic dilucalam; ut et apud Lacam 24: 22, Te 
wónevar Ögdorar ërl zo pyngetor [Quae ante lucem fuerunt 
ad monumentum). Dilacali primam partem lohannes de- 
scribit, dicens srooot, oxorlag Ère ovogs ſmane, cum adhuc 
denebrae essent] 20: 1, cum adhuc noctis aliquid resta- 
ret; quomodo sgat etiam Marcus usurpat, addens èryvyor 
ktav [cum adhuc multum de nocte —— 1: 35. Sie 
Philemon : Jegì zaurgv sgtar dp’ Ie ú Oeldn &pyera [Fo 
mane unde diluculum incipit]: notatum id Eustathio ad 
eextum Ìliados: et Lucas pro eodem hic dicit òp@gou Ba- 
Bfog (valde diluculo]. Finem ipsum, quod est manæe pri- 
mum Latinis, notat hic Marcus cum dicit Alap srpost [be- 


ne mane], dvarelhavrog [orto] aut, ut alia exemplarie 


habent, dvazéldoyrog [oriente] vel, quod eodem recidit, 
Ere dvarveihavros voö sjMou (adhuc oriente sole]. Ego quid 
in his garrationibus tantum sit dificultatis non video. 
Niwirum primo diluculo surrexerant mulieres : dam alie 
aliam opperiuntur, dam parant aromata, dum progre- 
‘diuntar per Urbem et extra Urbem ad sepulchrum, facile 
tantum temporis transiit ut cum ad sepulchrum ventum 
esset aliquid iam solis appareret. Habent autem sìngulae 
eircumstantiae suum pondas. Quod primo diluculo sur- 
gant mulieres ostendit metuisse eas ne Sabbato iam trans- 
acto corpus alio transferretur, quasi illic duntaxat depo- 
situm pro tempore propter imminens Sabbatum, Quod 

1am 


CAPUT XXVII 389. 


jam. illaxerat nonnihil cum ad sepulchrum ventam est, 
eo facit ut certa oculorum fide comperta constet quae’ 
mulieres renuntiarunt. Qua die de septem creatio in= 
choata est, eadem et nova creatio. Ibi ula in. Graeco. 
Gen. 1: 5, hic ula. 

"_ Megia Maybe] Quam ut — agminis Iohannes 
nominat: et credo ab ea factos praecipue sumtus. Sane 
caeteris nobilior fuisse videtur, quia nomen eius aliis: 
praeponi solet, supra 27: 56 et 61, hoc: loco, et apùúd 
Marcam 25: 40, 16: 1, Lucam 8: 2, 3, 24: 10. 

‚Kal @ &ìàn Magla, et altera Maria] Cleopae filia „ 
… mater losae et Tacobi, ut. supra diximus. Omittit Mat-: 
thaeus Salamen,: quam Marcus. nominat, et. Jokarinars „ 
uxorem scilicet Chuazae, qui Herodis erat: Procurator , 
Lucae memoratam. Fuerunt ergo mulieres quatuor nomi- 
natae, praeter eeb lnon nominatas] quas ied 
indicat. . | | 

. Osogijsas vor zapor, ut — anika “ja — 
oor ſut unguerent] addit Marcus, quod ot Lucas non. 
obscure indicat. Venerunt igitur ut viderent an sepuls: 
chrum ad unctionem pateret.. Hic est ‘éyrzópraagos [pol-: 
linctura} de quo diximus supra. Solebat id fieri ante: 
quam corpora sepulchro mandarentur: sed sepeliendi foe” 
tinatio id officium anteverterat. ee oe 

2. Suouôs dyévero néyas, berrae motus factus est mag: 
nus] Motus hic signum fuit secuturae Órragias [visions] 
satis notum Iudaico populo, Pa. 68: 8,9, 99: 1, 114: 1, 7e 
Ostendit. hoo quod sequitur, “Ayyehos zag [Angelus enim): 
et caetera. Quare nulla alia quaerenda est ratio. Patem 
autem hoc, ut et lapidis devolutionem, sed et fugam cus- _ 
todum , evenisse dum mulieres in itinere essent; neque 
id ex mulierumr testimonio notum, sed ex aliorum mili- 
tam relatu qui accepta pecunia redemtum silentium non- 
praestiterunt: ut fieri solet. Argùmento est quod Marcus 
de mulieribus narrat: Kal drafBhéaoar Oewgoüour Ör: dreo- 
sexvdegou ò Atos [Et respicientes viderunt devolutum la- 
pidem). Devolatum igitur viderunt cum id minime spe 
rarent; devolvi non viderunt: neque ausae fuissent ac. 
cedere si monumentum obser vidissent militari cus- 
todia. 

Bb 3 … __Kea- 


390 AD MATTHAEI 
‚ Kerafds ëE odgaroù, descandene de coelo} Habet Dens 


Angelos quotidienae providentiae ministros: habet et ve- 
lat Satfapas, quorum opera ad res „maximi momentìi ut- 
tur, ut alibi annotavimus. Hi peculiariter dicuntar & 
ovoavoù zazapalvery [ex coelo descendere), hoc est, tan- 
quam a latere mitti. Itaque ubicunque zaragageos éE odparoü 
[descensus ex coelo) est mentio,ut Apoc. 10: 1, 18: 1, 20: 1, 
maguum guiddam atque eximium agi intelligas. 

"Anenddroe zor àlGoy dro zijs Pvoas, devolvit lapiden 
ab ostio] An ut ienitoris officio non necessario quidem 
sed ‘honorifico fungeretur? Certe Veteram quosdam ita 
existimasse negarìi non potest, et torquent eorum verba 
qui id praefracte negaat. Ali aliter: quas inter ille 
quisquis est Seriptor antiquus (non unum esse Lbri istius 
pro certo habeo, sed ex multorum non. unins aevi sorip- 
tis factam collectionem) in Responsionibus ad Orthodoxos: 
Où yag dia zijv adroù Èyepour voù Aidov èx To wrsuaros 
ëybwivo fj dpalgeous, dhdad dit vo Onhotijvae soïs Opo rij 
drazaory [Non enim ut ille resurgeret lapis de monu- 
mento ablatue est, sed ut videntibus constaret eum re- 
eurrezisse). Prior ‘sententia, ut certa non sit, quf re- 
felli possit non: vided. . Praefiguratum videri en potest 
in Jacobo Gen. ‘29: 8. Verba eadem. 

Kal èxaOrro èravo aroö, et sedebat super pe Unum 
nominat Matthaeus, ut et Marcus; Eucas duos, ut et 
Johannes: nam apud Tohannem eadem quae hic historia 
narratur 20: 13, nihil enim video cur aliam putemus cum 
tot circumstantiae congruant. Iohanni Maria Magdalena 
hanc dreraolay [visionem)] videt; aliis eadem cum caeteris: 
nam initio ohannes Magdalenam pro reliquis nominave- 
rat, Cui simile est quod Iohanni duo Angeli, Lucae 
dto &vdges [duo viri}, id est, Angeli virili specie, no- 
minantur , Matthaeo unus Angelus, ut et Marco unus 
veavlosog (iuvenis): nimirum quia unus ille et propior ct 
pro duobus verba fecit: quod solemne notant Hebraei ex 
loco Gen. 18: 1 et 3. Itaque quod Lucas Angelos dixisse 
perhibet , Non est hic, sed surrexit, id ab Angelo dic- 
tum narrant Mattbaeus et Marcus. Sic quod Matthaco est- 
Mij popeïode [Ne timete], Marco, Mij ëxtauBeiote [Ve 
expavescite], lohauni, Ti uÂaters ;[Quid ploras?). Vestes 


7 can=- 


candidas Tohannes memorat, item at tres alii: eessionis 
meminit ut Matthaeus et Marcus. Cur diversae narratio- 
nes credantur plane nihil est, nisi quod lohannes suam 
et Petri itionem prius narrat, deinde ea quae Magdaleng 
viderat, cum alium fuisse temporis ordinem tum ex Lucae 
historia „hoc loco appareat, tum apertissime ex iis qua 
Cleopas dicit in itinere Emauntem versus, Luc. 24: 23) 
23, 24. At me id non movet, qui sciam ut alios Anna+ 
lium conditores ita et'hosce nostros nan semper se ad- 
stringere ad eas angustias, ut quod prius gestum est prius 
etiam narrent, cum multa ubique sit, reperire TetoBusege 
[praepostera), multas srpodjwers (anticipationes], multaa 
ëzavodovs (retrogressiones]. Neque lohanni cur naturalem 
hic ordinem inverteret iusta causa defuit. . Sciabat quam 
imbecille futurum esset apud multos testimonium muliebxg 
ob eam quae sexui isti tribui valgo solet iudicii imbecil» 
litatem. Nam et Celsus contra Christianos id testimonium 
eludens Magdalenam yvraïxa srapouwooy (fersinam fanatie 
cam] vocavit. Quare Tohannes acturus de re ut verissima 
ita creditu difficili , surun et Petri testimoninm narrationi 
praestruxit; Petri, ut qui id ipsum morte sua iam obsigr 
nasset; suum, ut qui tunc etiam cum scriberet paratus 
esset omnia perpeti propter eius testimonii veritatem, 
Hoc posito fundamento, quod apud aequos iudices valere 
plarimum debebat, tuto deinde addit sexus sequioris tes- 
timoniam. Neque tamen omuino abiecit temporis ordinem: 
sed cum de itione Magdalenae dicere coepisset, 20: 1, 
adiicit deinde ea quae ipse cum Petro compererat, mox 
ad Magdalenam rediens ea pertexit quae prius .quidem 
gesta, sed posterius tamen accurate et: cum suis circume 
stantiis per Magdalenam Apostolis erant renuntiata. Qua- 
re illud Magi Öë eizijker, 20: 11, intelligendum est Ste- 
terat autem Maria, et ita deinceps caetera, reditu f. 
ad id quod post comma primum: Johannes intermiserat. 
Haec ideo hoc loco dicenda sum arbitratus ut probato, 
unam esse eandemque historiam apud Scriptores quatuor, 
ea quae ab aliis sunt prodita aliorum interpretationi sere 
viant. Videamus quid restet difficultatis. Sadere, ut dixi, 
Angelos dicit Ilohannes, cum Matthaeo et Marco; ait Lue 
cas eos stetisse videtur dicere: sed videtur tantum: nam 
Bb 4 — épt- 


Sa AD MATTHAEI 


Bpegdrers est supervenire: ut cum Hippocrates dicit: se 
sep yap Ouder zal Oprdes de zoïs oinoror Oopuflorres val 
genalorres Ónöray dBanivaios jj Ölorowwe Eru reeondiris 
&pnovydbovor [Sicut enim servi et ancillâe si domi tumul- 
tuosi dissideant, subito apparente hera prae metu silent). 
Et Herodianus: 'EÀnldos Oërrop zoîs Bogsaroïs dréen [Ci- 
$ius exspectato Britannie se ostendit]. Ac Lucae pecu. 
lieriter ea vox de coelestibus visis usurpatur Enang. 
‚a 9, Act. 12: 7 et 23: 11. Sic cum Demosthenes in 
ea —— est. De corona dixisset, "Ap 5e suiges i 

vaöra drionr byoò [Zx quo tempore ego super haec appa- 
veil, ‚ notat Ulpianus : ‘Qoreg vivòs dalporos Erugaalar Mys 
%od adrod xydeudvos sv nagovolay [Curae suae praesen- 
Siam eloquitur tanquam Numinie alicuius auperventum) 
De loco ubi sederint Angeli itidem dubitatur. Nam extra 
specum sedisse Angelum illam cuius Matthaeus meminit 
inde colligitur quod Zapidi supersedisse dicitur ; is antem 
Japie maior ore specus haud dubie extrorsum, non in- 
trorsum erat devolutus. At contrarium drcere putantur 
tum Marcus, tum ohannes: unde sunt qui dixerunt An- 
gelum sedisse non super lapidem ab ore devolutum, sed 
super lapidem alium qui Christi loculo impositus faerit. 
At quid est Matthaeo contradicére si hoc non est? Is 
enim apertissime ait: “Asreuvhuoe voy MlOoy dno tijs Bvpas, 
æcel? èxadyro drove auroj. Mihi res videtar expedita, si 
Marci verba commode interpretemur. Is ait etoed@ouoa 
eis To uynueioy eidoy veavlonor [Antroeuntes in monumen- 
um viderunt iuvenem]. Atqui in specum nondum intra- 
werant: nam postea dicit eis Angelus, Meöre edere vor 


ronoy Ömrov éxcero [Venite et videte locum ubi sitrs fuit) 


Vocat ergo Marcus gyyuetop partem horti quae ab horto 
reliquo , sepimento aliquo sive lorica, separabatur. Nam 
pvnpetov laxius sumti partes erant duae, WM zo Örrar por 
{eubdiale] et npvo onyharor [epelusncá]. In oratione De- 
anosthenis adversus Macartatum: To uvijua Beoededöy zro- 
dWs ronocç zregsBeBAnuévos, doreo ol dgyator èvôuebov [Monu- 
mento Beselidarum multum loci circumiectum est, ex ve- 
teri ritu]: et illud Grrartpor iure Pontificio Romano fo- 
rum vocabatur. Strabo ubi Angusti et cognatorum mo- 
numeutum describit: Ey u ap dè zw medi Ò Tijs wavsnas 


» 
av- 


CAPUT XXVIII’ 303 


evroõ sregiBodos (id est, forum) nvxÂep megenelueror Eyov 


uk meofpoayua [In medio autem campo forum busti 
ëpsius habens circum ferreum septum]. Sic et apud Ro- 
manos in pedes aliguammultos monumentum patebat, ut 
nos docent Inscriptiones. Omnino autem errare eos ar- 
bitror qui totum hunc hortum putant fuisse vice Öraigpov. 
Nam quod monumenti pars erat, exemtum erat humanis 


usibus. At hortus ille colebatur et suum habebat ayrrov= 


còv [Aortulanum], loh. 20: 16. Erat ergo hortus extra 
loricam terra pura, qualis illa quam Romani Zutelam 
monumenti vocabant, ut in veteri inscriptione: Huic mo- 
numento tutelae nomine cedunt agri puri iugera decem: 
et apud Frontinum: Habent eném et Mausolaea (ita enim 
legendam) iuris sui hortorum modus circumiacentes. Lo- 
ricam illam, quae Hebraeis npyo Deut. aa: 8, recte 
Graece yeïdoy dici arbitror. Neque enim proiecta tan- 
tum ita appellari satis losephus nos docet, apud quem 
in Templi- descriptione zeiouy vocetur sepimentum ósop 
senyvaïos Opoe [altitudine cubiti} quod populum a Sacer- 
dotibus arcebat. Sic et alterum sepimentum quo «ÀÀd… 


pvlo: [alienigenae] arcebantur vocat dpupaxror Aitor 


[loricam e lapide). Idem alibi itidem Templum descri- 
bens quod Graeci vocant Ooryaoy [septum], id uit zeïoop 
vocari saraà êttufopror ylörrar [lingua patriae], cum ta” 
men: ea vox Hebraea non sit origine, sed, ut multae 
aliae, ex Graeco sermone in Hebraeum traducta. Rur- 
sum alibi zregiohor ‚ alibi épxtoy appellat: Philo zoiyop 
Swgaxciov zgörrop [pariettem ad loricae modum]). Vocem 
BouyKoö de monumento etiam Pausanias usurpat: 'Erraö0d 
der wév 'Opédvov. vapos* rreol Òë ‘adròv- Boiyxòs MAwor, zal 
èyrog vod reepifohov Bouos [Eet hic Opheltae monumentum 
circumpositum e lapidibus septum, et in eo ambitu ara}: 
ubi sregigolor est un [subdiale). Latini quam lori- 
cam diximus etiam munimentum vocant, ut videre est 
in:'L. Funeris, Dig. De Religiosis: Homerus Oeueidra 
illo versu: 
Topvwoarzo Òë oua Oepethia ze 7tooPadorro. 
(Zornato septum circumposuere sepuichro.] 
Tale doupaxrov, Dorykòvy sive yetooy, id est, loricam haud 
dubie Cyrillus oxérrijy vocat, qua vallata ait fuisse Tu. 
Bb 5 dae- 


594 AD MATTHAEI 


daeorum monumenta, Sed et Augustinus „, ex vetere baud 
dabie fama, ingressas ait maulieres in spatinum maceris 
communitum. In hanc ergo partem horti intra loricam 
cum venissent mulieres, in isto ealdgop super lapiden 
sedentem Angelum conspexere ad dextram spelancae par- 
tem, quam versus caput mortui:positum fuisse credo. 
Nam etiam in mortuo caput pars potissima est, ut Panlas 
larisconsultus respondet.. Quare idem esse puto Iohanni 
gs zij sepadij (ad caput], et Marco êy zoïs dekroïs [ia 
deztris]. ltaque alter Angelus, Matthaeo et Marco dis- 
simulatus, sedit.ad sinistram speluncae parlem quam ver- 
sus pedes positi fuerant, Si vera est Bedae descriptio, 
dextra pars versus Aquilonem fuerit, sinistra versus Au- 
strum; os ipsum specus Orientem spectaverit. 

3. '1dla] Puto non aliud esse. quam zrgooeoror [fa 
ciem]). Vide supra 17: 2. Quanquam alioqui latius pa- 
tet; ut cum Plutarchus dicit far voö owmaroe dmeurror 
[/ormam corporis is qua culpari nihil posset]. At hic 
manifeste distinguitar a parte corporis vestita. Adde quod 
non obscure Danielis locus respicitur 10: 6, p\a rerwo re, 
ubi Graece, To zgooonor avrod ós ú gade deporije [Fe- 
cies eius velut species fulguris]. 

To ëvÒvua, vestimentum)} Vestimentam id ad talos erat 
demissum ; goÂiy [stolam] enim vocat Marcus; qualis erat 
srodjgys [vestis talaris) Pontiſicis Maximi Iudaeoram: 
quae soÂy saepe losepho. Sic Christus lohanni apparet 
drOedupivos nodig (vestitus talari} Apoc. 1: 13. Angelus 
Danieli lineis indutus 12: 6, F 

Arvuor col yuoy, album sicut nix} Vide Act. 1: 10. 
Summus candor nivi comparatur, ut apud Graecos et 
Latinos, ita et apud Hebraeos, Num. 12: zo, Ps. 51: 9; 
Thren. 4: 7. Candor haud dubie signum puritatis ac sanc- 
timoniae , Dan. 7: 9, Apoc. 3: 4, 5, 18, 4: 4, 6: 11, 
7: 9, 13. Ideo apud omnes gentes receptum Acvyerporer 
[albis indui} cam rem Divinam facerent: quo illud aller 
dit comoediae Graecae : 

Od dl He dea zéAovs Òinarog dv, 

Mn Aapnoos op zais yhauvour os rij xapdic. 
[Deo sacrifica semper ingenio probo, 

Nec tu albas vestes inagis quam mores induas.] 


Sed 


CAPUT XXVIII 595 


Sed huio candori in veste, Angelorum splendor suus ade- - 
rat, quemadmodum et Christo és zj peragogpooe [in 
tranaformatione n supra 17: 2, ideo Lucas, èy do@sjoeoun 
esqanrovoars (in vestibus fulgentibus], quod signum ho- 
noris est coelestis. Hoc est quod imitari voluit Herodes 
Agrippa, de quo losephus: “Eyôa ais moortais Tör ijdaer 
ny dxriveor dripohaïs ò deyvgos zaravyaabels Gavuariag 
enégilde, magualgor Te poBepor wal Toi eig avsòr drevibovoe 
poexddes [Deinde illapsu solie radiorum illuctratum ar- 
gentum miro modo refulsit, rutilans sic ut horrorem in» 


outeret oculos in id defigentibus). Quo. conspecto popu- 
‚ lus eum vocavit ngelrsova. vijs Gvayzijs puoecog [superioren 
‚ natura humana]. Lucas Act. 12: 22, ait ei acclamatum, 


— F a - uma DN 


Oeod peor wal ouk drdgorov [Vox Dei el non hominis), 
quod eodem redit. Nam per Angelos Deus loquitur. 

5. Mij popsïote ders, nolite timere vos] Nam et illas 
timor pervaserat, non ex imbroba conscientia, ut mili- 
tes, sed ex naturae humanae imbecillitate: quomodo ple- 
rumque pios timuisse legimus in Veteri Novoque Federe 


_quoties viderant óxraoiag [ visiones], praesertim augustiores, 


ut Ezech. 1: 28, Iob. 4: 13. Addit Lucas vuyltus mulier 
rum in terram deiectos fuiste : quod itidem stuporis in- 
dicium est. Vide quae supra 17: 6. Magdalena. verg 
etiam flevit: quod lugentibus accidit, Solent autem An- 
geli pios perculsos hunc în modum consolari, Iud. 6: 23, 


._ Luc. 1: 13, 30, Dan, 10: 12, Sic et Christus Tohaunem 


erigit, Apoc. 1: 17. , 
Znreire , quaeritis} Perculsae acnlos. immittebant intra 
specum, videntes an Christi corpus in eo specus cavo 
conspicerent ubi positum viderant èr zj rraguoxevij [tem- 
pore Parasceueê]. Nam cavum illud, testante Beda, qug 
patebat obversum erat ori specùs, ita ut pars aliqua 
corporis in cavum immissi (is enim mos erat Hebraeoruimn) 
ex ore specus conspici posset. Nam et die sragaozevijs 
Magdalena — — non —— in specum, 
sepulchrum), supra 27: 61, id est, dy zö úraioge (én 
subdiali} ad os specus, Inde videbant os sal sroö éré0g 
so cöua [wubi et quomodo positum esset corpus], Marc. 15: 
47, Luc. 23: 55. Sic et hic Magdalena stans zrgus zo 


uv 


396 AD. MATTHAEI 


gerpeton (iusta monumentum), id est, ad specum, qì 
stricte grguetor dicitar Toh. 20: 1, atque ita ut in ore 
esset specas (auamobrem Lucas hic dixit eioeA@oöou: [in 
gressae], wara ovvendoysy (per complexionem) plarale pro 
singulari usarpans) , oculos in specum iniicit, sed corpus 
non videt. Lucas ovsendoysjy persequens, Oùy’ evugor, in- 
quit, zò cöua zoö Kogiov 'Iyooù [Non invenerunt corpu 
Domini Jesu). Hic stanti dicit Angelus videre se Tesun 
ab iis quaeri, Matthaeus hic, Marc. 16: 6, Luc. 4: 5; 
quod pel fatetur dicens hazel ‚ ‘Hipar zòr Kopwor por, 
sal oùx eida sroö ÈBynay adror [ Sustulerunt Dominum meu 
et nescio ubi posuerunt eum}, loh. 20: 23. Postea de 
mum ab Angelo monetur ut intret specum et propias om 
nia consideret, infra 6, Marc. 16: 6. Sic et Iohannes 
postea non intrens èn spécum, sed capite insserto inire 
spectans (quod est srapaxvrtrwor) videt fascias funeral, 
20: 5, nempe proiectas ante ipsum cavum ,-aut in cavo 

6. Oùx ëeuy oder dylod yap, non est hic : surresit 
enim) Addit Lucas quod ad eandem sententiam pertinet, 
TL Cnveire tov Lörra meen sûr — a — pi 
ventem inter mottuos?] 

“dere, videte] Oculis elite ‚ quae oertissima ad veri 
perceptionem via: -Marc. 16: 14, 2 Ioh. a: 1. 

Tòy zrónoy, locum] Cavum illud in specu. Loculun 
wocat Beda, @yjusy Iosephus aliquoties. . Atque hinc ir 
telligimas non vanum esse quêd produrt descriptores Ps- 
laestinae de spelanca duplici: nam cavum hoc in latere 
spelancae , qui —— ROER locus , vocant interio- 
rem speluncam. ' * 

“Onov èreero] Proprie, ubi situs fris, : Frequens Grac- 
corum epitaphiis, — xetrœi, ut in Latinis, Hic si 
tus est. 

‘Oo Kúotos , Dominus] Absolute: quasi dicat Angelus, 
Non wester tantum, sed noster quoque Dominus. Nan 
resurrectione inchoabatur Regnum illad Christi sab quo 
sunt et Angeli. 

7. Tayv ‚ cito] Ut nutantes confirmentur, flentes et 
Ingentes fruantur solatio. Vide Marcum hic comm. 10. 

Ipodyer Önäs els Tv Tahihatay, praecedit vos in Galt 
hik Ubi plures discipulos Christus habebat , quibus, 


tan- 


CAPUT XXVIII. 397 


tanquam wagrvat negoseyeinorovnuivois [testibus praeordina= 
tis], ut loquitur Petras Act. 10: 41, resurrectionem suam 
testatam esse voluit: nam quingenti fuerunt quibus vi- 
dendum se dedit, ut ex Paulo discimus. Plus praestitit 
Christus quam promisit,. Promiserat enim in Galilaea se 
ipsis apparitarum; at cunctantibus eo ire Hierosolymis 
primum apparuit, deinde in Galilaea saepius. De voce 
argoayerp vide supra 26: 52, et confer verba Mich. a: 13, 

’[dov, eirov Úmivy, ecce, praedixi vobis] Et ille prae- 


“ dixit et ego nunc iterum praedico. Haec omnia pertine- 


bant ad excutiendum zijs odsyormugias [tenuitatis in fide] 


veternum; quod ne sìc quidem excussum est, 


8, Merd pogov zal yagäs ueyadns, crm timore et gaudio 


„»rmagno] Quae timoris atque etiam stuporis (nam roduor 


zal érzacty Eremorem et pavorem] ponit Marcus) causa 
fuerit vidimus supra ad com. 5. Gavisae autem erant non 


‚ tam quod Christi resurrectionem crederent (quam ne ani- 


‚mo. quidem comprehendere satis poterant), quam quod 
‚dignatae essent viso coelesti. Vide Luc. 24: 22. Simili 


modo timor ille per quem salus efficitur, Phil. 2: 12, non 
est abiunctus a gaudio, 1 Petr. 1: 8, 4: 13, 1 Thess. 1: 6. 

g. “Vs dé Eragevorro amayyeihar, cum vero irent nun- 
tiatum) Ibant quidem ut Apostolis visa referrent; at ne- 
mini obvio rem aperire audebant prae metu Iudaeorum: 


‚ita interpretamur illud apud Marcum, Oudert oudèn eiror* 


&poBoövro yap [Nemini quicquam dixerunt : timebant enim]. 


‚Verba autem haec cum sint in plerisque codicibus, et Sy- 


rus Graecique Interpretes agnoscant, delere non ausim. 
Nam quod vocula xal [et] srapédner (abundat] notissimus 
est Hebraismus, ut supra g: 10. 

Amivrnae aùraïs , occurrit illis] vyedor [eomplexio] 
sive numeri êvadhayp [mutatio]: nisi dicere malumus, 
quod credibile est, ancillam Magdalenae adfuisse. Mag- 
dalena autem nescio quo mota ex itinere recurrerat ad 
monumentum: ita enn recte exponi puto quod Iohannes 
dicit èsgapy eis Ta rio [conversa est retrorsum]. Ea 
dem est êrupávesa [apparitio] quam Marcus commemorat 
16: g, nulla enim causa est cur diversas comminisca- 
mur: dyagaág enim apud Marcum est non smul ac resur- 
rexerat Christus, sed ipse qui resurrexerat, Hoc enim 

valt 


598 AD MATTHAEI 


valt indicare, ipsum Christi corpus ipsis apparnisse; quod 
Seri non poterat nisi revera resurrexisset. Tout nours 
eaB3arwor (msane primo hebdomadis}] ideo addidit idem 
Marcus ut ostenderet iam clarum mane fuisse cum ìd ac- 
cidit, Nam priora acciderant Àlay sgt’ primo mane; hoe 
ngo, id est, mane claro. 

Kalgete, avete) Etiam Mariam nomine compellans, tt 
salutantes solent. Ita Tohannes. | 

'Exqáryaap aüroùü vous Ôdas, tenuerunt pedes eius] ve | 
riam pedes suos amplexantem abstinere Christus iussit. 
Haec enim erat causa car diceret Ms gov &rrrov apud 
lohannem, id est, Parce me amplexari. Faturum ut il 
lins praesentia iam plene frueretar sperabat Maria; qaol 
significabat familiaris amplexatio; at Christus docet istus 
2mpavelag (apparitiones] fuisse tantum oBovopsxas (dit- 
pensatorias) firmandae fidei; frai autem ipsins praesentis 
datum ipsis iri in Regno demum coelesti, quo pracibst 
hospitium suis paratourus: quo cum ipsae olim pervenie 
sent tum amplexaturae essent Christum, eo scilicet mode 
quo Christus se in Regno Patris et Pascha esurum et vi 
num bibiturum pronuntiaverat, dro zör aia0syröp eis 
vonra dvayov [a sensibilibus ad intellivibilia attolen:) 
Videtur Magdalena, quia ab amplexu Christi reiïecta erat, 
hinc collegisse id quod Christi viderat non fuisse corpu 
illnd quod sepulchro conditum fuerat: ideo cum rem om- 
nem Apostolis renuntiaret, narravit quidem drrractay [vie 
sum] Angelorum, sed corpus dixit non repertum, Luc 
24: 22, suspicata etiam tunc sublatum fuisse ex mons 
mento, Toh. 20: 2. Certe Apostolorum quoque nonnalli 
tale aliquid animo insederat, quod ut avellat Christu 
uit, TIveöma oagva zoal òsta ouw éyer [Spiritus carnem ct 
ossa non habet], Luc. 24: 39, et Thomas conspicari non 
contentus tactu etiam explorare corpus voluit. Qaibu 
argumentis permotus Origenes contra Celsum II existimat 
creditum ludaeis, Ore Burarae òpfrahuoîs aiadproïs parijs 
pvyijs oua aùyoerdês [posse oculis exterioribus wideri lu- 
cidum illud animae corpus], Pythagoreos secutus: atque 
eo refert Homeri illud : 

Ildyra toixvljs méyedös ve wal buperoe nak. 
[Cuncta illi similis molemque oculasque micantes.] 


Est 


CAPUT XXVIII 599 


Est illnstris zreol voö auyoedoös Gojvaros (nam eadem voce 
utitar) locus apud Hieroclem ad illud Aurei carminis: 

‘Hvloyov yvoóuyr Gjoas katumegder doisyv. 

[Aurigam faciens mentem, verum optima quae sit] 
Ubi ille ex Pythagoricorum sententia ait animos huma- 
nos, perinde ut astra, uijre döuu eivar mijre àvew owuurog 
[neque corpus esse neque sine corpore], sed habere oug- 
puis dbavaroy opa (cognatum corpus immortale]: atque 
hoc esse Platoni gmorreooy beöyos [volucre vehiculum] ;, 
cuius auriga sit animus. Ipse etiam wvyexov aöua [corpue 
animae proprium] vocat, quod sd @vyrd owsart (corporë 
mortali] opponit; idemque ait êp yoyouoîs (in oraculis] 
vocarì : 
| Wvyije Aerzor Oynua. 
(Tenue vehens animam.] 
Vehiculum animae dixit Augustinus hac de re disputans 
Epist. 218. Porphyrius: To aiua vouy wal roopnj èst zoö 
avevuaros* TO Òë mveïuad dev adr ij Wvyi) fj dynua tijs 
wvyijs ( Sanguis est pabulum et alimentum spiritus; spi- 
ritus vero aut anima aut animae vehiculum], Chaldaei 
hoc vocant ‘Dan warp, et Arabs Meir Aldati exponit 
spiritum medium inter animam et corpus: eì8whoy [eimu- 
dacrum)] apud Homerum dicî notant Graeci: nec aliter 
appellatar in iis carminibus quae adscribuntur Zoroastri. 
Caeterum an haec opinio de corpore animiì, quod tale 
sit ut humanis oculis conspici possit, veterum Hebraeo- 
rum fuerit, an ut multa a Chaldaeis et Graecis ad pos- 
teriores Hebraeos venerit dubitari potest. Iosephus Pha 
risaica scita describens ait wvyas meragaiver eig Èrepop 
cöua [animas transire in aliud corpus], quod longe est 
alind. Qaare credibilius cst existimasse Magdalenam An- 
gelum sibi apparuisse; idque eo magis quia nec-tangere 
eum licuerit, neque ipse lesum se esse liquido pronuntia- 
verit: atque inde factum reor ut haee quoque èripdvere 
(apparitio] comprehendatur snb nomine órrastas dyyédop 
(visionis Angelorum], Luc. 24: 23. 

Kal mgoaekuvnoar aird, et adoraverunt eum] Ita et in- 
fra comm. 17 de Discipulis, sroooerirgaar oeùrö: Solebat 
quidem Christus, ut et Prophetae olim, ab his qui aliquid 
oraturi accedebant srgosxvpeiodas [gestu flexi corporis ho- 

no- 


koo AD MATTHAEI 


norari}, at non itidem ab iis qui familiaris ipsi aderant. 
Qaare hinc intelligimas has feminas quanquam de resur- 
rectione sepulti corporis nondum satis persuasas, muu 
tamen quiddam animo concepisse de Christo quam an- 
quam antea. 

„10. Tois adedpoïs mov, fratribus meis] Non consangui- 
nes, ut quidam volunt, sed Discipulis : unde et lectio 
altera uadyrais mov [Discipulis meis) ex veteri interpre- 
tamento in textum quorundam codicum penetravit. Hac 
voce Christus alludens ad locum Ps. 22: ax, sìgnificare 
voluit quod olim innuerat, supra 12: 48, se per mortem 
et resurrectionem factum esse Principem novae cuiusdam 
döehporyros (societatis fraternae], quippe cum iam aper- 
tissime declaratus esset Dei Filius. Iob. 20: 17 , THogevo 
mgds Tous dÖehpovs mov, wal eind aùroïs, “clvagalvo nok 
zor zaréga gov zal natiea dudy, Ocór mov sai Geor dps 
[Jade ad fratres meos, et dic eis, Adscendo ad patren 
meum et patrem vestrum, Deum meum et Deum veetrum). 
Scriptor ad Heb. 2: 11, °O ze yap dysaloy xaì of d&yialo- 
mevor dE évòo meayreg* Öt ip alzlar oùx Enasayvverar tdehpons 
adroijs wakey [Qui enim consecrat et qui consecrantur es 
uno omnes: propter quam causam non vêretur fratres eo 
vocare], ubi et dictum Psalmi locum citat. Rom. 8: 29, 
Os zgofyvo Kal moore ovumOEPOvS Tijs eixóvos voù vii 
œuroo, eis TO eivar aùròy mrowrórokoy Èp rroAdors dÒehgoï 
[Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginit 
Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus). 

11. TIopevouévor Òë avröy] Praesens pro praeterito: id 
est, Cum iam abiissent. Neque enim valt hoc factum 
dam in itinere erant, sed postquam a sepulchro disces- 
serant. 

’18ou Tues tijs Kovsodlag , ecce quidam de cuetodibus) 
Praecipui caeterorum nomine. 

Toîg dgyiegeïow, principibue Sacerdotum] Quorum im- 
periis ita parebant ut tamen ultimam actuum suorum rt 
tionem deberent Praesidi, ut diximus. 

“Anayra và yevogera , omnia quae facta fuerant] Ter- 
rae motum, visum coeleste, devolutum — » Corpus 
non — 

12. Mera vóv neesdurégor , cum n Senioribus] Synedrii 

de- 


CAPUT XXVII, 4ot 


descriptio: iam enim convenire poterat Sabbato: exacto. 
Impletur hic vaticinium Os. 12: 1, 

13. ‚Hus R& ‚ nobis dormientibus] Videm 
hic zo aözowaraxgeroy (iudicium propriae condemnationis |. 
Veritate audita ex non suspectis testibus mendacium pe- 
cunia redimunt, Nimirum vitia in praeceps ducunt. Am- 
bitio et invidia crudelitatem attraxit, ea expulit quod 
supererat conscientiae, Bene autem. notant- hic Vetereg 
improbarum mentium caecitatem, Si quis enim placida 
amimo res consideret , ; 

Epodg’ — dew sj — | ed 
[Hes non difficilis deprehensu est malitia.] 
Quomodo enim constare poterat fides testibus de eo quod 
se dormientibus dicerent evenisse ? Deinde qua fiducia 
ausi hoc fuissent homines et inermes et piscatores? si 
impostarem Christum ipsi iam intra mentem animì sen- 
tiebant, cur pro ipso subirent periculum ? sia Deo miss 
sum crederent, quae religio illos impellebat ad furtum et 
mendacium? Ut pro concepta opinione mortem quis sub= 
eat fieri potest; quanquam et hoc rarum est; at ut quis 
idem faciat pro testimonio rei quam falsam ease novit, 
et unde nihil aut ipsi aut aliis boni possit sperari, omni« 
bus sani iudicii hominibus incredibile videri debet. 
3e ‘Edy dxova@jj roöro, si hoo auditum fuerit] Nimis 
rum male curatas excubias et desertam stationem, quae 
graviter puniebantur apud Romanos acres militaris dis- 
ciplinae vindices. Vide ahhh titulum De re mie 
litari, 

‘End roũ jysuovo;) Bene Syrus nana op [coram Praes 
side]. Proprie enim de indicum consistorio ita loquuntur 
Graeci. Festus ad Paulum Act. 25: g, Oédeis eig “Tegooó= 
Ava dvagag drei meql vouror xqiveodar én èpoù [Viena 
Hierosolyma descendere et ibi de his iudicari apud me?] 

Mleioogev aùróy) Id est, placidum reddemus : Tleloopen 
zas wagdiag uv [Animos nostros tranquillabimus) dixit 
Iohannes 1 Epist. cap. 5: 19 Neque aliande puto accer= 
sendam otiginem Syriaci verbi Up, quo idem illud sig- 
nificatur: nam sic sragönoie [fiducia] quoque et aliae 
vroces Graecae significatum quendam peculiarem apud Sy- 
ros et Iudaeos accepere, _ — 

II. Cc …_ 'Aue- 


Âos AD MATTHAEI 
- “Aueoluvovs sroufoouer) Vox iuris. Ita enim Graeci ds 


cunt, quod Latini indemnem praestare. 

15. Kal dtepgulory ó hóyos oUros zeug "Zóo8alois mlyg: 
sh osjuegor, et divulgatum est verbum istud apud Iudaeos 
usque in hodiernum diem] Veteres omnes magno consensu 
intelligunt famam illam mendacem de corpore Christi s 
Discipulis subtracto. Quod si recipimus, non male hoc 
teferemas ad’ éam legationem quam & Synedrio ad totius 
brbis Indaeos missam Iustinus duobus locis memorat. Eiu 
enim legationis hanc docet summam faisse > “Or: aïgeds 
sig ÄOeos val dvouog êyyyeorar dro 'Iyooù zevoz Kodddaiw 
slavou’ d⸗ savgooarTor Jup of wadyrad adzod uAlyarrs 
Bdròr derd voö pefuaror vuxròs Ozöder narerlOn dprkodds 
Bro zoö gavgoö, navdor zovs dyporrovs , Myorres èynyie- 
Sas avròr is vergör wal ei oïparor EAydwOévar [ Secta 
quaedam impia et Legi contraria excitata est ab leu 
Galilaeo impostore: quem cum a nobis crucifixus fuisset, 
Discipuli eius nocte eum furatìi de monumento in quo 
positus fuerat postquam a cruce erat refixus , decipiun 
homines dicendo eum surrexisse a mortuis et in coelun 
pervenisse). Tertullfanus : Nikilominus tamen primores, 
guorum intererat et scelus divulzare et populum vechr 
galem et famularem sibi a fide revócare, surreptuma 
Discipulis iactitaverunt. Et certe sparsum ab eis omni 
studio hunc rumorem eo est eredibilius, quia sine teli 
aliquo figmento apertissime sceleris convincebantur. Ne 
que enim fieri poterat ut qui Deum rebus humanis pret 
sidere , simulque Tesum ad vitam resuscitatum crederent, 
de eius innocentia dubitarent. Quare merito in omnibus 
disputationum congressibus hic gradum figunt Apostoli. 
Malunt tamen alii diligentes atqne eruditi harum litere- 
rum Interpretes ita haec Matthaei verba accipere, quasi 
dicatur, non potuisse ita celari sceleratam istam inter 
Sacerdotes eét milites mendacii nundinationem, ut non 
“liquam rimam inveniret veritas per quam in publicum 
emanâret. Quod ipsum quoque verissimum credo, et hot 
initium quoddam fuisse multorum ad Christnm conver 
sionis. Nam ad Pilatum quoque perveniáse videtur hu- 
ius doli notitia; quando Tertullianus his qnae ‘ex illo 
citavimus ista subiicit; Za omnia super Christo Pilatus, 

et 


CAPUT XKVifi.r PG | 


8t tpse tam pro sua' consèientik Chriùtvahen, Caesdri tum 
“ Tiberio nuntiavit, His ita expensis, ut néutram impro- 
bo, ita priorem antorprstehonem posteriorí praefero. Lo- 
eutio autem ista glygu tijs onmeqor, quae in Veteris Fedes 
ris Scriptofibus saepe óccarrit, et if hoc libro supra 
quoque invenitur 27: 8, argumentam praebet, ‘aliquantú 
post scripsisse Matthaeam quam rès istae aceiderant. 
Quando autem scripserit non ‘est quod quïsquain speret 
se certius aliquid posse adipisci quam a priscis auctoribus 
proditum est, quos inter vetustiasiimus Irenaeus ita hac 
de ré tanquam nota confessaque loquitur : O ués Òl Mars 
‚Saïos de zoîs Fpoxcioię rij iòlq Beohénroó avsùy zal voerde 
dErjvernen Eöayyehtov, voù Ilérgov «ál roß Tæblou èr “Pobyiyf 
etuyyehslboudvoor zat Begeheourror zip tæxanolæ [Matinkaeus 
inter Hebraeos vivens scripturam Euangelii proprsá' ips 
sorum lingua edidit, quo tempore Petrus et Pätdue Ro: 
mae Euangelium raedt icabant et Eédlesiam Jundábant]. | 
Vetus fama octavum ab’ assumtióne Christi annum kaio 
libro assignat. 

16. “Eydexa, undecim] Iuda ie à ſacro tonsortio * 
atinente ob — conscientiam. 

Eis rò doos où êralaro adroit Tyboð⸗ꝙ ,in montem ine 
praeceperat illis Jesus) Multas Grtepeivelag Täpparitiones] 
Christi factas Petro, Apostolis sine Thorná et cum Tho» 
ma practerit Matthaeus, quïppe una illustrissima, quas 
plarimos testes habebat cum hoc seriberet superstites, 
dontentus. Obiter tamen et in transèursu has #mupavelag 
îndicat, cum dicit a Christo nominátum ipsis monteni in 
quem convenirent, ipsi acilicèt et qui eiusdem eránt' fid 
atitriti. Nam cum nihil ante de eo monte dixerit Chírísi 
tus, datur intelligi mandata ab ipso data Apostolis euh 
bähac Hierosolymis agerent. Montem hüùùó fuisse Itaby- 
Fiùm in quo Christus olim tribus Díiscipulis maiestalië 
suae gustum dederat, probabiliter ‘dicitur et veterië fe 
mae habet auctoritatem. J 
17. poaexivgoav dörö, eum —— Ipsi cum 
vollecta credentinm: manu ad quingentos, ut ex Paulo 
discimus. Nam cur has ëripavelas [apparitiones] distin- 
guamus non video. Et, ut dixi, crédibile est ideo cae- 
teras a Matthaeo dissimulari quia ‘haec erat omnium, cele- 
ik Cc a baeer- 


koö AD MATTHAEI 


berrima. Sí Ignatins ita scripsit, ut valt Hieronymus 
et secutus eum Sophronius, Kal ‘pera zijv dydcaow ìe 
cæox? avror eidoy [Et post, resurrectionem in carne eum 
vidi], credendum esset. Ignatium a parentibus ant eis 
quorum ourae tenera: ipsius aetas erat mandata in hanc 
montem fuisse perductum; ut solemus ad res novas vi- 
sendas pueros adducere, ut habeant quod olim senes aliis 
oculata non aurita fide narrent. Sed profecto, si quis 
locum Ignatii cum cara inspiciat videbit rectam esse lec- 
tionem. oöda [scio], neque de visus sensu ibi agi, sed de 
fide, quam. non suo sed aliornm testimonio confirmat 
Adde quod Iguatins lohanne rebus humanis exemto saper- 
fuit. ‘Nusquam enim lohannis meminit, ne in ea quidem 
quae est ad Ephesios, At tanta fuit Rahn. longaevitas 
ut vix credibile sit quenquam ei ge qui visum 
a se Tesum: posset meminisse. 

Oi ò êdlgaaav | Indefinitum. — pro circumstantia 


loei. varias siguifiestiones admittit. Qaare non video qui 


minus hic vertere liceat, quidam vero addubitaverant, 
nêmpe- ante id tempus: quod maxime ob. Thomam dictum 


videri potest qui caeteris iam credentibus dubitare perse- | 


weraverat. Habet autem et haec pars historiae saum mo- 
mentam.. Nam aeque rem. aestimantibus omnem dubitatic- 
nem de-facti veritate adimit certä fides illis etiam facta 
gai.ad credendum tam difficiles ſnerant. 

‚28. Kad srpoaeddvor ò 'Iyooös , et accedens. Jesus) Uno 
sompendio. Matthaeas _complectitur praecipua capita ser 
monum quos Christus cum Apostolig nom in monte tan- 
tam, sed et Hierosolymis antea et. post, in. coelum iam- 
ies, adscensurus, Bethaniae habuit. Vide. ‚quae ad Lucam 
hoc loco. 

*Edó95- os zäau ; ovale n data est mihi — ——— 
woe. Dan, 7: 14. Habuerat et ante vitam mortalem agens 
dBovatar [potestatem], ut supra 7: 29, 9: 6, Marc, 1: 29, 
quam ipsam Regnum etiam laxius ansi notavimus 
supra: in, verbis Christi ad Pilatum, At morte acquisivit 
Regnum infnitam, zrêoap ésovolar ut Paulus dicit Phil 
2: 8, ‘Brarnelvwoer davròy zevonevos Úrrijk0os héyoe Saratov, 
Baudzov di savood do zal ó Osos avrop srteguwae, zal 
ëgaoiaaro aur, Ovopa TO Úrig zäv Òvoua (Depressit semet 


: ip- 


.CAPUT XXVI.. 205 


ipse factuê obediene usque ad mortom,; mortem autem 
‘erucis: propter quod et Deus exaltavit illum , et dona 
vit illi nomen quod est super omne nomen). In hac ter- 
tia dignitate recte Matthaeus librum finit, cum, ut ans 
notavimus, primum de Prophetico, deinde de Sacerdotali 
eius officio egisset, a 

JEyr odgard, in coelo] In hac coelesti. potestate’ compre« 
hensa est új ërayyella voö IIveöparog [promissio Spiritus) 
quam Christus a Patre accepisse dicitur Act. 2: 33,‘et 
imperium in Angelos, Phil. a: 10, Hebr.1: 4, Eph. 1: — 
Col. 1: 16. 

Kali èrì yijs, et in terra] Ius bonienendt populum ex: 
omnibus terrae fÁinibus; ut clare praedixerant David 4 
Esaias, Daniel. In hoc iure comprehensa est —— 
peccatorum: Marcus hic 16: 16, 0 migevoas zal Boerruo- 
Bels oobyoerar [Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus 
erit]: quod Ioel praedixerat, Quisquis invocabit nomen 
Domini salvus erit. Deinde libertas a Lege per Mosem, 
data, quam Christus hic tecte innuit, Nam ut alienigenae, 
adsciscerentur in populum Dei subeundo iugaum Mosis nis 
hil erat novi: at Christus ostendit ab his quos in popu — 
lam snum adscisci cupit nihil requiri aliud quam obser- 
vationem eorum quae ipae praecepit , infra 20, unde et, 
professionis notam ponit, non -Circumcisionem, sed Bap 
tismum, Sed quid hoc minus intelligere poterant Apos- 
‚ toli assueti istis ritibus, ideo quod, hie dictum erat invo-, 
Jutius , Spiritus magisterio postea apertissime revelatum est. 

19. Hopevôévreg ouw, euntes ergo] Optime cohaeret cum, 
superioribus. Quando id ius mihi datum est, vos stole. 
eius iuris admiuistri atque legati. : 

MaOprevoare, discipulvs facite] Vox — facta: 
adinstar Hebraicae oon, Utitar hac voce et Ignatius episa 
tola ad Romanos, A uatyrevovrer EvréÂheotde [Quae. vos, 
docete facientee discipulos], «Sensum  explicat Scriptor, 
Constitutionum quae Clementi adscribuntar ;. dei uac 100 
zegov näcey dater dEshovras, Tove TIjv' evoiperan duroig, 
èyzarapalheoBas, zal:zoö Barziopavos abuboar [Oportet vos: 
exémta prius impietate omni, deinde pietatem ipsis in- 
serere „et. sic. eos Baptiemo dignari}. Haec est ne | 
| prima ‘credalitatis ‚ canone XLI[I Eliberino. ' . 
9 Cc 3 nà 


zo AD MATTHAEI 


. Fdvra za &0yy, omnes gentse) Non at hactenus solot 
Judaeos , 10: 5» 

„Boanlloutes. avsovs, baptisantes eos] Populo congre- 
gando ex omnibus gentibas competebat professionis nota 
quae perspicaam apud omnes haberet significationem. 
Supra ostendimus apud Iudaeos moris {nisse ut baptiza- 
rentur qui se a falsorum Deorum culta ad cultam unius 
Dei convertebant. Sed apud gentes etiam profanas usur- 
patum antiquitus fuit, ut qui initiari vellent, prius toto 
corpore abluereutar, haud dubie eo ipso testantes propo- 
situm innocentiae, Nam eius propositi sponsionem ab iis 
mystagogi exigebant, ut Libanius docet et Lampridius. 
Tustinus in Apologetico: Tédsos dè zal Aoverdar dreiórras 
moly dep dnl za lega évOa Tpvvrar èvepyoüor [ Postremo 
eurant. et ut abluantur priusquam ad templé locum ve- 
niant). Clemens Strom. VI, ‘Ezel zal mqò zis zör uuss- 
otor 1ragaddaeos wadagpots Tivag mgoodyep TO peveiodas 
pélhovour aBwùsr* ws Öéor tnv àHeov dnoBeutvous dosar 
ent rijp dnbij zgbnesdas nagddoorr [Nam et priusquan 
mysteria tradant purificationes quasdam adhibent initi 
andis : hoo wolentes, opinionibus impiis depositis ita de- 
mum ad rectam traditionem eundum). Idem alibi ima- 
ginem quandam Baptismi apud Homerum observat. Rar- 
sus alibi: Tcoy uvenolor Tör sag “EÀdmow Éoyer pêr ra 
xabagora, wadartep zal zoïs BapBagous zo Aovrgor [Mysteriis 
apud Graecos praemittuntur februa, ut apud Barbaros 
lavacra). Tertallianus De Baptismo: Sed enim nationes 
extraneae ab omni intellectu spiritualium potestatum ea- 
dem efficacia idolie suis subministrant, sed viduis aquis 
sibi mentiuntur, Nam et sacris quibusdam per lavacrum 
initiantur , Jsidis alicuius aut Mithrae. Adiicit mox: 
Certe ludie Apollinaribus et Pelusiis tinguntur , idque 
se in regenerationem et impunitatem periuriorum suorum 
agere praesumunt, Et De praescriptionibus: Tingit et 
ipse (Diabolus) quoedam, utique credentes et fideles suos: 
expositionem delictorum de lavacro repromittit. Augus- 
tinus de Baptismo contra Donatistas: In multis idolorum 
sacrilegin sacris baptizari homines perhibentur. Nec ali- 


unde Athenis Baptarum nomen ———— adi cele- 
bratum, Eubulus: | 


“H 


‚.CAPUT XXVII, 407 


“H vöv vervagen» sjuigar Banrileras 

Nijsiy sroyngoö sesqéws zolpor Biov. 

[Quae nunc aquis se mersat quartus it dies 

deiunam ducens vitam miseri mugilis.] 
Idem: 

'Erel Öl onmòr sregsBodovs sjuelwauer 

“Tdug Te zrorapoù cÖua Öserepaoaper. 

[-4t postquam templi septa transgressi sumus 

Corpusque aquas per amnicas traiecimus.] 
Et Scholiastes ad primam Epistolam Horatii: Zer pures 
ut ter mergunt qui se expiant. Habet quidem Baptismus 
alias plures significationes, quas passim Apostoli nos do- 
cent; sed haec maxime erat obvia, et vel nullo docente 
omninm se animis ingerebat, 

E's vo òvoga, in nomen] Cum locutio haec varias ha- 
beat ex Hebraismo significationes, eam his praeferendam 
arbitror quae Baptismo maxime propria est. Est autem 
baptizari in aliquem vel in eius nomen, se eì auctorare 
atque devovere et de eius nomine appellari velle. Paulus 
2 Cor. 10: 2, Mayres els zòv Mooijv dBartisarra [Omnes 
in Mogen baptizati sunt]; respiciens illad Exod. 14: 31; 
Crediderunt in Deum et Mosem servum eius, id est, 
Mosi tanquam Dei ministro cum bona fiducia regendos 
se commisere. Sic Paulus negat quenquam baptizatum in 
suum nomen, 1 Cor. 1: 13, 15, hoc est, sibi velut novi 
dogmatis auctori mancipatum. Maimonides de bello capta, 
va DUI Aran, Baptizet eam in nomen proselytarum, 
id est, in eam religionem quam profitentur proselytae, 
Christiani igitur tres sui dogmatis auctores agnoscere 
iubebantur, Patrem, Filium et Spiritum Sanctum, nihil- 
que ut necessarium admittere quod non ab iis esset pro- 
fectum, id est, quod non a Patre ortum, a Filio prodi- 
tum, a Spiritu vero esset partim explicatum apertius, 
partim obsignatum. Administrabatur enim Baptismus, ut 
loquitur Hilarius, én confessione et Auctoris et Unigeniti 
et Doni, In canone Apostolien XXXIII legimus : Aofaa- 
Onoevas ò Ocos Beg Kugiov èv dyiep IIvevuar: [ Honorabitur 
autem Deus per Dominum in Spiritu Sancto]: ubi quae 
sequuntur a manu posteriore perperam adiecta apparet. 
In Clementis Constitutionibus lib. III, cap. 17 ‚ Toù IIa- 

Ccá4 zoos 


408 AD MATTHAEI 


vos Anrijun oós airiov, wad Tioù oï crrogoAkoos , vo Ilvuv- 
gatos ój ovurragadspie eis pdprvgos [Mentio Patris ut pri- 
mi aucteris, Filii ut ab eo missi, Spiritus vero ut tes- 
tis assumitur)}. Libro VI, cap. 14, AyÂoöper öuiv Oor 
mrayvoxparoge Eva môvoy Önagyer, stap Op dog ox èn, 
zal «ùròy móvoy aëpeey wal repooxvreiy Òra 'Iyooö Koso zoï 
Xvolou sjuör, dy © ravayip Ilpevpart (-Apertum vobis 
Jacimus Deum omnipotentem unum tantum esse, praeler 
quem non est alius : eum solum culendum et adorandum 
per Tesum Christum Dominum nostrum, idque in Sancto 
Spiritu). Et lib. VII, cap. 23 dicitur Baptismus dari 
in nomen voö drrogeldaytos Ilargòs, roß ÀGórros Kous, 
roũ paorvosjoarros Ilagaxhiyrov [Patris qui misit, Fili qui 
venit, Paracleti qui testimonium perhibuit). Quae autem 
ea esset doctrina breviter ante Baptismum docebantur. 
Haec est Barzupör drdaysj (Baptismorum doctrina] Hebr. 
6: 2, quae institutio et zaryygoiw qualis faerit ex Iustino 
discimus: “Ooot &y sresodöor wal srigevooer dAGIj Tadüra sa 
Op’ jur StBaorouera zal Acyögeva elvau (egerat autem paulo 
ante Instinus de Patre, Filio et Spirita Sancto, et de 
fudicio universali) «al Broöy' ovrws dvraadar rreoyvoirrai, 
eÙyeodal ze wal aireip vasevorzen srad TOÖ Oeoö Tdv moon 
gaoTuivov äpeouw dedaoxovrar, sup ouvevyopévor zal our 
vijsevórrop aùroïg: Èreera &yovvor ÓP sjudv ÈyOa Ùdog ëst, 
xal Toorop dvayervijgeog Op wal Hues atvol dvayervijdnuer 
«vayervörrar [Quibuscunque persuasum est ef creditum 
vera esre quae a nobis docentur ac praedicantur , et sic 
vitam pollicentur se instituere posse, hi docentur cum 
deiunio orare ac poscere Deum indulgentiam eorum quae 
ante peccarunt, nobis una et precantibus et ieiunantibus, 
deinde a nobis eo ducuntur wbt aqua est, et regeneran- 
tur ad eum modum quo et nos regenerati sumus). In 
Martyrologio Adonis ad III eid, Maias: Quem beatus Cal- 
listus indicto ieiunio catechizavit, et allata aqua bapti- 
zavit. Quibus confer illud Tertulliani: Zngressuros Bap- 
tismium orationibus crebris, ieiuntis et geniculationibus 
et pervigiliis orare oportet? et cum confessione omnium 
retro delictorum. Et illud Théodoti: di zoöro vascu, 
Besjoers , edyal geigBv, povunhiciar, ri Wuyr) èk zóopov zak 
tæ souarog Acouror dpacuberae [OL id flunt ieiunia , pre- 


ce. 


CAPUT XXVI 409 


ces sublatis manibus, genibus flexis, quia anima ex mun: 
do et ex ore leonis eripitur]. Obiter notari potest etiam 
profanas gentes suis lotionibus adhibuisse icinnium; ut 
ex Eubuli dictis modo versibus apparet. Ante Baptismum, 
ut videmus, duo exigebantur a candidatis, fides et pro= 
positum vitae emendatioris: utrumque per interrogationes 
et responsiones expediri solebat. De fide hoc modo; 
Credis ? Credo. Ei nigeverg dE OÀng wapdias, êEeot [Si cre- 
dis ex toto corde, licet] dicebat Philippus Aethiopi. Ille 
respondebat: TTigcuo toy vior zoö Osoù elvar Tov 'Iyooöp 
Xorzóy [Credo lesum Christum esse Filium Dei]. Neque 
vero in hac fidei interrogatione Pater, Filius, Spiritus 
Sanctus nomimabantur tantum, sed certis notis describe- 
bantur. Pater apud Iustinum.describitur, 0 margo Töp 
Odoov zal deonorys (Pater ac Dominus omnium), in Con- 
stitutaonibus Clementis, ò dsl srayroy Oeóg [Deus super 
omnia), Apud Irenaeum, qui itidem exponit roy xavare 
zijs dApbelas duhevij zor dek vo Barrriouaros eiÂnupivor (re- 
gulam veritatis immutabilem quae in Baptismo accipitur], 
Pater hoc modo notatur: Big Ooy rrijo stayroxodrop, é 
grenougkog TÒv ovgavor val zijv yijv wal Tas Baddodes vat 
mdyra va èy aùroïs [Unus Deus Pater omnipotens, qui fe- 
cit coelum et terram et maria et omnia quae in eis sunt]. 
Apud Tertullianum, ubi similiter tradit eam quam vocat 
Fidei regulam: Unus Deus, nec alius praeter mundi 
Conditorem , quê universa de nihilo produúxerit per Ver- 
bum euum primo omnium emissum. Novatianus itidem 
describens Regulam veritatis; Ut primo omnium credamug 
in Deum Patrem et Dominum omnipotentem, id est, re- 
rum omnium perfectissimum Conditorem. Filium breviter 
Justinus desoribit: °Zyooöy Xgtcor Tov gavoobirra èrì Ior- 
xlov Hiarov [Jesum Christum cruci affisum sub Pontio 
Pilato]. In dictis Clementis Constitutionibus: Xoisos ó 
movoyerijs Oeos, ò dyanyros vios, ò vijg OoËys Kugros [Chrie- 
tus uhigenitus Deus, Filius dileetus, Dominus gloriae]. 
Latior descriptio est apud Irenaeum, qui'eum dicit zop 
vior voö Ocoö rop oaguwdivra Önèg zis tuerlgag owrolag 
[Filium Det qu carnem accepit pro noôtra salute]: me- 
moraris simul esjy è sragdévov pévvyouw, wal To ndtos ; wat 
zijv ëyeoow èe vergöv, wal Tv èvoagxor eis os ovoarovg 
dpalnpev, zat vijv èn v@w oïgavör dv vj dókn-zoö. stevoos 
| Cc 5 | mra- 


ko AD MATTHAEI 


seagovsiar abvoö ènl zo draxepakhaucragdas va zeirza val dya- 
gijsas. rèaar oadgna scalons dyOgordsiyvos, Twa Koud "Tgooï vj 
Koi qucoy zal Oef wal aorijgs sal Baorhei ard zjv cdo- 
stay voö wargog Toü dogazov dv yòvv xauyn èzrovparior wal 
desreleon wal naraydorloor, zal mrsa yhosa EEopodoysjorros 
aur, zal xoloer Òualar dy zog. sräoe mrounonvar , tur adv mvev- 
parixa tijs movgglac wal dyyédovs Tous nragaBeBijzoras zal ir 
&nosaoig yeyovórag, zal vous daefBers zal dleovs zal avopous 
sal Blaopijuove vör dy0poror eis zo aiovwor 1öp zeluyn, 
mois dE Oeralous wal ooloug wal zag Eyrodas aurod vernopson, 
zal dy ej dyann adrod Orapeuergnoor, TO uêr dre doris, 
mois Òë èn meravolds, Goos yaouoaueros dpbagolar doogsorres 
xal dokav aiovroy negeroron (nativitatem ex Virgine, et 
passionem, et resurtectionem ex mortuis, et corporalem 
sn coelum assumtionem, et futurum eius:es coelis in glo- 
ria Patris adventum, ut reparet omnia, et omnem komi 
num carnem suscitet, ut Christo Iesu Domino nostro et 
Deo et Servatori et Regi secundum voluntatem Patris 
invisibilis flectatur genu coelestium et terrenorum et sub- 
$erraneorum, et omnis lingua ipsi laudes reddat, ipse 
verò de omnibus iustum faciat iudicium; et epiritualia 
nequitiae, Angelos transgressores et defsctores, hominum 
quoque impios et iniustos, et exleges, et blasphemos mit- 
tat in ignem aeternum; tustis vero et sanctis et qui prat- 
cepta eius servarunt et in dilectione eius permanserunt, 
partim ab initio, partim post poenitentiam, vitam det, 
immortalitatem largiatur, aeternam claritatem conferat). 
Tertullianus de Filio in dictae regulae recitatione ita lo- 
quitur: Jd Verbum Filium eius appellatum in nomine 
Dei varie visum Patriarchis, in Prophetis semper audi- 
tum, postremo delatum ex Spiritu Dei Patris et virtute 
én virginem Mariam, carnem factum in utero eius, el 
€x ea natum hominem, et esse lesum Christum; ezinde 
praedicasse novam legem et novam promiasionem Regni 
coelorum, virtutes feciswe ; fixum cruci, tertsa die resur- 
rexisse ; in ooelos ereptum sedere ad dexteram Patris; 
misisse vicariam vim Spiritus Sancti, qui credentes agat; 
venturum cum claritate ad adswmnendoe sanctos in vitae 
aeternae et prômissorum coelestium fructum, ad propha- 
nos iudicandos igni perpetuo, facta utriusque partis reg 
suecitatione cum varnis resurrectjone. Quibus locis com- 

pe 


CAPUT XXVIIL 411 


parandus: est Ignatü ad Magnesios, qui Chrastum dicit 
ooò nasty uêv alovov pervydirra nraga ToÖ margos, pervas- 
uſvoy Òë Osegoy dx Maptas rijs nagdEvov diya Opidias &rdpos, 
wad sroduvevoauevor Ôoicos, wal nräsay pdsoy val padaniay Hee 
garévoarra èy Tj Aad, onueta val TEgara sroujoarra èr ebr 
eoyealg dyOpormor, al vais dEoxelhaarr elo nokvdetar Tov va 
wal móvoy dÀndivov Oeor zarayyelhayrae TÔ Lavroù matige” 
wal TO zs&Bos Órogarra, wal mods TP Korgoxróvcor 'Jovdatcor 
ërl IIoyziov IleÀavov ijyeuòvos wal-“Hpodov Baoihtoos val gou 
pòy drrouelvarza zal drotavòrra, val drasavra, zal dvele 
Bovra eis Tove oùgavous mpos Tov drrozeldarra, wal Kadiotiy 
za èv OeBiä aúroü* wal doyoperoy ènl ovvvehelg Tv aloovor 
gern ÒoËns srarourijs, woîwae C@övras wal vergoug, wal drrodoï- 
vat érasp wara Ta èpya aúvoù (ante omnia secula genitum 
a Patre, rursum vero genitum ex Maria virgine sine open 
ra virili; qui vixit sancte, omnemque morbum et inſirmi- 
tatem in populo abstulit, signa et ostenta fecit bono ho- 
minum, et eis qui ad multos Deos deflexerant unum ac 
verum Deum annuntiavit, Patrem scilicet suum ; qui eb 
pati eustinuit, eb a Christicidis Tudaeis tempore Ponti 
Pilati Praesidis et Regis Herodis crucem pertulit, mor- 
tuus est, resurrexit, et rediit in coelum ad eum a quo 
missus fuerat , sedetque ad eius dexteram : veniet autem 
in fine seculorum cum claritate Patris, ut iudicet vivoe 
et mortuos, et det singulis secundum opera ipsorum}e 
Spiritum Sanctum notat Iustinns IIyeöua êytop ò dia rõ⸗ 
noopyrör mrooexsjovke Ta wara Tov 'Iyooör rravra [Spiritum 
Sanctum qui per Prophetas omnia ad Iesum pertinentia 
praedizit). Irenaeus vero hunc in modum: JIveöua &ysop 
zo Òá Tr moopsyrdr wernovyos Taz oìkovoulag wal zas èheu- 
gets wal viv èx mraodévov yévygouww [Spiritum Sanctum qui 
per Prophetas praenuntiavit dispensationes Dei, et ad- 
ventus Christi et eius ex virgine nativitatem], et caetera 
quae iam annotavimus; nam Spiritus mentionem rebus 
Filii interiangit : gquemadmodum et Tertullianus eius non 
meminit nisi in Filii conceptione. Eius quod de Spiritu 
Sancto Iustinus et Irenaeus in Regula recitant vestigium 
est in Nicena formula: Kal elo ro IIpega zo &yiop zo Aa 
lijoav da zöv. noopprör [Et in Spiritum Sanctum qui lo- 
cutus est per Prophetae). In Clementis Constitutionibus 
est Ttũpæ äytop ô magandaysos, vo Önò Xoisoö neunoperov, 
«al 


413 AD MATTHAEI 


sal dxeivop ungutvov [Spiritus Sanctus, Paracletus, pii 
a Christo mittitur et eum praedicat). Horum locorum 
collatio docere nos potest, cum Veteres Regulam Fidei ant 
Baptismi immatabilem dicant, non ad certam et recep- 
tam ubique verborum formulam eos respicere, sed ad 
vim atque sententiam interrogationum: quam breviter, ut 
eolet , Lucas ita complectitar Act. 8: 12, “Ore drizevaar 
sö Odlrenep evayyehboutrop za megì. rijs Boeordeias roö Ocoü 
sat Toö dvoparos ToÖ 'Iyaoö XKorgoë, Boerstibopzo [Cum vero 
eredidissent Philippo euangelium annuncianti Regni Divini 
et nominis Jesu Christi, baptizabantur]. Et antiquissima 
quidem zoö Banzrogoö Öidayy [Baptismi doctrina ) intra eam 
quem dixi finem stetisse videtur: quam ita compendio re- 
citat Tertullidnus De Virginibus velandis: Regula quiden 
Jfidei una omnino est, sola immobilis et irreformabilis, 
credendi scilicet in unicum Deum omnipotentem mundì 
conditorem, et Filium eius Tesum Christum, natum es 
virgine Maria, crucifixum sub Pontio Pilato, tertia die 
resuscitatum a. mortuis, receptum in coelis, sedentem rune 
ad dexteram Patris , venturum iudicare vivos et mortuos 
‚per carnis etiam resurrectionem. Hac lege fidei manente, 
caetera iam disciplinae et conwersationis admittunt no- 
vitatem correctiontë , operante scilicet et proficiente usque 
in ſinem gratia Dei. Basilins in Disputatione adversus 
Eanomium agnoscit hanc formulam veterem: Iugevouev eis 
Era Oeov nroriga navrongaropu, dE où za navra, zul ei Ga 
povoyevij vioy Toùö Otoũ, Oso Aoyoy rop Kvorov ud» * Inaoör 
Xorsoy, òt ov za ndyra, wal zie Ev IIveüga äyov Tòp rragd- 
xAnrov [Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, 
‚ex quo omnia, et in unum Filium eius unigenitum, Dei 
Verbum, Dominum nostrum lesum Christum, per quem 
omnia, et in unum Spiritum Sanctum Paracletum). Hinc 
et Nicena formula, insertis quibusdam de Filto verbis con- 
tra Arium, in nomine Spiritus Sancti desinit. Gliscente 
secesslonum licentia unitati consultum est addita inter- 
rogatione de Ecclesia Catholica. Tertullianus libro De 
Baptismo cum dixisset ablutionem delictorum obsignatam 
in Patre, Filio, et Spiritu Sancto, quos arbitros fideù 
et sponsores salutis vocat, Suficit, inquit, ad fiducian 
spei nostrae etiam numerus nominum Divinorum. Quum 
aufem sub tribus et testatio fidei et sponsio salutig pig- 
— | ne= 


CAPUT. XKVIIL 415 


Rerentur , necessario adiicitur Ecclesiae mentio, quoniam 
ubi tres, id est, Pater et Filius et Spiritus Sanctus, ibè 
Ecclesia quae trium corpus est. Eodem tempore videntar 
de rermissione peccatorum aut Baptismate in remissionem, 
item de caruis resurrectione et vita aeterna speciales ſactao 
interrogationes ; cum alioqui in descriptione Filii ea ipsa 
satis aperte continerentur. Tertullianus rationem redden. 
cur Christus ipse non tinxerit, In quem, inquit, tingeret?. 
in, poenitentiam? quo ergo illi praecursorem? in pæccato- 
rum remiesianem, quam. werbo dabat? in semet ipsum, 
quem humilitate celabat? in Spiritum Sanctum, qui non- 
dum a Patre descenderat? In Ecelesiam, quam nondum, 
Apostoli struxerant ? Cyprianus ad Episcopos Numidas: 
Sed ipsa interrogatio quae fib in Baptismo testis est ve 
ritatis. Nam cum dicimus, Credis in vitam aeternam, 
et remissionem peccatorum per sanctam Ecclesiam? in- 
telligimus remissionem peceatorum non nisì in Ecclesia, 
dari. Quae ipsa Cypriani verba ostendere mihi videntur 
Symbolum sive Regulam fidei ipsius aetate nondum ad- 
strictam fuisse illis verbis quibus postea scripta inyeni- 
tur, cum tamen eandem ‚semper faisse Regulae sententiam 
minime ‚sit dubitandum. Quin serius etiam apud Scrip- 
tores ordo discrepat. Nam apud Hieronymum et Rufinum 
est : Credis sanctam Ecclesiam ? Credis Remissionem 
peccatorum ? Apud Cyrillam vero: Credo in unum Bap- 
tisma , in Remisstonem peccatorum et in unam sanctam, 
Eecejesiam Catholicam. Nec indignum notatu, muitis in 
partibus adversus Manicliaeos adiectam Symbolo et liberi 
arbitrij mentionem ; quod ex Origenis exordio, mel dgyöv 
(De Principiis] datur colligere ;. itemque ex eo Symbolo, 
quod in Hieronymi exstat opèribus, quod quanquam a 
Pelagio subsignatum est, ut ſidem suam Romano Episcopo 
probaret, non tamen sequitar magis, hoc esse Pelagii 
quam illud quod ex Basilio citavimus Eunomii fuit opus, 
qui illa formulá antiqua utebatur, Certe Carolus Magnus 
et tota Synodus Francofurtensis illad ipsum Symbolum, 
quod, ut diximus, in Hieronymi exstat operibus ‚laudat 
‚sub Hieronymi nomine et omni ex parte approbat. Et 
tales quidem fuere- fidei interrogationies aut primis tempo- 
ribus aut proxime prima: guarum respect Baerziojaoe Ba- 
silio, et aliis. dicitur opowyìs Tijs miges, Je dei obsignatiò 

Ter- 


414 AD MÁTTHAET 


Tertulliano Kbro De Poenitentia. Alteram înterrogand? 
genus ad vitam pertinebat, quod plerisque in locis prae- 
cedebat ipsam fidei professìionem, Promittere enim bap- 
tÁtandi debebant vitam se exacturos ad normam a Chris- 
to traditam, ut ex Tustino audivimus: quo omnino illnd 
pertinet quod Petros Baptisma vocat ovweedijoeos dyatijs 
Öregwrypa [conscientiae bonae stipklationem]. Hoc dice- 
batur seculo renuntiare. Neque' dubito quin earam vo. 
cum antiquissimus faerit usus in hoc rita. Cyprianus: 
Seculo renuntiaveramus cum baptizati sumus. Quo forte 
respiciens Panlus monet baptizatos usj ovoyguaribeodar r 
alöy: vourp [non conformari huic seculo}, Rom. 12: 2. 
Solebat simul renuntiari Diabolo et cultui , pompae et 
Angelis eius ; aut Diabolo, pompis, spectaculis et ope- 
ribus eius: quae formula apud Tertullianum atque alios 
éaepe occurrit; sed id proprie additum videtar propter 
eos qui ex idolorum cultu Christo nómen dabant, Res- 
ponsionem tum de fide tum de vita einendanda breviter 
complectitar Lucas Act. 2: 41, Of uér ovv &opbveos de 
BeBdueror Tv Aöyoy adroùö (Qui libenter receperunt sermo- 
nem eis] (nam in oratione utrumque comprehendebatur) 
8Barviocdnoar [baptisabantur]. Graeca formulá erat, ’Am- 
taáaooual cot, Saravà, wal ovyráaoogal oor, Kpesé [ Rentntio 
tibi Satana, et adhaereo tibi Christe]. Et plenior , "dar 
taooopar Tö Zaravâ xal ztäos zoïs éorous avroö zal zaig srop- 
naîis aroö «al aon tij Aaroeig avtoö [Henuntio Sata- 
hae ét omnibus operibus eius et pompis eius et omni cul. 
tui eius]. Post has ergo ‘stipulationes atque responsiones, 
quas verba sacramenti Tertullianus vocat ad militiae 
morem alludens, seqtiebatur Baptismus ‚ cui accedebart 
prèces in ‘quibus nominabaritur ‘Pater, Filius et Spiritus 
Sanctus. Orationém hanc proprie ad Patrem directam 
indicare videtur Iustinus: 'Ernovondgeran Tö êlouérop dpa 
gevonjijvar xal ueravonourte ènl voi qacornuizrois zò roẽ 
sarg0s Töv Öloop wal deonórov Osoù dyoia, évro voùro wòror 
Ermidéyovzes [Nominatur super eo gui. velit reïasci et pot- 
hitentiam egerit de peccatis nomen solum Dei Patri 
omnium ac Domini]. Deinde: Kal ërì dvoparos dè *Iyooï 
Xizoë wal èn’ òvóparos IIvevuaros dytov ò poribkòperog Aoverws 
[Et in nomine Iesu Christi et nomine Spiritus Sancti il- 
tuminatus abluitur). Solemne eius invocationis verbum 

erat 


CAPUT XXVII 415 


erát Abba Pater, ut notat Chrysostomus VIII ad Rom. 
a: 16. His si addas id quod Act. 22: 16 refertur.ab A- 
nania dictum Paulo Búrrsoar Örsxaledegevog và Ovopa vo 
Kvotoe [Baptizator invocato nomine Domini), videbis tum 
eum qui baptizabatur tum eos qui Baptismo aderàut (neque 
enim in toto coetu exercebatur primis temporibus ; quod 
ostendunt illa apud Iustinum, “.Ayopzar. Öp sur èrôe 
Odog êst [Ducuntur a nobis ubi aqua est]: et quod pos- 
tea sequitur, ‘Hyeis Òë mera To oürwg Aoöüsur tor neneltubn 
vor val ovynaraderpdvor, nl vous Aeyoutvovs döehpavs kyouer 
[Nos vero postquam sic abluimus eum cui ita perauas um 
est ué nobis consentiat, eundem ducimus ad eos qui fra- 
tres voeantur}]: quin et-Constantini temporibas fontes in 
usum Baptismi exstructi non in Ecclesiarum aedibus sed 
dy voï meoudohoïs [in locis circumiectis)) solitos orare 
Deum Patrem èp rö Ovopart Koso [in nomine Christi], 
quomodo ipse orare nos docet, oh. 14: 13, 14, ut fide 
eius qui baptizabatur et liberam illam Christianismi pro- 
fessionem rauneraret Spirita suo Sancto per gradus quos- 
dam, quorum initium erat ô pétiouds [illuminatio]. Cya 
prianús: Undae genitalis auxilio superioris aevi labe der 
tersla, in expiatum pectus ac purum desuper se lumen 
infundit : unde ipsam Baptisma wara gerahgpes [per trans- 
nominationem) id nomen aocepit. Iustinus: KaÂtrai 8d 
voũro Aóuzoop poropgòs , ws. georbopdvor vijv Öretvoray 1ör 
raörae wartavorror (Vocatur autem hoc lavachum Tllu- 
minatio, quod qui ista discunt mentem illüminantúr]}. 
Respexisse videri potest locum Pauli Eph. 1: 17, quan- 
quam ibi non de initio sed de augmento huiùs doni in 
baptizatis mentio est: *Jya ó Oeos zoù Kuolou jur 'Insoö 
Xousroö Ó nærijo vijs dóns Ön duty meveïja ooplas zal dro. 
waders Èr éniyvobaer aùroù, zeporiopévous Tous óp Bahuods 
tijs. dwavolag Vuür els To elÔlvar Öuâg vis dew ij drie rijs 
wÂnoeos avroù (Ut Deus Domint nostri Jesu Christi, Pa- 
‚ter gloriae, det vobis spiriltum sapientiae et revelationis 
in agnitione eius, illuminatos oculos animi vestri, ut 
sciatis quae sit spes vocationis eius], et quae ‘sequuntur. 
Hinc Syrús non male quod est Hebr. 6: 4 et 10: 32 quê- 
Kuodérteg (illuminati) interpretatur baptizatos. Patris, 
Filii et Spiritus Saneti mentio-in eam quam dixi senten- 
tiam ut dicto Pauli loco , ita et in Petri: ad Iudaeos allo 


Cuü- 


426 ÁD MATTHAEI 


eutione &ppâret, ubi proprie de Baptismo agitur, Act 
a: 38, Meravoijgaze, zat Borsreodijzeo Ènagos OpDY èd rÖ 
Öropazs 'Iysoö MpusoÙ eis &peorr djuaprur , zal Amjiveobt mw 
Berger TOù dylov IIvevparos: div zag deur zj èrnayyeha zal 
voîs zéxvoug ORY val nar Toi eig maxpar, Ooovs är n10- 
maÂonzar Kovoros ó Oeds sur [Poenitentiam apgite, ct 
baptizetur unusquisque veetrum èn nomine Jesu Christi 
in remissionem peccatottum vestrorum, et accipietis do- 
num Spiritus Sancti. Vabis enim est promissio et flis 
vestris et omnibus qui longe sunt, quoscungque advocave- 
rit Dominus Deus noster}. Paulus quoque, Tit 3: 5, 
coniungit dovrgov nradsyyereniag zal dyaxalvoooer 1Ivevpars 
dyiov [lavacrum regenerationis et renowationem Spiritus 
Sancti). Tertullianus De Baptismo: Carní nostrae emer- 
genti de lavacro post vetera delicta columbus Sancti Spr 
ritus advolat, pacem Dei adferens. Verum quidem et 
primis: illis. temporibus etiam adspectabilia quaedam: Sp 
ritus dona’ baptizatis. contigisse ; quorum et Marcus ho 
loco meminit: sed ea nihil alind erant quäm acceasio el 
ornamenta doni illius internt atque ad. omnia temport 
pertinentis „quod praecipue Prophetae spectaverant, vt- 
tioinati omnes fore Geodidaxrovg [a Deo edoctos)]. Hant 
autem vetastissitnam baptizandi formam ea libentius be 
cum suis testimonlis posuimus, ut ligueat quoties in: Ac 
tis aut alibi cum de Baptismo agitur Chrieéi fit mentio 
non: item Patris, aut Christi et Spiritus fine Patris no 
mine, ex parte rem totam , quippe satis omnibus notam, 
describi, Optime Irenaeus libro III cap. 20, In Christi 
nominé. subauditur qui unxit, et ipse qui wnctus est, et 
ipsa unctio in qua unctus ast. Quod autem nonnulli ad 
infirmandum hoc Christi praeceptum obiiciunt A postolos 
non esse hoc baptizatos. Baptismate, caret pondere. Naù 
ipsis qui ex Christi ore coeleste dogma acceperant, nos. 
praecepit Christus baptizari, sed alios baptizare, qadd 
fecerunt. Tertullianus libro De Baptismo: Illis pel prr 
mae adlectionis et exinde individuae familiaritatig prar 
rogativa compendium Baptismi conferre potuit, Sed et 
ipsos baptizatos non isto sed Ilohannis.Baptismo , ut dé 
quibusdam certum est, ita de caeteris cur negetar nou 
video, praesertim cum etiam publicani ad id lavacrum 
venisse legantur.. 

2% 


ie CAPUT XXVHI. 417 


20. Aiddexoyteg edtoùs srauely rarr aa Everechaugs vut, 
docentes eos servare omnia quae mandavi vobis} Do- 
ceri non aliad Christus iubet quam quae ipse praece- 
perat. Quare certum esse debet in illis totam religionis 
substantiami consistere, nihilque traditum ab A postolis 
md salutem necessariam (nam consiliorum et eorum quae 
pro locorum et temporum ratione ad edraflap [conserva+ 
fionem ordinis] ordinantur alia ést ratio) extra praecepta 
Christi, Cam duplex sit docendi ratio, alia per modum 
etoaywoyijs Töv sbryerovpiror (introductionis eorum qui pri- 
ma elementa accipiunt), alia per modum diBaozaÂlas [ ple- 
niorie institutionis), prior supra videtur indicari verbo 
maOnvevery , id enim est velut in disciplinam initiare , et 
Baptismo praeponitur: posterior verbo didaoxeiy, quod hio 
post Baptismum locatur. Sic Lucas ad Theophilum scri- 
bens de vita, morte ac resurrectione Christi, “fya èsrt- 
rvs, inquit, meol ov sarnyidns Adyov viv dopdlear 
[Ut certo cognoscas res, quibus institutus es], ubi 
ftidem warsjygots est prima institatio, quam sequitut 
driyvooors ts dopaketag [cognitio certior}. Sic Apollos 
eidem Lucae in Actibus dicitur waryynuivos vj» ódòp 
zoù Kuoiou [institutus via Domini). Ab Hebraeis dis 
erimen hoc, ut pleraque veteris Christianisint, apud 
qaos WWDW est sj zarjynois [Catechesis sive inètialis insti- 
tutio], quam. postea sequebatur RMW fusior explicatio , 
et "am f 8P Orovoröry (ea quae fit per sensus latentes]. 
Clemens Alexardrinus , Stromàteon VI , ypöaur [scientiam] 
esse ait vijg zeigeog vehelooour Enbneera rijs warngysoes [fidei 
perfectionem ultra Catechesin): Alibi eidog Bedaakaluxor 
Egenus decendi} facit duplex, zo uèv rijs rrardaywylas , vò 
88 Erorrerop (aliud paedagogicum, aliud epopticum, id 
est, myateria intus spectantium], quod et toyvòr [subtile] 
et mrvevuurxòy (spirituale) vocat. Pythagorici, ut idem 
Clemens notat, discipulos communioris notae dxovouar- 
sous [-Audientes] vocabant, alios autem rovs yyyolos dy 
Sanrouivovs vijs prhoooptas [qui serio Philosophiae se da- 
bant] appellabant ga9yuartzovs [Disciplinatos)]. Surt au- 
tem, explicante Malcho in Vita Pythagorae, pa@sparuxol of 
voy megervóvegor wal ngòs drgiperar uanerovnuivov tijs èni- 
esus Aòyoy èrpegadnuorer* dxovogarinod Ò' ol pOvaG Tag Ke- 
palaupders Hrodijnas Tr yoeuparor, ve Guorfestgas Öur- 

IL Dd | ri 


418 AD MATTH. CAP. XXVIII. 


yijoeos , dunpnoores [Disciplinati , qui ultoriorom et exacte 
slaboratum scientiae modum edidicere; Audientes vera 
qui generalia tantum diterarum praecepta sine exquisitiore 
ezplicatione hauserunt]. Origenes commune omnibus Sa- 
pientum sectis uit fuisse ut alios haberent Aoyoug dbosreor- 
wou; [sermones externos], alios éowzegexoug [internos]. Vi- 
de initium capitis 6-ad Hebraeos. 

Kal i8où yo uE9° Oudr sie, et ecce ego vobiscum sum] 

Videtur adscensus Christi in coelum adeo notus fuisse 
omnibus Christianis in Palaestina ut de eb nihil Matthaeo 
opus fuerit dicere, Nam cum quingentis illig apparuit 
Christus , haud dubie futnrum adscensum ipsis significa- 
vit. Obiter tamen hic indicatur. Est enim @y@vrogos 
[occupatio contra obiectionem tacitam]. Abiturus quidem 
sum in coelum, nec adero vobis adspectabili modo; sed 
adero Divina —— Notandum enim est cum aliquo 
esse peculiariter de Deo dici, Iud. 6: 12, 13, Ier. 1: 9; 
Act. 7: g. Marcus autem et Lucas cum extra Iudaeam 
_viventibus scriberent merito adscensus historiam adiece- 
runt. lohanni id facere opus nou fuit, ut qui agak 
peva [praetermissa] scriberet, omittens aliis dicta nüi 
si quid contextus historiae desiderabat. 
‚ TIaaas zag sjutpas Eos zijs ovvredetag Toö aidpog, omnes 
dies usque ad consummationem seculi}j Quid sit ouyrékua 
zoö alövog satis apparet supra 13: 59, 40,49, 24:3. Post | 
id tempus, cum Christus Regnum traditurus est Patri, 
aderit nobis, sed non eo modo de quo hic agitar, ad 
imbecillitatis nostrae subsidium. Quare potest vo Zooj hic 
proprie accipi. Hinc autem manifestissime apparet vo- 
luisse Christum ut Apostoli aliis, illi rursum aliis smeoï; 
dyBounoig zal ikaroïs ézégovs Oudalar [virie fidelibus- et ad 
docendum, alios aptis) munus illud magisterii commenda- 
rent, ut videre est 2 Tim. 2: 2. Nam cum promissio 
haec ad consummationem seculi se extendat, Apostoli 
autem tamdin victuri- non essent, omnino hic Christus 
in Apostolorum persona censendus est etiam successores 
bis munerie compellasse. 


—XRX